6 . قانون و تاريخ عبري‌. آخرين كتاب اسفار خمسه احتمالاً در حوالي 640 كامل شده است‌. اين‌ كتاب نيز يك مجموعهٴ قوانين است‌، ولي هم‌چنان كه همواره ملل سامي آن را دريافته‌اند، به‌ مفهوم وسيع‌تر آن‌. آن كتاب منحصراً قانون جزا نيست‌، بلكه قانون اخلاق‌، معيار ايمان‌، و آداب‌ معاشرت است‌.
قسمت اعظم كتاب‌هاي شموئيل‌، كه شرح تاريخ نخستين شاهان يهوديه است‌، احتمالاً به‌ همان دوره‌، يا اندكي ديرتر مربوط مي‌شود.
7. انبياي عبري ديگر. در اين حين نبوت عبري ادامه يافت‌: صفنيا (حدود 639 تا حدود 609)؛ ارميا كه نبوت خود را در 626 آغاز كرد؛ ناحوم (پيش از 606)؛ حبقوق (آخر قرن‌).

ب‌. سپيده‌دم معارف ايراني‌

زرتشت‌1

زرتشت در سدهٴ هفتم ق م‌، يا پيش از آن‌، به احتمال قوي‌، در بلخ باختر برآمد. او فيلسوف و پيام‌بر ايراني بود، و بنيان‌گذار آنچه دين ايران از عصر شاهان هخامنشي تا پايان عصر ساساني‌ بوده است‌. (اين دين زرتشتي يا مزديسنا ناميده مي‌شود.) به احتمال زياد، او مؤلف گاتها، سرودهاي ديني بوده كه قديم‌ترين بخش اوستا را تشكيل مي‌دهد.2 گاتها توحيد اخلاقيي را تبليغ‌ مي‌كند كه كم از توحيد عبري ندارد.3 دين زرتشتي از عالي‌ترين نوع نيروي مدني بود (با توجه به‌ تأكيدي در مورد ارزش‌هاي اخلاقي‌، مخصوصاً راستي‌، دادگري‌، پاكي‌، و هم‌چنين كار كشاورزي‌).
دربارهٴ عصر و موطن زرتشت عدم اطمينان زيادي وجود دارد. جكسون‌4 (1899) او را در نيمهٴ دوم سدهٴ هفتم (تولد حددود 660 ، مرگ حدود 583) قرار مي‌دهد، ولي آن را مي‌توان به‌ عنوان اقرب تواريخ پذيرفت‌، محققان ديگر او را بسيار متقدم مي‌شمارند، حتي مقدم بر 1000 ق م‌. قوي‌ترين استدلال براي تاريخ متقدم به وسيلهٴ قرابت‌هاي لغوي و قرابت‌هاي بسيار ديگر

1 .نام قديم ايراني Zarathushtra (در پهلوي zarathusht و در فارسي زردشت‌) است‌.
2 .هات 28 تا 54 از يسنا، بخش مربوط به ادعيه و عبادات در اوستا.
3 .از نظر زرتشت‌، رستگاري و كيفر امري فردي است‌، نه قومي‌. ثنويت زرتشتي يك پيش‌رفت بعدي است‌[ .هرچند برخي از اوستاشناسان‌، چون ژام دار مستتر، بر اين باورند كه حتي در گاتها (كه به گمان وي‌، در دوره‌اي متأخرتر سروده شده‌) به ويژه در هات 30، نشانه‌هاي انكارناپذيري از ثنويت زرتشتي آشكار است‌. برخي نيز گفته‌اند كه اگر هم بپذيريم كه گاتها توحيد ذات را در مورد مبدأ آفرينش تبليغ كرده باشد، به همان بسنده كرده و به توحيد صفاتي راه نبرده‌ است‌]. - و.
Jackson .4