جلوه‌گر شده‌، و يكي از آنها به نام چنگ لئي پن تسئائو، در 1108، به‌وسيله‌ٴ تئانگ شن ـ وئي از پزشكان سسوـ چوآن تدوين شد. اين كتاب شامل توصيف 1455 ماده‌ٴ متعلق به طبايع سه‌گانه‌ است‌. احتمال دارد كه اين توصيف‌ها مصور بوده‌، و به‌هر صورت تحريرهاي بعدي چنين بوده‌؛ مثلاً تحرير سال 1468، شامل 600 تصوير از گياهان است‌، اين مطلب را با اشاره‌هاي مربوط به‌ گياه‌نامه‌هاي لاتيني در بخش گياه‌شناسي مقايسه كنيد.
پن تسئائو ين ئي‌، كه ذيلي بر آن گياه‌نامه بود، به‌وسيله‌ٴ كئوتسونگ ـ شيه تأليف شد و چاپ‌ سال 1111، به آن ضميمه شد. در پايان سده‌، اين ذيل مورد تجديد نظر قرار گرفت‌.

يا. تاريخ‌نويسي‌

هرگاه‌، مرحله‌ٴ خاصي از تمدن فرا رسد، كه الزاماً در حد والايي نباشد كار پزشكان و مورخان‌ محكوم به تداوم است ــ هر چند اين حتماً به معني پيش‌رفت آنها نيست‌. در مورد تاريخ‌نويسي‌، سنجش ارزش واقعي كار عملي و تعيين اين‌كه آيا در آن ابداع سودمندي وجود دارد يا نه‌، حتي از پزشكي دشوارتر است‌. بهترين كاري كه مي‌توان كرد ثبت مهم‌ترين نوشته‌هاي تاريخي اين عصر، و افزودن برخي ملاحظه‌ها در اين‌جا و آن‌جاست‌.

1. مسلمانان شرقي‌. شهرستاني تنها مورخ برجسته‌اي بود كه در 1127، كتاب الملل و النحل‌ خود را نوشت‌. اين يكي از بهترين آثار در نوع خود است‌، يعني تاريخ بسيار پرارزشي از مذاهب‌ اسلامي‌، و دين‌هاي ديگر؛ محققانه‌، با ترتيبي خوب‌، و دور از بي‌انصافي‌. شهرستاني تاريخ‌ فلسفه‌اي هم نوشت‌.

2. مسلمانان غربي‌. سراج‌الملوك كتابي سياسي و حاوي حكايت‌هاي تاريخي فراواني بود كه‌ ابوبكر طرطوشي آن را در 1122، تأليف كرد. ابوالصلت پزشك اسپانيايي از اشيا و افرادي كه در مصر ديده بود شرحي نوشت‌. ابن بشكوال در 1139، بر تاريخ علماي اندلس‌، تأليف ابن فَرَضي‌ (نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ يازدهم‌)، تكمله‌اي نوشت‌.

3. يهوديان غربي‌. المحاضرة، كه موسي بن عزرا آن را به‌عربي نوشت‌، حاوي اطلاعات زيادي‌ درباره‌ٴ اقامتگاه‌هاي يهوديان اسپانيا، و فعاليت ادبي فضلاي يهودي است‌. شيفتگي به نگارش‌ مجموعه‌هاي شرح حال و كتاب‌شناسي در واقع يك خصلت اسلامي بود، ولي براي يك يهودي‌ اسپانيايي امري طبيعي بود كه آن را كسب كند.

4. بيزانس‌. يكي از جالب‌ترين آثار تاريخي‌، شرح حال آلكسيوس كومنني امپراتور بيزانس‌، از 1081 تا 1118، است‌؛ اين كتاب را داماد او، نيكه‌فوروس بروينيوس‌، آغاز كرد، و دخترش‌، آناكومنني‌، آن را پس از مرگ شوهر ادامه داد و اندكي پيش از مرگ خويش در 1148، به آخر رساند.
يوآنس زوناراس خلاصه‌ٴ تاريخي نوشت‌، از خلقت آدم تا پايان امپراتوري آلكسيوس‌. اين كتاب‌