به‌وسيله‌ٴ صلاح‌الدين ايوبي در سال 1171م‌/567 ه ق بركنار شد، اصناف در معرض بدگماني و بي‌محبتي و تعقيب قرار گرفتند. با اين همه‌، سازمان ويژه‌ٴ آنان در تركيه‌، پنجاب‌، ايران و تركستان‌ تا پايان سده‌ٴ گذشته باقي ماند. از آنجا كه اين سازمان در امپراتوري عثماني قرن‌ها به همان حال‌ باقي مانده بود، توصيف كامل اصناف استانبول در زمان سلطان مراد چهارم (1623 ـ 1640م‌/1033 ـ 1050 ه ق‌) نوشته‌ٴ اوليا چلبي (1611 ـ حدود 1680 م‌/ 1020 ـ حدود 1091 ه ق‌) به ما در فهم اوضاع آنها در سده‌هاي ميانه ياري مي‌كند.1
قديم‌ترين توصيف (بسيار مختصر) اصناف اسلامي را مي‌توان در رسائل اخوان‌الصفا (دهم ـ 2) يافت‌، كه پس از سال 983م‌/373 ه ق در بصره تأليف شده‌اند. اين توصيف حاكي از تأثير بيزانس دركنار نفوذ قرمطي است‌. تعدادي كتاب‌هاي پرسش و پاسخ وجود دارد، به‌نام كتب‌الفتوه‌ (دايرةالمعارف اسلام 2، 123، 1914)، در تركي فتوت‌نامه‌، كه به‌ما در شناخت روح اين اخوت‌هاي‌ ديني پيشه‌وران كمك مي‌كند. درجات عبارت بود از صانع‌، متعلم‌، خليفه و بالاخره معلم‌. رييس صنف‌ را نقيب (هم‌چنين پير، عارف‌، آمين‌) مي‌گفتند. محتسب نظارت دقيقي بر كار صنف‌ها داشت‌. صنف‌ها از برخي جهات سازمان‌هاي محافظه‌كاري بودند ولي عوامل انقلابي را در خود پنهان داشتند. رساله‌هاي‌ مربوط به حسبه (نك‌) ممكن است شامل اطلاعاتي درباره‌ٴ اصناف باشد.2
اشاره به فتوت حاكي از منشأ ديگر انديشه‌هاي صنفي در اسلام است‌. خليفه الناصرلدين‌الله (خلافت‌1180 ـ 1225م‌/576 ـ 622 ه ق‌) عنوان موروثي فتوت را به افراد مختلفي اعطا كرد؛ مراسم ورود شامل پوشيدن شلوار (سراويل‌الفتوه يا لباس‌الفتوه‌) و نوشيدن جام (كأس‌الفتوه‌) بود. ساير اعضاي‌ خاندان ناصر حق اعطاي مقام فتوت و حتي خرقه‌ٴ تصوف را داشتند. بدين ترتيب‌، اخوت تازه‌اي پديد آمده بود. به روايت ابن بطوطه در فصل مربوط به الاخيه‌الفتيان‌، اين اخوت‌ها در سراسر قلمرو تركان در آناطولي (البلاد التركمانية الرومية) وجود داشت‌؛ او در بسياري از آنها پذيرفته شده بود (دفرمري‌، 2، 265 ـ 267، 281، و غيره‌) و اطوار و لباس اعضاي آنها (فتيان‌) را شرح مي‌دهد. افراد متعلق به يك پيشه‌ يا حرفه و ساير افراد مجرد در يك زاويه مي‌زيستند؛ آنان به يكديگر كمك مي‌كردند و نسبت به غريبان‌ ميهمان‌نواز بودند.
هر تازه واردي به وسيله‌ٴ يك معلم (كبير) آموزش داده مي‌شد و گروه نوآموزاني را كه يك كبير آموزش مي‌داد، حزب مي‌خواندند. چند حزب يك بيت را تشكيل مي‌داد كه اداره‌اش به‌عهده‌ٴ يك وكيل‌

1. سياحتنامه يا تاريخ اولياي چلبي‌، ترجمه از تركي به انگليسي توسط فن هامر (ج‌1، بخش 2).
(J. H. Mordtmann (El 2, 34-33, 1913
2. بيش‌از 50 فتوت‌نامه‌ٴ فارسي مربوط به سده‌ٴ هفتم به‌بعد، تاكنون به‌همت ايرج افشار، صراف و مهران افشاري منتشر شده است‌.ـ م‌.