9. قانون و جامعه‌شناسي لومباردي‌، انگليسي‌، بيزانسي‌، اسلامي‌، هندي‌، و چيني‌. آخرين قانون‌نامهٴ لومباردي مقارن اواخر سدهٴ يازدهم تحت تأثير مكتب پاويا تهذيب شد، چون اين مكتب توجه‌ زيادي به مطالعهٴ قانون روم مبذول مي‌داشت‌.
گويند قوانين موسوم به ادوارد معترف در 1070 در يكجا فراهم آمد. نورمان‌هاي فاتح‌ انگلستان به مساحي سراسر كشور فرمان دادند، اين مساحي تحت عنوان كتاب مميزي در 1086 تأليف شد. هرچند هدف آن كاملاً جنبهٴ عملي داشت‌، داراي ارزش علمي چشم‌گيري است‌.
آتالياتس يك مجموعهٴ حقوقي نوشت كه معلومات ما را راجع به باسيليكا تكميل مي‌كند.
ماوردي‌، فقيه شافعي‌، رساله‌اي در اصول حكومت و اخلاق نوشت‌. نظام‌الملك ايراني هم‌ رسالهٴ ديگري در باب حكومت نوشت‌. مطالعهٴ تطبيقي اين آثار براي درك افكار سياسي و اخلاقي آن زمان فوايد بي‌شماري دارد.
ويجنانشوارا، كه در هند جنوبي برآمد، رساله‌اي در باب حقوق تأليف كرد به نام ميتاكشارا، كه‌ هنوز هم سنديت زيادي دارد.
وانگ آن - شيه‌، صدراعظم چين از 1068 تا 1086، اقتصاددان بزرگي بود؛ او نظام مالياتي را تغيير داد و تعدادي اصلاحات اقتصادي و آموزشي عرضه كرد. پيداست كه داراي اصالت زيادي‌ بوده - در نتيجه‌، بسي بيش از آن جلوتر از زمان بود كه واقعاً مؤثر واقع شد. اصلاحات او زودگذر بود و پس از مرگش از يادها فراموش شد.

10. زبان‌شناسي فرانسوي‌، لاتيني‌، يوناني‌، عبري‌، عربي‌، فارسي‌، چيني‌، و ژاپني‌. هم‌چنان كه‌ مهم‌ترين واقعهٴ ادبي عصر پيشين تدوين شاهنامه بود، ظهور ترانهٴ رولان هم شورانگيزترين واقعهٴ اين عصر به شمار مي‌رود. بدين ترتيب ادبيات فرانسوي به طريقي استادانه آغاز شد، هم‌چنان كه‌ ادبيات يوناني 2000 سال پيش پديد آمده بود. تأكيد اين موضوع ضروري به نظر نمي‌رسد.
پاپياس لومباردي يك واژه‌نامهٴ لاتيني تأليف كرد كه حاوي مراجعي به زبان يوناني بود.
سوميون شيث كه در فقرهٴ طب از او سخن گفته‌ام‌، در وهلهٴ اول زبان‌شناس بود. او واژه‌نامه‌هاي گياه‌شناسي و پزشكي تأليف كرد، مترجم عربي به يوناني بود، و البته به خاطر ترجمهٴ يوناني داستان‌هاي كليله و دمنه شهرت بيشتري دارد.
آثار عبري رشي تلمودي بزرگ‌، به خاطر دربرداشتن تعداد زيادي لغات فرانسوي‌، اهميت‌ زبان‌شناسي خاصي دارد. ناتان بن يحيئيل در 1101 واژه‌نامهٴ عبري مفصلي تأليف كرد، به نام‌ عَروك‌، كه مورد استفادهٴ همهٴ لغت‌نويسان بعدي قرار گرفت‌. اين واژه‌نامه حاوي مقايسات زيادي‌ است‌، نه تنها با زبان‌هاي سامي ديگر، بلكه با فارسي‌، اسلاو غربي‌، لاتيني‌، و ايتاليايي‌، و از بزرگ‌ترين شاه‌كارهاي معارف قرون وسطايي به شمار مي‌رود.
زبان‌شناسي اسلامي در مغرب به وسيلهٴ واژه‌نامهٴ بزرگ عربي ابن سيده و به وسيلهٴ فرهنگ‌