1328 ـ 1342 است‌. در اين اثنا، يك واژه‌نامه لاتيني واقعي به اهتمام جوواني بالبي جنوايي‌ (سيزدهم ـ 2) تحت عنوان جامع تأليف شد و كارآيي آن كتاب چنان مشهود بود كه رواج‌ چشم‌گيري يافت‌.1 واژه‌نامه‌ٴ جامع بارها رونويسي شد و مبناي واژه‌نامه‌هاي دو زباني قرار گرفت‌. از قبيل واژه‌نامه‌هاي لاتيني ـ فرانسوي كه ماريو روكز مورد بررسي قرار داده است (1936 ـ 1938).
قاموس‌هاي ديگري هم تأليف شد، از قبيل قاموس لاتيني ـ آلماني كنراد هاينريشاو و مترادفات‌ پزشكي سيمونوي جنوايي (سيزدهم ـ 2). گياه‌نامه‌ها يا دارونامه‌هاي متعددي به ترتيب الفبايي‌ تأليف شد، كه مي‌توان آنها را واژه‌نامه‌هاي دارويي يا گياهي ناميد. واژه‌نامه به مفهوم امروزي‌ (مجموعه‌ٴ واژگان به يك يا چند زبان به ترتيب الفبايي‌) پيش از سده‌ٴ شانزدهم به وجود نيامده‌ بود.2
بي‌شك نخستين معني dictionarius كتاب روش‌هاي كاربرد واژگان بود، كه به جاي‌ پرداختن به واژه‌ها بيشتر به‌كاربرد ادبي و طرز بيان آنها توجه داشت‌. برخورد با مسئله بيشتر جنبه‌ٴ ادبي داشت تا لغوي يا توجه به فايده‌ٴ آن‌. اين موجب معرفي فن ترسل و منشي‌گري مي‌شود كه‌ در سده‌هاي ميانه در قلمرو لاتيني و هم‌چنين در جهان عربي به آن اهميت زيادي داده مي‌شد.3 دبيرخانه‌هاي پاپ‌ها، امپراتوران‌، شاهان‌، اعيان‌، اسقفان‌، شهرها و غيره نيازمند منشيان و كاتباني‌ بودند كه بتوانند اسناد رسمي را به سبك مناسب بنويسند. اين وظيفه‌اي دشوار بود، زيرا سبك‌ مناسب را سنت‌هاي بسياري معين مي‌كرد، كه از كشوري تا كشوري و از موردي تا مورد ديگر تفاوت داشت‌. از اين‌رو لازم آمد تا مجموعه‌هايي از نمونه‌ها و سرمشق‌هاي نامه‌هاي خصوصي‌ و اداري فراهم گردد. هريك از كتاب‌خانه‌هاي قديمي حاوي نسخه‌هاي خطي اين‌گونه آثار است‌. مطالعه‌ٴ آنها براي محقق زبان جالب است‌، ولي براي محقق تاريخ نظام قانون اساسي و اداري‌ جالب‌تر خواهد بود. قواعد خشك دبيران واقعيات اداري را ضبط مي‌كند. يك چنين مجموعه‌اي‌ به‌نام نامه‌هاي رسمي دربار پاپ يوحناي بيست و دوم (تأليف درحدود، 1327) براي مدرسه‌ٴ انگليسي رم توسط جفري باراكلاف چاپ شده است‌.
با اين‌كه اين منتخب منشآت به‌اهتمام هر كاتبي تنظيم و به آيندگان واگذار مي‌شد و با اين‌كه‌

1. در اينجا مي‌توان به نوع ديگري از واژه‌نامه اشاره كرد: فرهنگ واژه‌هاي دشوار كتاب مقدس‌، منسوب به گيوم بريتانيايي راهب فرانسيسي كه آن را پس از سال‌1248 نوشت و پيش از سال 1285 درگذشت‌.
2. Sir Thomas Elyot (1490-1546): (Latin-English) Dictionary (London 1538). Robert Estienne (1503-59). Dictionarium (Latinogallicum (Paris 1543
پس از آن واژه‌ٴ Dictionary (و مشتقات آن در زبان‌هاي ديگر) به‌خوبي متداول شد.
3 .و هم‌چنين در دنياي چيني‌، هم‌چنان كه در بخش مربوط به زبان چيني در زير بيان شده است‌.