مشرق زمين سخت رايج بود، خطرناك است‌. بزرگ‌ترين همهٴ اين پزشكان ابن ماسويهٴ مسيحي‌ بود. او ميمون‌ها را كالبدشكافي كرد و آثار كالبدشناسي و پزشكي متعددي نوشت‌، مخصوصاً قديم‌ترين رسالهٴ چشم‌پزشكي موجود به زبان عربي و مجموعه‌اي از كلمات قصار را. كندي‌ فيلسوف هم رساله‌هايي در طب نوشت‌. مهم‌ترينش اثري است كه در آن كوشيده تا مقدارشناسي‌ داروها را بر مبناي رياضي قرار دهد. علي طبري پزشك ايراني در 850 دايرةالمعارفي طبي‌ نوشت به نام فردوس‌الحكمه‌.
هم‌چنان كه برخي روميان از قبيل كاتوي سنسور (شهربان‌) كوشيدند تا در برابر موج طب‌ يوناني مقاومت كنند، ظاهراً برخي از ژاپني‌ها هم از رواج روش‌هاي جديد طبي چين در كشورشان ناراضي بودند و مي‌كوشيدند تا طب بومي كشورشان را حفظ كنند. در سال 808 يك‌ چنين كوششي به فرمان امپراتور هئيجو صورت گرفت‌. طب رومي و ژاپني به ترتيب پست‌تر از طب يوناني و چيني بود و از اين رو كوششي كه براي حفظ آنها مي‌شد محكوم به شكست بود.
مسلماً، در يك كشور متمدن‌، افكار علمي نامعقول در مقابل افكار معقول رواج ندارد و دير يا زود بايد از ميدان خارج شود. با اين حال‌، پيروزي طب يونان در روم و طب چيني در ژاپن بسيار سريع بود. قديم‌ترين رساله‌هاي ژاپني راجع به بهداشت و در باب جراحي به ترتيب به وسيلهٴ هيروئيزومي مونوبو و فوكويوشي اومورا نوشته شد؛ كه هر دو از نمونه‌هاي چيني اقتباس شده‌ بود.

8. تاريخ‌نويسي لاتيني‌، بيزانسي‌، سرياني‌، اسلامي و ژاپني‌. فعاليت سال‌نامه‌نگاران چيني در سراسر دوران گذشته چنان مداوم بود كه ناپديد شدن آثار تاريخي در اين زمان موجب حيرت‌ مي‌شود.1 اين امر به ما امكان مي‌دهد تا ميزان تباهي چين را در آن ايام ارزيابي كنيم‌. پيش از گفت‌وگو راجع به آثار لاتيني بهتر است خاطرنشان كنيم كه اين عصر آغاز دوران موسوم به‌ وايكينگ‌هاست‌. آثار باستاني آن‌، مخصوصاً كشتي‌هاي وايكينگ‌هاي اوزبرگ‌، از لحاظ تاريخ‌ صنعت داراي ارزش است‌.
بزرگ‌ترين مورخ لاتيني آينهارد بود كه شرح حال شارلماني را نوشت‌. غالباً اين اثر را بهترين‌ شرح حال در قرون وسطي مي‌دانند. فركولف ليزويي تاريخ جهان را تا زمان خودش نوشت‌.
بسياري از آثار تاريخي اين دوره به زبان يوناني نوشته شد. گيورگيوس سونكلوس‌ وقايع‌نامه‌اي نوشت شامل حوادث از آغاز خلقت تا سال 284، كه از لحاظ گاه‌شناسي داراي‌ اهميت ويژه‌اي است‌. تيوفانوس اعتراف نيوش‌، كتاب سونكلوس‌، را تا 813 ادامه داد. كتاب‌ تيوفانوس نه فقط از لحاظ تاريخ بيزانس‌، بلكه به خاطر حوادث اسلامي نيز حايز اهميت است‌.

1 .هرچند، دايرةالمعارف تويو، كه در فقرهٴ بعدي ذكر شده‌، تا حدودي اثر تاريخي است‌.