دسته تقسيم شده بود (هركدام شامل هفت نسك‌) كه به ترتيب مربوط بود به معارف ديني‌، ادعيه‌ و اوراد، و روابط و وظايف اجتماعي‌. نسك نهم (28,000 كلمه‌) حاوي شرح مبسوطي از سه‌ رسالهٴ ديني است‌.
در ميان ساير متون پهلوي آن زمان بايد به شكندگمانيك ويچار (گزارش گمان‌شكن‌) هم اشاره‌ كنم‌. اثري شامل حدود 16,700 كلمه‌، چون به قول وِسْت ((نزديك‌ترين رهيافت به يك رسالهٴ فلسفي است كه از ادبيات پهلوي برجاي مانده است‌)). اين رساله در قبال كافران‌، ماديون‌، يهوديان‌، مسيحيان‌، مسلمانان و مانويان از دين زرتشت دفاع مي‌كند.1 آن را مَرْتان فرخ‌ [ اورمزدداتان ] احتمالاً در نيمهٴ دوم سدهٴ نهم‌، بعد از تأليف دينكرت‌، نوشته است‌. متن اصلي آن‌ به زبان پهلوي مفقود شده‌،2 ولي ترجمه‌اي به پازند - سانسكريت توسط نريوسنگ‌، مقارن اواخر سدهٴ دوازدهم صورت گرفته است‌.

الهيات اسلامي‌
داود الظاهري‌

ابوسليمان داود بن علي بن خلف اصفهاني در حدود 815 در كوفه زاده شد، در بغداد برآمد، در 883 - 884 درگذشت‌. فقيه مسلمان‌. قبلاً شافعي بود، ولي بعدها طريقهٴ فقهي مستقلي ايجاد كرد، موسوم به مذهب ظاهريه‌. اين مذهب مبتني بود بر صورت و ظاهر كلمات قرآن و سنت‌، و لاغير. مذهب ظاهري در شرق توفيقي نيافت‌، ولي در مغرب مخصوصاً اسپانيا موفقيت‌هايي‌ به دست آورد [ ابن حزم اندلسي به نشر و دفاع از اين مذهب پرداخت‌] . در حال حاضر كاملاً از ميان رفته است‌.

مسلم‌

ابوالحسين مسلم بن حجاج قشيري نيشابوري در 817 - 818 يا 822 - 823 زاده شد، در 875

1 .ترجمهٴ انگليسي اين رساله به همّت وِست در مجموعه كتاب‌هاي مقدس شرق در 1885 در آكسفرد به چاپ رسيد. رساله درصدد آن است كه نشان دهد اصل‌ نخستين خوبي از اصل نخستين بدي جدا است و اديان توحيدي‌، چون اسلام‌، يهوديت و مسيحيت‌، از توضيح اين كه چگونه خداوند رحيم آفرينندهٴ بشر تواند بود، درمانده‌اند. هم‌چنين عقايد ماديون و دهريه را رد مي‌كند. اين رساله به خوبي نشان‌دهندهٴ آن است كه آيين زرتشتي (دست كم‌، در شكل اخير آن‌) آييني‌ ثنوي و غيرتوحيدي بوده است‌. - و.
2 .پِيِر ژان دو مناس متن پهلوي اين رساله را به خط لاتيني‌، و ترجمه و شرح فرانسوي در 1945 در سويس به طبع رساند. صادق هدايت ترجمهٴ فارسي آن را با عنوان گزارش گمان‌شكن به چاپ رسانيده است‌. (دائرةالمعارف فارسي‌، ج 2، بخش اول‌، ص 1485).