فصل پنجاهم‌

جغرافيا
(نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ سيزدهم‌)

الف‌. مسيحيان لاتيني‌

راه‌نامه‌هاي دريايي‌1

راه‌نامه‌ٴ دريايي به كتاب‌هايي اطلاق مي‌شد كه شامل مسيرهاي كشتيراني براي ناخدايان‌، توصيف لنگرگاه‌ها، راه‌هاي بي‌خطر، و از اين قبيل مطالب‌، و عموماً داراي تعدادي نقشه بود. از آن جا كه اين نقشه‌ها به صورت جزء اصلي راه‌نامه‌هاي دريايي درآمده بود اصطلاح راه‌نامه‌ٴ دريايي معمولاً بدان‌ها اختصاص مي‌يافت‌، و اين يادداشت بيشتر درباره‌ٴ آنهاست‌.
قديمي‌ترين نقشه‌ٴ دريايي موجود، يعني نقشه‌ٴ پيزايي بي‌تاريخ‌، مربوط به اواخر سده‌ٴ سيزدهم‌، و از قرار معلوم رونوشتي از نقشه‌هاي ديگر است‌. به هر صورت كمال نسبي‌ قديمي‌ترين نقشه‌ٴ موجود مستلزم وجود نقشه‌هاي پيشين زيادي است‌. مي‌توان تصور كرد كه‌ قديمي‌ترين نقشه‌ٴ دريايي دست كم بايد مربوط به سده‌ٴ يازدهم‌، باشد. قطعه‌اي از متن يكي از آنها را در كتاب آدام برمني (وفات حدود: 1076) مي‌بينيم‌. منشأ راه‌نامه‌هاي دريايي هنوز معلوم‌ نيست‌، و اگر جز اين باشد موجب تعجب است‌، چون ممكن است داراي منشأ متعدد باشد. با رشد بازرگاني دريايي نياز به مسيرهاي دريايي قابل اعتماد فزوني گرفت و حادتر شد. ساختن‌ نقشه‌هاي دريايي آنچنان وسيله‌ٴ بارزي براي رفع اين نيازها بود كه نمي‌توان از پيدايش آن در بيش‌ از يك كشور دچار شگفتي شد. اشاره‌ٴ ما به كتاب آدام برمني حاكي از امكان وجود يك منشأ اسكانديناوي است‌. از سوي ديگر، يك منشأ بيزانسي كاملاً قابل قبول است‌. به عقيده‌ٴ نوردِنسكيولد2 نسخه‌ٴ اصلي اين نقشه‌ها احتمالاً كاتالونيايي بوده‌، چون واحد طولي كه در همه‌ٴ

Portolana .1
Nordenskiold .2