فصل سيزدهم‌

زبان‌شناسي و آموزش و پرورش‌
(نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ دوازدهم‌)

الف‌. مسلمانان شرقي‌

حريري‌

ابومحمد قاسم بن علي بن محمد حريري‌، در 1054 ـ 1055، در بصره زاده شد. در 1122، درگذشت‌. اديب و نحوي عرب‌. منظومه‌اي در نحو نوشت به‌نام مُلْحة الاعراب‌؛ كتابي در باب‌ اشتباهات لغوي افراد فاضل و فرهيخته به نام دُرّة الغَوّاص في أوهام الخواص‌، و غيره‌. در اين‌جا بيشتر به‌خاطر مجموعه‌ٴ داستان‌هاي معروفش به نام مقامات‌، كه نثري مسجع دارد، از او ياد شده‌ است‌. اين كتاب در شاخه‌اي از ادبيات عرب از شاه‌كارهايي به شمار مي‌رود كه همداني در اواخر سده‌ٴ دهم‌، راهگشاي آن بود.1 واژه‌ٴ مقامه (جمعش مقامات‌) به‌معني ديدارها، مجالس‌، و در مفهوم وسيعش مذاكراتي است كه در مجالس صورت مي‌گيرد. مقامات حريري مجموعه‌اي از پنجاه داستان پياپي است در احوال مرد مكار زبان‌باز تمام‌عياري به نام ابوزيد سَرُوجي و جلوه‌گاهي است از زبان سليس‌، بديهه‌گويي ظريف‌، و فرهنگ ادبي پيچيده‌. تأليف آن در 1101، آغاز شد و در 1101، يا بعد از آن به‌پايان رسيد. اين مقامات الهام‌بخش اثر عبري يهوداي حَرِزي‌ (نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ سيزدهم‌)، شد. گرچه موضوع از بحث ما بسيار بدور است‌، ولي تأثير عميقي كه‌ در ادبيات و فكر عرب و تا حدود كمتري در ادبيات عبري به‌جاي گذاشت‌، توجه ما را ولو براي‌ لحظه‌اي كوتاه به خود جلب مي‌كند.

1 .يعني بديع‌الزمان احمد بن حسين همداني‌، كه در همدان زاده شد، در گرگان‌، نيشابور، غزنه و غيره زندگي كرد؛ در 1007 ـ 1008، در هرات درگذشت‌. ــ م‌.