فصل نوزدهم‌

رياضيات و اخترشناسي‌
(نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ دوازدهم‌)

الف‌. مسلمانان غربي‌

درباره‌ٴ ابن طفيل و ابن‌رشد ¿ فصل هجدهم مربوط به زمينه‌ٴ فلسفي‌.

بطروجي‌

نورالدين ابواسحاق بطروجي اشبيلي اخترشناس مسلمان اسپانيايي‌. نام بطروجي (به‌لاتيني‌ الپتراگيوس‌)1 از پدروشه‌، شهركي در شمال قرطبه‌، مشتق شده‌، و اشبيلي حاكي از اين است كه‌ او در اشبيليه برآمده است‌. كازيري (غزيري‌) معتقد است كه الپتراگيوس تحريف نام ايتاليايي‌ پتروچي‌2 است‌، و اين اخترشناس از مسيحيان نومسلمان بوده‌، و ژوردن هم اين اشتباه عجيب را تكرار كرده است‌.
بطروجي شاگرد ابن‌طفيل (وفات‌: 1185 ـ 1186) بود. او كتاب الهيئه را در باب كرات‌ آسماني نوشت‌، و اين كتاب‌، از نظر كوششي كه در زمينه‌ٴ ارائه‌ٴ صورت تعديل‌شده‌اي از نظريه‌ٴ افلاك متحدالمركز كرده‌، داراي اهميت ويژه‌اي است‌. به گفته‌ٴ بطروجي‌، اين نظريه را ابن طفيل به‌ او القا كرده است‌، هم‌چنين وي به طور بارزي تحت تأثير جابربن افلح بوده است ــ از جمله‌ در مورد سيارات سفلا. نكات مهم آن به قرار زير است‌: هر كره‌ٴ آسماني به يكي از افلاك متعلق‌ است و قدرت محركه (محرك اول‌) فلك نهم است‌، كه در خارج از فلك ثوابت قرار دارد. محرك اول در هر فلك حركتي از شرق به غرب ايجاد مي‌كند، اين حركت در فلك هشتم‌ سريع‌تر است‌، و با افزايش فاصله از محرك اول‌، سرعت كاهش مي‌يابد؛ مثلاً ستارگان ثابت‌

Alpetragius .1
Petrucci .2