22) آثارالبلاد و عجائب‌المخلوقات قزويني‌.
23*) سفرهاي ويلهلم روبروكي‌، جوواني مونته كوروينويي‌، پولوها، هايتون مهتر، جويني‌، يه ـ لو هسي ـ ليانگ‌، بارصوما، و غيره در آسيا.
24*) آگاهي بيشتر باختر از گيا و زيا و كاني‌هاي آسيا.
25*) رساله‌هاي آلبرت كبير، سيمون جنوايي‌، چئن چينگ ـ ئي‌، و كورمونه توموتوشي‌ درباره‌ٴ گياه‌شناسي‌.
26*) رساله‌هاي ونسان دوبووه‌، آلبرت كبير، يعقوب ماهر (مئير)، و ديمتريوس پپاگومنُس‌ درباره‌ٴ جانورشناسي‌.
27) ترجمه‌ٴ بزرگ‌ترين دايرةالمعارف طبي عربي‌، يعني حاوي رازي به وسيله‌ٴ فرج بن سليم‌ به زبان لاتيني در سال 1279. ساير كتاب‌هاي درسي پزشكان عربي و يهودي هم به لاتيني و عبري ترجمه شد.
28) پيش‌رفت جراحي در شمال ايتاليا به وسيله‌ٴ بورگونديايي‌ها، و برونو دالونگوبورگو، گيللمو ساليچتويي‌، لانفرانچي‌.
29) آغاز كالبدشكافي انسان در شمال ايتاليا، رستاخيز كالبدشناسي سده‌ٴ چهاردهم را مهيا ساخت‌.
30) رشد چشم‌پزشكي به وسيله‌ٴ خليفه بن ابي المحاسن و صلاح‌الدين بن يوسف‌.
31) آغاز خاورشناسي در باختر (مطالعه‌ٴ عبري و عربي‌)، كه مهم‌ترين رهبران آن رامون لول‌ و راجر بيكن بودند.
32) تدوين فرهنگ جامع عربي به نام لسان‌العرب به وسيله‌ٴ ابن منظور.
يك چنين فهرستي ناگزير تا حدي دلبخواهي است‌، ولي اين احتمال وجود دارد كه چندان بر خطا نباشد، يعني هيچ كار واقعاً مهمي را فراموش نكرده‌ام‌، يا به كار بي‌ارزشي توجه نداشته‌ام‌.
اين كارها را به همان ترتيبي برشمرده‌ام كه با آنها مواجه شده‌ام‌، و سعي نكرده‌ام آنها را به ترتيب‌ اهميتشان مرتب كنم‌. از آن جا كه اغلب آنها غيرقابل قياس است‌، نمي‌توان گفت كه اين اقدام از آن‌ يكي مهم‌تر است‌. با اين همه‌، آنها را كه جنبه‌ٴ تخصصي بيشتري داشته و خلاقيتش مشهودتر بوده با ستاره مشخص كرده‌ام‌؛ يعني موضوعاتي را كه از نظر علمي محض بيش از همه جالب‌ بوده است‌.

ب‌. مقايسه‌ٴ كاميابي‌هاي گروه‌هاي مختلف‌

براي سهولت مقايسه از همان روش سابق پيروي مي‌كنيم‌، يعني از ژاپن آغاز مي‌كنيم و به سوي‌ غرب مي‌آييم‌. نام‌هاي برجسته با حروف ديگري (با حروف سياه ريز) مشخص شده است‌.