محراب ميناكاري عالي كه در سده‌هاي سيزدهم و چهاردهم در كاشان ساخته شده است‌؛ 4) كوره‌ها و آخال‌هاي زيادي در حفاري‌هاي اخير كاشان پيدا شده است‌. آخال‌كاشي‌ها ظرف‌هاي‌ نيمه‌كاره‌اي است كه خوب عمل نيامده و اين مي‌رساند كه بايد در همان‌جا تهيه شده باشند. در كاشان‌ نه تنها كاشي‌، بلكه هر نوع اشياي سفالي لعاب‌دار، از جمله جام‌هاي مينايي ساخته مي‌شد، كه عموماً به ري نسبت مي‌دهند. ممكن است فن ميناسازي در كاشان به وجود آمده باشد تا ري‌، جايي كه در آن‌ پيش‌رفت شاياني داشته است‌. بايد توجه داشت كه به استثناي تعدادي كاشي كاشان هيچ اثر لعابي‌ تاريخ‌دار يا داراي نام سازنده تا پيش از صفويه وجود ندارد، تا بتوان آنها را به‌جاي معيني نسبت داد، حتي وقتي نام سفالگر نوشته شده باشد، نمي‌توان جاي توليد آن را دانست‌.
دراين مورد جالب است كه ساختن بدل‌چيني تنها درحدود 1228 به‌وسيله‌ٴ كاتو شونكئي‌ (سيزدهم ـ 1)، از چين به ژاپن برده شد. آيا ممكن است فن بدل‌چيني سازي ايراني هم از چين‌ آمده باشد؟ الزاماً نه‌.

يادداشت‌هاي الحاقي درباب اسناد بين‌النهرين و چين راجع به ساختن لعاب و كاشي‌

1. درمورد سفالينه‌هاي لعابي بين‌النهرين متن‌هاي ميخي آشوري از سده‌ٴ هفتم پ م در دست‌ است و خيلي پيش از آن لوحه‌ٴ بابلي فوق‌العاده‌ٴ زمان گُـلكيشَـر (1690 ـ 1736 پ‌م‌)، ششمين‌ پادشاه سلسله‌ٴ اول دريا ـ خشكي‌. اين متن منتشر و ترجمه شده است‌.
2. كار سفالگري چين‌. مصاحبه‌اي با جان اِلِـرتُـن لُـج فقيد، مدير گالري فراير در واشينگتن‌، در 7 ژانويه‌ٴ 1941 و نامه‌اي از او كه روز بعد نوشته‌، به من امكان مي‌دهد اضافه كنم كه قديم‌ترين‌ اطلاعات فني معتبر به زبان چيني درباره‌ٴ ئي ـ شينگ يائو يا سفال ساده است‌. اين نام را به‌خاطر محلي در ساحل غرب درياچه‌ٴ تئاي هو در غرب شانگهاي بر روي آن نهاده‌اند. ظروف ئي ـ شينگ‌ معمولي تيره و ساده است‌، يا نقش‌هايي دستي‌، برجسته يا قالبي دارد. بيشترشان قوري يا جاقلمي‌ است‌. آنها از سده‌ٴ شانزدهم به بعد ساخته مي‌شدند. بسياري‌شان داراي تاريخ و نام سازنده است‌. وقتي اول بار آنها را به اروپا بردند، آنها را با ظرف‌هاي سرخپوستان عوضي مي‌گرفتند! صدور قوري‌هاي ئي ـ شينگ در نيمه‌ٴ سده‌ٴ هفدهم به اروپا به دليل ديگري اهميت تاريخي دارد؛ از آنجا كه‌ آنها با نخستين محموله‌ٴ چاي به اروپا رسيدند، سرمشقي براي قوري‌هاي اروپايي گرديدند. اوگوستوس دوم‌، امير انتخاب‌كننده‌ٴ ساكسوني (1670 ـ 1733)، مجموعه‌اي از ظرف‌هاي ئي ـ شينگ در درسدن تشكيل داد، كه الهام‌بخش بوتگِـر1 شد و در هلند، استافردشاير و فولهام از توليدات او تقليد كردند.

1 .يوهان فردريك بوتگِر (يا بوتيگر، 1682 ـ 1719)، كيمياگري كه به اصطلاح مخترع چيني‌سازي شناخته شده است‌.