دعوت خويش قرار داد.1 اين فرقه تحت رهبري او به نيروي مادي و معنوي عظيمي دست‌ يافت‌. مذهب آنان آييني باطني بود كه بر مطابقت ميان عالم اصغر و عالم اكبر و به خواص سري‌ عدد هفت و (تا حدود كمي‌) عدد دوازده تأكيد زيادي داشت‌. بر اثر مساعي داعيان پرشوري‌، اين‌ آيين انتشار وسيعي يافت‌.2
يكي از بزرگ‌ترين داعيان در اثناي ربع اخير اين قرن حمدان قرمط بن اشعث بود كه نزديك‌ كوفه برآمد.3 وي مؤسس شعبه‌اي شد كه به نام او به قرمطيان موسوم گشت‌. بر اثر فعاليت‌هاي‌ خراب‌كارانهٴ آنان در سال 930 با تاراج مكه و ربودن حجرالاسود به اوج خود رسيد.
سعيد بن حسين‌4، نوهٴ عبدالله بن ميمون و سومين خليفهٴ اسماعيليه‌، از طرف بربرهاي قبيلهٴ كتامه در 909 - 910 به عنوان امام (مهدي‌) شناخته شد و سلسلهٴ امپراتوري فاطمي را بنياد نهاد، كه شهر نوبنياد مهديه (نزديك تونس‌) پاي‌تخت آن شد.5 فاطميان در 969 مصر را گشودند كه تا 1171 در تصرفشان باقي ماند. بدين ترتيب داعيان اسماعيلي در كم‌تر از دو قرن يك امپراتوري‌ به وجود آوردند.

رال - پا - چان‌6

شاه تبت كه در نيمهٴ آخر سدهٴ نهم حكومت كرد و به تكميل سازمان تمدن بودايي كشورش‌ توفيق يافت‌. سونگ تسن گام - پو (نك نيمهٴ اول سدهٴ هفتم‌)، تي - سونگ د - تسن (نك نيمهٴ دوم سدهٴ هشتم‌) و رال - پا - چان‌، سه تن بزرگ‌ترين شخصيت‌هاي تاريخ تبت به شمار مي‌روند. مردم تبت آنان را ((سه دينشاه‌)) يا ((صاحب‌الامر)) مي‌نامند. احتمال دارد كه قسمت اعظم كانجور و تانجور (نك نيمهٴ اول سدهٴ هفتم‌) در اثناي اين عصر تدوين شده باشد، چون مي‌دانيم كه در آن‌ زمان تعداد زيادي از معلمان هندي براي ترجمهٴ متون ديني به تبت رفتند. وارد كردن معيارهاي‌ واحدي براي اوزان و مقادير را هم از هند، به رال - پا - چان نسبت داده‌اند. اين شاه در حدود 897 به وسيلهٴ برادرش لانگ - دار - ما، معروف به يوليان لامايي‌، كشته شد.

1 .نگاه كنيد به مقالهٴ هوتسما در دايرةالمعارف اسلامي (ج 1، ص 26، 1908).
2 .روش داعيان شبيه تبليغ يسوعيان در مناطق مسيحي بود. آنان نه تنها در ميان مسلمانان‌، بلكه بين يهوديان‌، زرتشتيان و مسيحيان هم تبليغ مي‌كردند.
3 .نك مقالهٴ كلمان هوار در دايرةالمعارف اسلامي (ج 2، ص 246، 1915).
4 .سعيد بن حسين بن عبداللّه بن ميمون قداح در 873 - 874 در سلاميه زاده شد. در 909 - 10 نام ابومحمد عبيداللّه را اختيار كرد.
5 .از آن رو كه سعيد بن حسين را (ظاهراً به ناحق‌) از اعقاب فاطمه [س‌] دختر پيامبر [ص‌] اعلام كردند.
Ral-pa-chan .6