كرد، ولي بسياري از نويسندگاني كه در اين فصل ذكر مي‌شوند، اعم از چيني‌، يهودي‌، مسلمان‌، يا مسيحي به همه‌ٴ موضوعات طبيعي يا لااقل به بسياري از آنها ــ جمادات‌، گياهان و جانوران ــ علاقه داشتند و يك گروه‌بندي موضوعي سبب تكرار مي‌شود. ازاين‌رو، بايد همين را بپذيريم و نخست به بررسي طبيعي‌دانان معروف به‌ترتيب جغرافيايي بپردازيم و سپس برخي موضوعات‌ را به ترتيب بررسي كنيم‌. برخي از موٴلفان‌، كه در بررسي جغرافيايي ذكر كرده‌ايم‌، ولي نه‌ همه‌شان‌، در اين يا آن بررسي موضوعي هم دوباره مطرح خواهند شد.

بررسي جغرافيايي‌

مسيحيت لاتيني‌

1. ايتاليا. بزرگ‌ترين و پركارترين گروه مسيحي‌، ايتاليايي‌ها هستند. دو شخصيت برجسته در پيشاپيش آنان جاي دارند: پي‌يترو دي كرِشِنْتسي و دانته‌. گرچه پي‌يترو در آغاز قرن تقريباً هفتاد سال داشت‌، مهم‌ترين تأليفش (معروف‌ترين كتاب مزرعه‌داري تا اواسط سده‌ٴ شانزدهم‌) را تا حدود 1306 تمام نكرده بود. كتاب آسايش روستايي او از جمله‌ٴ آثار كلاسيك علم در سده‌هاي‌ ميانه است‌. درمورد دانته‌، هر كس كه تفكر در اين سده را بررسي مي‌كند، مجبور است متوجه او شود. پژوهش‌نامه‌هايي در باره‌ٴ معلومات او در زمينه‌ٴ گياهان‌، جانوران‌، جنين‌شناسي‌، و غيره‌ نوشته شده است‌. كندوكاو آنها به مجال زيادي نياز دارد و چندان مناسبتي هم ندارد. از او كه‌ بزرگ‌ترين شاعر عصر است انتظار مي‌رود كه درباره‌ٴ طبيعت سخن بگويد و عاقلانه است كه‌ شخص با اشاره به‌هر موضوع خاص بپرسد كه آيا دانته درآن‌باره چيزي گفته است يا نه‌؟ درحال‌ حاضر، تنها مي‌توانيم به‌صورتي كلي از وي سخن بگوييم‌.
سپس به گياه‌شناسان مي‌رسيم (هم‌اكنون مفصلاً بدان‌ها خواهيم پرداخت‌). از آن جمله است‌ جوواني ميلاني‌، كه گياه‌نامه‌ٴ مصوري براي فيليپ دو والوا تأليف كرد و اين مدتي پيش از برتخت نشستن او (در سال 1328 به نام فيليپ ششم‌) بود. ماتيوس سيلواتيكوس كه در سالرنو يك باغ گياه‌شناسي داشت و گياهان را در بسياري جاها مشاهده كرده بود به خاطر واژه‌نامه‌ٴ ادويه‌ٴ مفرده‌اش‌، كه در سال 1317 تأليف كرده‌، معروف است‌. گويدو دا ويگِـوانوي كالبد شناس‌، درباره‌ٴ خواص گل تاج ملوك آزمايش‌هايي كرد.
دينودل گاربو ((شارح ابن سينا)) روش‌هاي مدرسي خود را در زيست‌شناسي به‌كار بست و به‌ اين نتيجه‌ٴ پيش از تجربه رسيد كه زايش و رشد موجودات زنده حاصل نوعي تخمير است‌. فلورانسي ديگري به نام دينوكُمپانيي مورخ‌، يك شعر تعليمي نوشت و در آن خواص سنگ‌هاي‌ قيمتي را شرح داد.
بالاخره به گروه چشم‌گيري از جهان‌گردان مي‌رسيم كه آثارشان حاوي مشاهدات جالبي براي‌