محمدبن رُشَيْد

محب‌الدين ابو عبداللّه محمدبن عمر سبطي فهري اندلسي‌. مورخ‌، محدث و جغرافيدان‌ مراكشي‌. در 1259، در سيوطه زاده شد، در آن جا و در فاس تحصيل كرد؛ در 1284 ـ 1285، همراه محمدبن عبدالرحمن‌بن حكيم زبيدي لخمي اشبيلي‌، مورخ و خطيب (مقتول در 1309)، عازم حج شد؛ پس از بازگشت هر دو در 1292 ـ 1293، در غرناطه مقيم شدند. محمدبن رشيد پس از مرگ دوستش به ميهنش بازگشت‌؛ در 1321، در فاس درگذشت‌.
او كتاب‌هايي درباره‌ٴ حديث‌، شرح‌حال‌، و دو سفرنامه نوشت‌.
1 ـ الرِحْلَتان‌ِ. دو سفرنامه‌، يكي در باب اسپانيا، و ديگري درباره‌ٴ افريقا، هر دو شامل‌ اطلاعاتي درباره‌ٴ تاريخ طبيعي و هم‌چنين تاريخ ادبيات اين كشورها.
2 ـ كتاب سلسلة السماع و افادة النصيح‌. تأليف در 1290 ـ 1291، در سبته‌. يادداشت‌هايي‌ درباره‌ٴ محدثين و فقهاي اسپانيا.
3 ـ كتاب السَنَن الاٴبْيَن و المَوْرِد الاٴمْعَن‌. شرح حال بخاري و مسلم‌.
4 ـ مَلاْ ٴ العَيْبة في ما جَمَع‌َ بطول‌َ الغيبه في الرحلة الي مكة و طيبة.
يادداشت‌هايي درباره‌ٴ فضلايي كه در حدود 1300، در قاهره و اسكندريه مي‌زيستند.

ه . مسلمانان شرقي‌

¿ يادداشت‌هاي مربوط به نصيرالدين طوسي‌، قطب‌الدين شيرازي‌، قزويني‌، وطواط و جويني‌.

و. چيني‌

چئانگ ته‌1

در حدود 1259، برآمد. جهانگرد چيني‌. در 1259، از قراقوروم به آسياي غربي سفر كرد، و منگوقاآن او را نزد برادرش هولاكو فرستاد، كه در آن هنگام‌، تازه از برانداختن خلافت و ويران كردن بغداد (1258)، فراغت يافته بود. شرح سفر وي‌2 را ليو يو نقل كرده است‌. اين‌ شرح گزارش روزانه‌ٴ سپاه هلاكو نيست‌، بلكه توصيف سفر چئانگ ته‌، و برخي اظهارات‌ مربوط به فتوحات هولاكوست‌. كتاب چئانگ ته خيلي كمتر از تأليف چئيو چئانگ ـ چئون‌ (نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ سيزدهم‌)، داراي ارزش جغرافيايي است‌، ولي اعتبار تاريخي آن بيشتر است‌. آن را مي‌توان معادل شرحي دانست كه رشيدالدين در آغاز سده‌ٴ چهاردهم‌، عرضه كرد (جامع‌التواريخ‌).

Ch'ang Te .1
Hsi shih chi .2