نوشت‌افزارهايي كه مي‌شناسم در بخش چيني موزه‌ٴ تاريخ طبيعي شيكاگو است‌. اين مجموعه را در سال 1923 برتلد لوفر در چين گردآوري كرده است‌. كتاب او به‌نام تاريخ جوهر در چين و ساير كشورهاي آسيايي در سال 1922 نوشته شده است‌.1
يك وِن فانگ كامل از زماني جديدتر (سده‌ٴ هجدهم‌) ولي معرف همان سيماي قديمي‌، در موزه‌ٴ فيلادلفيا بازسازي شده است‌.2
موضوع شيميايي ديگر، تهيه‌ٴ نمك است‌. رساله‌اي در اين باره در دست است كه در سال‌1334 به قلم چئن چئون نوشته شده است‌. او در آن زمان مأمور ماليات نمك (قباله‌ٴ نمك‌) بوده‌ است‌. احتمالاً نهادن نام رساله بر آن‌، گزافه‌آميز خواهد بود؛ بهتراست آن را يك آلبوم بناميم‌، چون فقط حاوي چهل و هفت تصوير با شرح آنهاست‌.

ط. جغرافيا

گزارشي از پيش‌رفت جغرافيا براساس گونه‌هاي فرهنگي عمده در پنج بخش خواهد بود: الف‌) غرب لاتيني‌؛ ب‌) بيزانس‌؛ ج‌) يهود؛ د) اسلام‌؛ ه') چين‌. نخستين بخش بزرگ‌تر از همه است‌، چندان‌كه بايد آن را به شش بخش فرعي قسمت كنيم‌، كه به ترتيب مربوط است به 1) ايتاليا؛ 2) فرانسه‌؛ 3) اسپانيا؛ 4) جزاير غربي (يعني ايرلند و انگلستان‌)؛ 5) آلمان‌؛ 6) معلومات راجع به‌ سرزمين‌هاي قطب و ماوراي‌بحار.
البته يك تقسيم‌بندي موضوعي ممكن است بر تقسيم‌بندي جغرافيايي برتر باشد و دست‌كم‌ دريك مورد اساسي است‌. از رشد نقشه‌كشي بايد جداگانه صحبت كنيم‌. خوش‌بختانه بدون برهم‌ زدن ترتيباتمان اين كار به آساني ميسر است‌، چون پيش‌رفت نقشه‌كشي عمدتاً، اگر نه تماماً مديون ايتاليايي‌ها بود. از اين رو مي‌توانيم با گزارشي درباره‌ٴ نخستين راه‌نامه‌هاي دريايي آغاز كنيم‌.

الف‌. غرب لاتيني‌

1. ايتاليا. راه‌نامه‌هاي دريايي‌. درباره‌ٴ پيدايش نقشه‌هاي دريايي در ج 2 (ص 1909 ـ 1913) بحث‌ شده است‌. دشوار بتوان گفت كدام‌يك از سرچشمه‌ها ــ اسكانديناوي‌، بيزانسي‌، كاتالان‌، ايتاليايي (پيزايي يا جنوايي‌؟)، مديترانه‌اي و اسلامي ــ كه از سوي دانشمندان مختلف عنوان‌ شده‌، درست است‌. احتمال كلي دارد كه در ابتدا در بسياري نقاط نقشه‌هاي ناقصي تهيه شده و

1. در كتاب ذيل نقل شده است‌:
( Frank B. Wiborg: Printing ink (p. 1-76, New York 1926; Isis 9, 134-382
2. توصيف مختصر, (L. Roberts (Pennsylvania Museum Bull.March 1934, p. 65-66; ibid November 1934, May 1938