به آثار قضايي و جامعه‌شناختي نيز بايد اشاره‌اي شود، كه در صفحات آتي برخي از آنها نقل‌ شده است‌. با اين حال‌، از اين نظر اساساً متفاوت‌اند كه بسياري از اين آثار حقايق قضايي عصر خودند؛ آنها تفسير حقايق نيستند، بلكه يادگارهاي واقعي و به اندازهٴ پديده‌هاي طبيعي عيني‌اند. درست است كه همين را مي‌توان‌، تا حدودي‌، دربارهٴ آثار تاريخي‌، يا هرگونه آثار ديگر، گفت‌؛ هر قدر هم داراي ارزش ذاتي باشند، همواره آنها را مي‌توان به منزلهٴ فراورده‌ها و نمادهاي عصرشان‌ در نظر گرفت‌؛ هر قدر هم فاقد عينيت باشند، همواره مي‌توانيم آنها را نمايانگرِ واقعيت‌ها برشماريم‌.
براي نشان دادن منظرهٴ كلي تحقيقاتم به قدر كافي سخن گفته‌ام‌. مطالعهٴ بخش‌هاي اوليهٴ چند فصل‌، بهتر از هر طريق ديگري كه بتوان‌، تصوري از اين تحقيقات به دست خواهد داد. كافي‌ است اضافه كنم كه خواننده بايد مقصود اوليه را در خاطر داشته باشد -- تلخيص تاريخ علم -- و ميان عواملي كه مستقيماً به اين تاريخ تعلق دارد و آنچه صرفاً براي توسعهٴ محيط فكري است‌، فرق بگذارد.

ب‌. علم باستان‌

با در نظر گرفتن شأن خوانندگاني كه با اين كتاب سروكار خواهند داشت‌، بيان اهميت توجه به‌ عصر قديم‌، مخصوصاً علم در يونان‌، ضروري به نظر نمي‌رسد. اغلب‌، ضمن اشاره به شكفتن‌ ناگهاني ادبيات عالي و آفرينش بي‌مانند پيكرتراشان و معماران يوناني‌، از ((معجزهٴ يوناني‌)) سخن‌ رفته‌؛ ولي گسترش علم يونان كم‌تر از آن شگفت‌انگيز نبوده است‌. البته‌، ما امروز مي‌دانيم كه آن‌ گسترش كاملاً خودبه‌خودي نبود، بلكه ثمرهٴ تكامل طولاني بود كه بسياري از آثار آن را در بين‌النهرين‌، مصر و در جهان اژه‌اي مي‌يابيم‌. با اين حال‌، چه فاصلهٴ درازي است ميان آن‌ كوشش‌هاي تجربي خام و بيان بليغ و پختهٴ فيلسوفان و رياضي‌دانان يونان باستان‌! اگر علم‌ چيزي بيش از گردآوري موضوعات است‌؛ اگر علم صرفاً معارف تحصّلي نيست‌، بلكه معارف‌ تحصلي نظام‌مند است‌؛ اگر تنها تجارب تصادفي و تحليل‌هاي رهبري نشده نيست‌، بلكه آنها را تركيب و از آنها نتيجه‌گيري كرده‌؛ اگر ثبت غيرارادي امور نيست‌، بلكه فعاليتي سازنده است‌؛ در اين صورت بي‌شك هلاس‌1 گهوارهٴ آن بوده است‌. پيش‌رفت مطالعاتمان‌، ما را مجبور مي‌كند كه‌ بيش از پيش متوجه شويم كه آنها تا چه حد از ملل قديم به عاريت گرفته شده است‌، ولي اين‌ طريق مقايسه نظر ما را دربارهٴ اصالت آنان شديدتر مي‌كند و تخمين ما را از نبوغ علمي‌شان‌ قوت بيشتري مي‌بخشد. اظهار اين كه آنان مواد خام خود را از كجا به دست آورده‌اند، به‌طور

1 Hellas. ، نام باستاني و امروزي سرزمين يونان در زبان يوناني‌. -- و.