امور بانكداري بيشتر در انحصار يهوديان قرار داشت‌، مقررات مسيحيان در مورد منع رباخواري‌ بيش از پيش شدت مي‌گرفت‌. پيش از جنگ‌هاي صليبي‌، واردات عمده‌ٴ مشرق‌زمين در دست‌ يهوديان بود؛ حال‌، ديگر با ورود تعداد فزاينده‌ٴ بازرگانان مسيحي كه با شرق به تجارت‌ مي‌پراختند، كار تجارت يهوديان به خطر افتاده بود.
نكته‌ٴ اصلي اين است‌: جنگ‌هاي صليبي فقط بر ضد اسلام نبود، بلكه‌، به صورتي كه كمتر به‌ چشم مي‌خورد، نبردي بر ضد قوم يهود هم محسوب مي‌شد. بيشتر در آن عصر بود، كه بذر كينه‌توزانه‌ترين گرايش‌هاي ضد يهود افشانده شد.

ج‌. اسلام‌
عبدالقادر جيلي‌

محيي‌الدين ابومحمد عبدالقادربن ابي صالح زنگي‌دوست گيلاني‌، در 1077 ـ 1078، در منطقه‌اي به نام جيل (گيلان‌) واقع در مناطق جلگه‌اي كرانه‌ٴ جنوب‌غربي درياي خزر زاده شد. در بغداد، به تحصيل كلام و ادبيات پرداخت‌، و در سلك صوفيان درآمد؛ در 1127 ـ 1128، به‌ وعظ پرداخت و اندكي بعد در بغداد برايش رباطي (نوعي خانقاه‌) ساخته شد، و او رياست‌ مدرسه‌اي را هم برعهده گرفت‌. در 1165 ـ 1166، درگذشت‌. او باوجود صوفي‌بودن يك مسلمان‌ راست‌كيش بود. آثار متعددي‌، غالباً در پند و موعظه‌، به‌عربي نوشت‌، كه برخي‌شان از بهترين‌ آثار ادبيات عرب به‌شمار مي‌رود و او در آنها علو روح و بلندنظري زيادي نشان داده است‌.
او در اين‌جا بيشتر به‌خاطر تأسيس طريقت درويشي به‌نام قادريه ذكر شده است‌. اين‌ قديمي‌ترين فرقه‌ٴ موجود دراويش است‌. ممكن است چنين فرقه‌هاي اخوتي قبلاً وجود داشته‌ باشد، ولي قادريه اولين فرقه‌اي است كه مي‌توان تاريخ آن را دنبال كرد. پيش از آن ممكن بود مريداني به گرد مرشدي جمع شوند، و پس از مرگ او، احتمالاً تا يكي دو نسل در پيرامون‌ مبرزترين مريد وي باقي مي‌ماندند، ولي چنين اجتماعي چندان دوام نمي‌يافت‌. بعدها، بسياري‌ از اين انجمن‌هاي اخوت پديد آمد، كه برخي تازگي داشت و برخي ديگر از جوامع قديمي‌تر منشأ يافته بود، و اين انجمن‌ها در جامعه‌ٴ اسلامي نقش مهمي ايفا كردند. اختلاف اشكال و تعاليم آنها به همان فراواني فرقه‌هاي‌رهباني مسيحي است‌. هدف اين يادداشت عطف توجه‌ بدان جنبه‌ٴ اساسي حيات اسلامي است‌، كه فرصت كافي براي تحليل عميق‌تر آن نداريم‌.

عمر نسفي‌

نجم‌الدين ابوحفص عمربن محمد بن احمد نسفي در 1067 ـ 1068، در نسف (نخشب در جنوب سمرقند و نرسيده به رود جيحون‌)، زاده شد. در 1142 ـ 1143، درگذشت‌. از بزرگ‌ترين‌