قديم‌ترين كتابچه‌ٴ حساب‌داري‌، كه بخشي از آن به دست ما رسيده‌، از يك بانك‌دار ناشناس‌ فلورانسي در سال 1211 است‌، شامل يك سلسله يادداشت‌هاي نامنظم‌، كه فقط به ترتيب تاريخ‌ است‌. حساب‌هايي كه فلورانسي ديگري به‌نام ريكومانو جاكوپي به‌عنوان قيم فرزندان برادرش‌ بالدوينو جاكوپي از سال 1272 تا 1277 نگه‌داري كرده‌، داراي همان كيفيت ابتدايي است‌. حساب‌هايي هم در دست داريم از موٴسسه‌ٴ اوگوليني در سي‌ينا درباره‌ٴ تجارتشان در بازار مكاره‌ٴ شامپاني از سال 1249 تا 1263. از پارچه‌فروشان سي‌ينا در سال‌هاي 1277 تا 1282 و از بنگاه‌ بانكي بونسِنيوري در سي‌ينا مربوط به پايان سده‌ٴ سيزدهم‌؛ و يك صورت دارايي از حوالي سال‌1280براي تسويه‌حساب شركت ثروتمندي كه برناردينو اوگوليني شريك عمده‌ٴ آن بود و تجارت‌خانه‌هايي در سي‌ينا و پيزا داشت‌. تنها پيش‌رفت محسوس در همه‌ٴ اين حساب‌داري‌هاي‌ اوليه استفاده از چندين دفتر بود، از قبيل دفتر روزنامه‌، دفتر صندوق‌، حساب‌هاي جاري‌، بدهكار و بستانكار، دفتر فروش‌، حساب‌هاي شركا و غيره‌. تا وقتي حساب‌داري دوبل به وجود نيامده بود، چندگانگي دفترها ضروري بود، چون هركدام به بررسي ديگري كمك مي‌كرد.
بدين ترتيب‌، با آغاز سده‌ٴ چهاردهم موٴسسات بازرگاني و بانكي شمال ايتاليا در حساب‌داري‌ تجربه‌هاي بسياري به دست آورده بودند. آنها ياد گرفتند حساب‌ها را هرچه بيشتر مرتب‌ نگه‌دارند و از هم تفكيك كنند. بنگاه آلبرتو دل جوديچه در فلورانس‌، ارزش بيلان‌هاي ادواري‌ (دوساله‌) را دريافته بود و بسياري از اين گونه بيلان‌ها در دفتر صورت دارايي‌ها كه در 1304 آغاز شده‌، نگه‌داري شده است‌. در ميان اسناد ديگري كه در بايگاني‌هاي ايتاليا نگه‌داري شده‌، يكي‌ مربوط است به تسويه‌حساب تجارت‌خانه‌ٴ فرانچسكو دل بنه‌، عضو آرته دي كاليمالا1ي‌ فلورانس در سال 1322، شامل بيلان‌هاي دقيق‌؛ حساب‌هاي تجارت‌خانه‌ٴ بين‌المللي پروتسي‌، كه در سال 1343 ورشكست شد؛ پانصد ثبت سفارش بازرگاني از تجارت‌خانه‌ٴ بين‌المللي‌ ديگري كه فرانچسكو داتيني (حدود 1335 ـ 1410) در پراتو تأسيس كرده بود.2 در اين اثنا روش تازه‌اي براي نگه‌داري حساب‌ها در ونيز اختراع شد، براساس اين فكر كه بدهكاران و بستانكاران در دو صفحه‌ٴ روبه‌رو يا دو ستون موازي يك صفحه ثبت شود. (اين هنوز دفترداري‌ دوبل نبود، چون ثبت دوباره‌ٴ معاملات و موازنه‌ٴ آنها مطرح نبود، ولي اين كار به دفترداري دوبل‌

1 .يكي از بزرگ‌ترين اتحاديه‌هاي صنفي فلورانس‌، كه وجه تسميه‌اش به خاطر قرارداشتن دفتر آن در خيابان كاليمالا بود.
(Edgcumbe Staley: The guilds of Florence (p. 105-38, London 1906
2.نك پايان يادداشت مربوط به پِگولّـوتي‌.