پژوهش‌هاي علمي وجود نداشت‌، و تاريخ تلاش‌هاي صلح‌آميز، حتي در زماني است كه جنگ‌ بر همه جا سايه افكنده بود. روزي فرا مي‌رسد كه گروهي بيش‌از امروز -- نه‌تنها دانشمندان‌، كه‌ حقوقدانان‌، دولت‌مردان‌، نويسندگان مقالات اجتماعي‌، حتي مربيان -- اين را درك كنند، زماني‌ كه اين تاريخ به عنوان اساس تجربي و عقلاني حيات اجتماعي‌، صلح و عدالت شناخته شود. تاريخ روي‌كرد انسان به حقيقت‌، در عين حال تاريخ روي‌كرد او به صلح است‌. بدون عدالت و بدون حقيقت صلح نمي‌تواند در جايي وجود داشته باشد.
در جهاني بهتر، كه همه اميدواريم پيامد اين جنگ باشد، انتظار مي‌رود كودكان تكامل انسان‌ را بياموزند و تكامل علم -- به صورت مسئله‌ٴ اصلي اين تكامل نشان داده خواهد شد.
((آيا تاريخ چيزي به ما مي‌آموزد؟)) تاريخ علم به مردم خواهد آموخت كه مفيد باشند، كه‌ برادر باشند و يك‌ديگر را ياري كنند. آيا اين كافي نيست‌؟

8. اصول انتخاب‌

جز آنچه در مجلد اول‌، صفحات 41 - 43 نوشته شده‌، مطلبي وجود ندارد.

9. مباني كتاب‌شناسي

كافي است به اشاره‌هاي مجلد اول‌، صفحات 39 - 41 سه مطلب زير افزوده شود.
از ارجاع به مجلدهاي اول و دوم عموماً پرهيز شده است‌، جز ذكر موردهايي از قبيل (سوم - 1 ق م‌) يا (يازدهم - 2) پس از نام يك شخص‌، و اين تنها به معني ((نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ سوم پيش از ميلاد)) يا ((نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ يازدهم‌)) نيست‌، بلكه در عين حال‌، يعني مقاله‌ٴ مستقلي در جاي مناسب‌ در مجلد اول يا مجلد دوم به آنان اختصاص يافته است‌. در مورد كساني كه مقاله‌اي به آنان‌ اختصاص نيافته‌، تاريخ به صورت مشخص (تاريخ تولد و / يا تاريخ فوت‌، برآمدن‌، يا مطلبي از قبيل پايان سده‌ٴ سيزدهم‌)، ذكر شده است‌.
اشاره به محل اشيا (از قبيل دست‌نوشته‌ها، كتاب‌هاي كم‌ياب‌، نقاشي‌ها و امثال آن‌) برحسب‌ وضع پيش از جنگ است‌.
احتمال دارد كه در اين مجلد هم مانند مجلدهاي پيشين انتخاب مرجع‌هاي كتاب‌شناسي با دست‌ودل‌بازي همراه باشد. يعني گاه‌، در حذف موردي كه برايم در خور چشم‌پوشي بوده ترديد كرده‌ام‌، چون ممكن است براي خواننده‌ٴ ديگري مفيد بوده باشد. به ياد داشته باشيم كه پليني كهتر به نقل از عموي نام‌دارش پليني مهتر (اول - 2) مي‌نويسد: ((او هميشه اظهار مي‌كرد، هيچ كتابي‌ آن‌قدر بد نيست كه بخشي از آن به درد كسي نخورد.)) (رسالات‌، سوم‌: 5). عاقلانه بودن اين اشاره‌ به تجربه بر من معلوم شده است و از اين‌رو، كوشيده‌ام كه ميل به آسانگيري داشته باشم‌.