يكي از اين كتاب‌ها، منسوب به شمس‌الدين بخارايي‌1 در سال 1323م‌/723 ه ق به طور كامل‌ از فارسي به يوناني ترجمه شد. اين آغاز نوعي رستاخيز نجومي بود كه در طرابوزان روي داد و با كار گريگوريوس خريسوكوكسِس در يك نسل بعد، يعني در سال 1346 به حد بلوغ رسيد. عنوان رساله‌ٴ خريسوكوكسِس ستاره‌شناسي ايرانيان بود و در شرق توفيق فراواني به دست آورد. اين كتاب به يونانيان كمك كرد تا كارهاي پيشينيان خود را ژرف‌تر ارزيابي كنند. به علاوه‌، بعد از آن‌كه تأليف خريسوكوكسِس در يونان تحت‌الشعاع آثار تيودوروس مليتن تيوتس و ايساك‌ آرگوروس قرار گرفت‌، با ترجمه‌ها و شرح‌هاي عبري‌اش هم‌چنان تأثير خود را بر اروپاي شرقي و يهوديان خاور نزديك اعمال مي‌كرد.
رساله‌هاي نجومي كه در قسطنطنيه و طرابوزان نوشته مي‌شد، طبعاً داراي فصولي در اخترگويي بود. هيچ رساله‌ٴ يوناني از اين عصر نمي‌شناسم كه در آن اخترگويي به اين بي‌پردگي‌ ارائه شده باشد. دراينجا هم مانند اروپاي باختري ظاهراً كليسا زياده‌روي‌هاي اخترگويان را تعديل مي‌كرد.2 با اين همه‌، محاوره‌اي داريم از يوآنس كاتراريوس كه بيشتر اقتباس از ابومعشر (نهم ـ 1) است و در آن كوشش ساده‌لوحانه‌اي شده براي آشتي‌دادن خيال‌پردازي‌هاي اخترگويي‌ با معجزات مسيحي‌.
جهان‌شناسي بيزانسي معجوني است از افكار يوناني‌، ارسطويي‌، افلاطوني‌، نوافلاطوني و آباي كليسا، كه اجزاي آن از موٴلفي تا موٴلف ديگر تفاوت مي‌كند. بخشي از يك نمونه‌ٴ خوب آن‌ را (كه تاريخش مشخص نيست‌) دولات منتشر و هشت نسخه‌ٴ خطي از آن را معرفي كرده است‌.

يادداشتي در باب حساب‌داري سده‌هاي ميانه در اروپا

اين يادداشت به صورت پيوستي بر بخش‌هاي 1 و 2 قلمرو مسيحيت در اينجا آورده شده‌، چون‌ مربوط به بسياري از كشورهاي اروپاست‌. نياز به حساب‌داري متناسب با گسترش تجارت فزوني‌ مي‌گرفت‌، بيشتر بين‌المللي و بغرنج مي‌شد و شركاي بيشتري را شامل مي‌گرديد.
ايتاليا. قديم‌ترين حساب‌داري بازرگاني (مربوط به سده‌هاي ميانه‌) كه به‌دست ما رسيده‌ مربوط به تسويه‌حساب مشاركت ميان سه بازرگان جنوايي در سال‌هاي 1156 ـ 1158 است‌.3

1 .شمس‌الدين محمدبن مبارك شاه معروف به ميرك بخاري (بخارايي‌) (درگذشته حدود 1340م‌) اخترشناس ايراني است‌. كتاب وي زيج شمس المنجم از فارسي به يوناني برگردانده شد. ــ و.
2 .البته تا آنجا كه مي‌توانست‌! زيرا اين كار آساني نبود. خرافات ديگري شايع بود. نك‌

Paul Tannery: La geomanice chez les Byzantins (4, 35472, 1920), Texts on Arabic raml. Armand Delatte (vol. 1, 1927; (Isis 12, 328-30
Florence Edler de Roover: Partnership accounts in twelfth century Genoa (Bull. Business Historical Society 15, 78-92, .3 (Boston 1941