نتايج اقتصادي درازمدتي داشت‌؛ هم‌چنين مسلم است كه هلند بيشترين سود را از آن مي‌برد.
بااين‌كه به‌هيچ روي قانع نشده‌ام كه بوكلس نخستين مخترع يا مخترع اصلي بوده است‌، او تنها فرد در سده‌ٴ چهاردهم است كه دراين زمينه نامش ذكر شده و مي‌توان او را مظهر آن دانست‌. اين خود اختراع است كه اهميت دارد ــ نه كسي كه آن كار را كرده‌، زيرا زندگي ميليون‌ها انسان به‌ خاطر آن اندكي بهتر شد.
13. جانوران ويژه‌. پيش از اين از باز، قره‌غاز، و ماهي آزاد سخن گفتيم‌، ولي اين‌ها يگانه جانوراني‌ نبودند كه توجه نويسندگان سده‌ٴ چهاردهم را به خود جلب كردند.
كرم ابريشم و زنبور عسل طبعاً در برخي كتاب‌هاي كشاورزي‌، كتب عجائب‌المخلوقات و دايرةالمعارف‌ها موردبحث قرار گرفت‌، ولي هيچ رساله‌ٴ ويژه‌اي را در اين عصر نمي‌شناسم كه به‌ صنعت نوغان يا زنبورداري اختصاص يافته باشد. عجيب است كه نخستين اشاره به كرم شبتاب‌ در آثار ادبي باختر، در كتاب دوزخ دانته ديده مي‌شود. چگونه است كه شاعران يونان‌، روم و اروپاي سده‌هاي ميانه ــ آنان كه در مناطق جنوبي زندگي مي‌كردند و در آنجا اغلب كرم‌هاي‌ شبتاب در شب‌هاي تابستان مي‌درخشيدند، هرگز بدان اشاره‌اي نكردند؟ تنها توضيح ممكن‌ براي چنين سكوتي اين است كه گفت‌وگو از چنان موجود و هم‌آوري حرام بوده است‌. حتي پس‌ از زمان دانته هم اين حرمت به‌ندرت شكسته شد و كرم‌هاي شب‌تاب هنوز در انتظار شاعري‌ درخور خويش‌اند.
حشرات پيوسته با انسان در مبارزه بوده‌اند و اغلب در اين مبارزه پيروز شده‌اند. حتي‌ امروز هم‌، علي‌رغم همه‌ٴ معلومات و منابع ما، مبارزه با آنها به هيچ وجه آسان نيست و دست‌ كشيدن از اين مبارزه نيز خالي از خطر نيست‌. آنها هنوز مي‌توانند به كشاورزان ما چيره شوند و گاه آنان را گرسنه بگذارند، ولي در زمان‌هاي قديم مي‌توانستند يكسره آنان را بيرون كنند. و. ه . س‌. جونز آنها را باعث نابودي تمدن در يونان و روم‌1 و آمريكاي مركزي‌2 شناخته است‌. در سده‌هاي ميانه درباره‌ٴ ماهيت واقعي خطرات ناشي از وجود حشرات مختلف يا از روش‌هاي‌ زيان‌رساني‌شان معلوماتي وجود نداشت و اگرهم چنين معلوماتي در دست‌رس بود، امكانات‌ مبارزه با آنها كاملاً ناكافي بود. پس عجيب نيست كه به تخيلات و روش‌هاي مبتني بر خرافات‌ پناه مي‌بردند.
شغل بلاگرداني و كاهناني كه كارشان دفع بلاي حشرات به‌كمك تعويذ و دعا بود، قدمت و

1. W. H. S. Jones: Malaria, a neglected factor in the history of Greece and Rome (114 p., Cambridge 1907); Malaria and Greek history (184p.,Manchester 1909; Isis 6, 48).

2. مورلي اين مطلب را رد مي‌كند و انحطاط تمدن مايا را مربوط به كشاورزي آنان مي‌داند.
(S. G. Morley: Guide book to the ruins of Quirigua (Washington 1935; Isis 25, 511-13