مارينو سانودو ايل وِتچو؛ و گويدو داويجواندو؛ و يك تن اهل وستفالي به نام ويلهلم بولدنزله‌؛ يك كاتالونيايي به نام رامون لول‌؛ و يك ارمني به نام هايتون راهب‌. عقايد اين افراد ابداً مشابه‌ نيست‌، ولي در اينجا تأكيد بر وجوه افتراق عقايدشان هم لزومي ندارد. هريك از آنان به شيوه‌ٴ خود لزوم و امكان جنگ صليبي تازه‌اي را بيان مي‌كردند و به شرح موٴثرترين شيوه‌هايي كه به‌ نظرشان مي‌رسيد مي‌پرداختند.
ممكن است اين پرسش مطرح شود كه آيا نشر آثار تبليغي به صورت دست‌نوشته‌، كه‌ نسبتاً نادر بود، مي‌توانست اثر زيادي داشته باشد؟ ولي آنها بيش از آنچه گمان مي‌رود موٴثر بودند، زيرا مردم باسواد، كم‌تر مي‌خواندند و شايد بيش از ما بدانچه مي‌خواندند توجه‌ داشتند. از اين گذشته‌، از آنجا كه دست‌نوشته‌ها كم‌ياب و قيمتي بودند، بيش از كتاب‌ها و مجلات ما برايشان قدر و منزلت قايل مي‌شدند و با دقت بيشتري از آنها استفاده مي‌كردند. اغلب از بي‌سوادي و ظلمت قرون وسطايي صحبت مي‌شود، ولي فراموش مي‌كنند كه‌ امروز به خاطر خواندن زياد و بدون تفكر، نوع تازه‌اي از ظلمت يا سرگشتگي وجود دارد. در آن هنگام راديو وجود نداشت‌، ولي ((شايعه پراكني‌)) از ابداعات جنگ داخلي امريكا نيست‌، بلكه هميشه و در همه جا، به‌ويژه هنگامي كه احساسات تحريك مي‌شد، وجود داشت‌. هم‌چنين‌، ديگر شكل‌هاي سنت شفاهي را نبايد ناچيز شمرد -- قرائت دست‌نوشته‌ها براي‌ ديگران‌، مباحثات و غيره‌. زايران‌، دانسته و ندانسته‌، بهترين مروجان آرمان‌هاي جنگ‌هاي‌ صليبي بودند.
البته‌، تبليغات منفي هم وجود داشت‌، ولي براي تحت تأثير قراردادن دشمن تلاشي نمي‌شد. بدين معني كه مسيحيان سعي مي‌كردند به مسيحيان ديگر برسند و براي نفوذ در دين و اخلاقيات مسلمانان از طريق تأليفات عربي تلاشي نمي‌كردند، هم‌چنان‌كه مسلمانان هم درصدد تشريح موضع خود به زبان‌هاي غربي نبودند.
3. محاكمه‌ٴ شهسواران معبد. مبارزه‌ٴ شديد ميان فيليپ زيبا و بونيفاكيوس را، كه به‌ سرشكستگي و مرگ پاپ انجاميد (1303)، پيش از اين يادآور شديم‌. شاه نيازمند پول بود و به‌ دارايي‌هاي كلان شهسواران معبد چشم طمع داشت‌. براي مصادره‌ٴ اموال آنان مي‌بايست رفتار ناشايستشان را ثابت كند، ولي پاپ تازه‌، يعني كلمنس پنجم‌، با آن كه سر به‌راه بود، تا مدتي‌ مديد حاضر به صدور فرمان براي كينه‌جويي خونين شاه نشد. سرانجام شاه و پاپ با يكديگر ساختند و قرار شد شاه ديگر با استفاده از خاطره‌ٴ بونيفاكيوس هشتم به پاپ حمله نكند و پاپ‌ هم از حمايت شهسواران معبد دست بكشد. اين مطلب ظاهراً سهل و ساده نشان دادن يك‌ موضوع كاملاً بغرنج است‌، ولي اطمينان دارم كه درست است‌. نبايد فراموش كرد كه شهسواران‌ معبد به همان اندازه كه ثروتمند بودند آزمند هم بودند. ارنست رنان آنان را يك دسته‌ٴ عظيم‌