ح‌. تاريخ‌نويسي هلنيستي‌

اوزبيوس‌

اوزبيوس پامفيلو1 -- يعني مريد پامفيلوس -- در حدود 265 در فلسطين زاده شد، از 313 تا مرگش‌ در 340 اسقف قيصريهٴ فلسطين بود. مورخ و متكلم يوناني‌، پدر تاريخ كليسا. آثار مهم او عبارت‌ است از تاريخ عالم تا 325 و تاريخ كليسا تا 323 . اولي به دو قسمت منقسم است‌: تاريخ سنواتي‌ و جداول حوادث هم‌زمان موسم به قانون‌الازمنه‌. اين بزرگ‌ترين اثر گاه‌شناسي عهد قديم بود و همهٴ آثار بعدي به‌طور مستقيم يا غيرمستقيم مبتني بر آن بود. اوزبيوس تحرير منقّح اوريگن را از ترجمهٴ هفتاد نفري‌، كه توسط پامفيلوس (شهادتش در 308)2 آغاز شده بود، تكميل كرد.

ط. قانون رومي‌

هرموگنيانوس‌3

در حوالي آغاز سدهٴ چهارم در امپراتوري شرقي برآمد. قانون‌دان رومي‌. مؤلف مجموعه‌اي از احكام امپراتوري (پيش از 324) مخصوصاً احكام ديوكلتيان (284 - 305). اين مجموعه به نام‌ او مجموعهٴ هرموگنيانوس خوانده شد. آخرين قانون‌دان رومي كه از او قطعه‌اي در منتخب نقل شده‌ است‌.

ي‌. زبان‌شناسي چيني‌، گوتي‌، لاتيني و مصري‌

راجع به زبان‌شناسي چيني يادداشت مرا دربارهٴ كوپئو در فقرهٴ ج ببينيد.
راجع به زبان‌شناسي گوتي يادداشت مرا دربارهٴ اولفيلاس در فقرهٴ ب ببينيد.

دوناتوس‌

آيليوس دوناتوس‌4 در حوالي نيمهٴ سدهٴ چهارم در روم برآمد. معلم قديس جروم‌: نحوي لاتيني‌.
مؤلف دستور زبان لاتيني (فن دستور زبان‌)5 كه دو تحرير از آن به دست ما رسيده است (يكي‌ مختصر و ديگري مفصل‌). موفقيت آن اثر در دورهٴ قرون وسطي بسيار چشم‌گير بود. يكي از نخستين كتاب‌هايي بود كه چاپ شد، و در مدت كوتاهي چاپ‌هاي متعددي از آن صورت‌

Eusebios Pamphilou .1
2 .اين پنجمين ستون هگزاپلا بود. اين تحرير به تحرير اوزبيوس (يا تحرير فلسطيني يا تحرير اوريگن‌) از ترجمهٴ هفتاد نفري معروف است‌.
Hermogenianus .3
Aelius Donatus .4
Ars grammatica .5