يك شامي به‌نام جعفر بن علي ويك مصري به‌نام عبدالرحمن بن نصر دو رساله‌ٴ عجيب‌ درباب تجارت تأليف كردند. منظور از اين رساله‌ها كمك به تنظيم بهتر امور بازارها، و تعيين‌ اوزان و مقادير، كشف و جلوگيري از تقلبات و غيره بود، ازاين‌رو، از اقبال زيادي برخوردار شدند. اين مطلب شايد ازنظر فرهنگ عمومي بيش از قانون جالب است‌. تاجايي كه مي‌دانم‌ پيش از آن‌، آثار مشابهي نه به لاتيني و نه به زبان‌هاي محلي اروپا تدوين شده است‌.
ابن مَمّاتي‌، كه به‌خاطر رساله‌ٴ طنزآلودش قراقوش (نياي كتاب پانچ در شرق‌) معروف است‌، سازواره‌ٴ حكومت مصر را در عصر صلاح‌الدين توصيف كرد.
مرغيناني‌، كه از ماوراءالنهر برخاسته بود، رساله‌هايي درباب فقه حنفي نوشت‌، و يكي از آنها به‌نام هدايه از رواج فراواني برخوردار شد.
در ميان آثار متعدد فخرالدين رازي رساله‌اي در باب سياست به نام تاريخ‌الدول‌، و رساله‌اي‌ در باب فقه شافعي ديده مي‌شود. او موٴلف كتابي در شرح حال علماي شافعي هم هست‌.
ابوالقاسم حوفي اهل اسپانيا، كه در بالا ذكرش گذشت‌، مالكي بود؛ ابن دهان‌، عبدالرحمن‌، و فخرالدين رازي شافعي بودند؛ مرغيناني حنفي بود؛ ابن‌مماتي اصل مسيحي داشت‌.

3. يهودي و سامري‌. عِطُّر سوفرم از آثار كلاسيك ربّيان فرانسه را اسحاق بن آبه ماري تأليف‌ كرد. اين رساله از هلكوت فاسي و از آثار متعدد ديگري اقتباس شده است‌، ولي نه به‌صورت‌ ناشيانه‌.
شرحي بر قوانين به نام تفسور هه ـ مضوه به ابواسحاق ابراهيم نحوي سامري منسوب است‌.

4. ايتاليا. پيتروي پياچنزايي آموزش حقوق رومي را در دانشگاه مونپليه‌ٴ فرانسه متداول‌ ساخت‌، و در مانتوا و بولونيا هم تدريس كرد. او تفسيرهايي بر كتاب‌هاي حقوق رومي نوشت‌.
بورگونديوي پيزايي گلچيني از متن يوناني منتخبات قوانين را به‌لاتيني ترجمه كرد. ايتاليايي‌ ديگري به‌نام واكاريوس هم‌اكنون‌، ذكر خواهد شد.

5. انگلستان‌. واكاريوس حقوق رومي را پيش از نيمه‌ٴ سده‌ٴ دوازدهم‌، در انگلستان معرفي كرد، و فعاليت او تقريباً تا پايان سده‌، در آن‌جا ادامه يافت‌. او براي دانشجويان آكسفورد مجموعه‌ٴ قوانيني تدوين كرد.1 ولي شاه استيفن خيلي زود از اين آموزش جلوگيري كرد.
پوليكراتوس يا فرامانروانامه‌ٴ جان ساليسبوري قديمي‌ترين رساله‌ٴ لاتيني درباره سياست است‌؛ كه غير از رساله‌ٴ مانگلد، قديمي‌ترين كوشش در قلمرو مسيحيت براي تشكيل فلسفه‌ٴ دولت بود.
ريچارد فيتزنيل در محاوره درباره‌ٴ خزانه‌داري‌، اداره‌ٴ امور مالي انگلستان را توصيف كرد.
رانولف گلانويلي در حدود 1187، قديمي‌ترين كتاب درسي را درباره‌ٴ حقوق انگليس‌

1 .به نام عجيب Liber pauperum خوانده مي‌شد.