(هشتم‌ـ 1). او گزارش مختصري در باب نُه‌شوراي كليساي ارتدكس نوشت (كه نهم شوراي‌ پالاميتي سال 1341، بود)، هم‌چنين كتاب‌هاي ديني و تمرين‌هاي ادبي مختلف و چند اثر فني‌ (در باب سنگ‌ها، توليد مصنوعي‌؟، تهيه‌ٴ روغن جلاي موزائيك‌، كبيسه و زمان‌)، تأليف كرد. اين‌ آثار فني عملاً ناشناخته است (نسخه‌ٴ كتاب‌خانه‌ٴ اسكوريال‌).

خريسولوراس

انسانگراي بيزانسي‌، از بنيانگذاران انسانگرايي يوناني در غرب (وفات‌: 1415).
مانوئل خريسولوراس در اواسط سده‌ٴ چهاردهم در قسطنطنيه زاده شد. گفته شده است از منسوبان دودمان پالئولوگوس بود؛ در هرصورت با مانوئل دوم پالئولوگوس (امپراتور 1391ـ 1425)، آشنايي داشت و از سوي او در سال 1394/1395 براي جلب كمك ونيز در مقابله با تركان به‌مأموريت فرستاده شد. جاكومو دانجلو همراه او به‌قسطنطنيه آمد و به كار مقابله‌ٴ نسخه‌هاي يوناني پرداخت‌. حكومت فلورانس از خريسولوراس دعوت كرد استاد زبان‌ يوناني شود و او در فوريه‌ٴ 1397 كار تدريس را آغاز كرد، تا سال 1400 به‌آن كار ادامه داد و دانشجويان زيادي را حتي از كشورهاي بيگانه به‌فلورانس كشاند. اين تدريس زبان و ادبيات‌ يوناني در فلورانس (1397ـ1400) نشانه‌ٴ آغاز واقعي انسانگرايي يوناني در غرب است‌. او گاه‌، در ساير شهرهاي ايتاليا هم تدريس كرد و در مقام معلم اثر زيادي گذاشت‌، كه تنها تالي اثر جوواني راونايي بود.
مهم‌ترين شاگردان او عبارت بودند از جاكومو دانجلو دا اسكارپريا (وفات‌: پس از سال‌1410)؛ كلوتچو سالوتاتي (1331ـ1406)؛ نيكولودي نيكولي (1363ـ1437)؛ روبرتو دارُسي‌، پالا دِلي استِرُتزي (1370ـ1462)؛ پيترو پائولو و رجريو ايل وِتچو (1370ـ1444)؛ گوارينوي ورونايي (حدود 1370ـ1460)؛ لئوناردو بروني (حدود 1374ـ1344)؛ پوگو برانچوليني (1380ـ1459)؛ آمبروجو تراوِرساري (1386ـ1439)؛ ولي بر عده‌ٴ خيلي بيشتري‌ هم تأثير مستقيم يا غيرمستقيم داشت‌.
در سال 1400، مانوئل پالئولوگوس را تا پاويا همراهي كرد و براي تبليغ (سياسي و ادبي‌) به‌سود بيزانس در لومباردي ماند، در حالي‌كه امپراتور عازم فرانسه و انگلستان شد. در سال‌1403، همراه امپراتور به قسطنطنيه بازگشت‌. در سال 1404 و 1406 ديدارهاي كوتاهي از ونيز داشت و در سال 1407، براي آخرين بار، قسطنطنيه را ترك گفت و روانه‌ٴ ونيز، فرانسه (1408)، انگلستان (1409)، و اسپانيا (1410) شد. در همان سال 1410، با يوآنس بيست و سوم (پاپ‌1414ـ1415)، در پاويا ديدار كرد و از آن پس‌، در ارتباط با دربار پاپ باقي‌ماند و همراه پاپ‌ به‌رم (1411)، و جاهاي ديگر رفت‌. در سال 1413، يوآنس بيست و سوم او را نزد امپراتور