آموزش و پرورش است‌، حتي يكي از فصل‌هاي آن از تربيت بدني بحث مي‌كند، كه برخلاف‌ تصور بسياري از مردم در قرون وسطا، ناشناس نبود. در واقع در ميان نجبا نياز شديدي به تربيت‌ بدني وجود داشت‌، و اين نه فقط براي ورزش و شكار بلكه در عين حال‌، براي جنگ بود كه هر سال در فصل‌هاي مناسب اتفاق مي‌افتاد. قديس توما به تأليف رساله‌اي براي پادشاه قبرس پرداخت‌، كه آن را تمام نكرد، بلكه شاگردش بطليموس لوكزي آن را به اتمام رساند. با اين حال‌، اين رساله‌ جنبه‌ٴ كاملاً متفاوتي دارد و بيشتر به تربيت و اصول سياسي پرداخته تا آموزش عمومي‌.
بالاخره يك متن فرانسوي در دست است كه بنابر روايت‌ها آن را به خود سن لويي منسوب‌ مي‌دانند، به نام وصاياي خداوندگار سن لويي به پسرش فيليپ (و آثار كوچك‌تري كه همان شاه‌ براي دختر و ساير فرزندانش نوشته است‌). در اغلب تصويرهايي كه شاه را در بستر مرگ نشان‌ مي‌دهند او را مي‌بينيم وصايا را كه با دست خود نوشته به وارثش اعطا مي‌كند. اين متن‌ها، خواه‌ توسط خود شاه تأليف شده باشد يا نه‌، اكنون در دست است و نمونه‌هاي بي‌نظيري است از طرز فكر آن زمان‌، درباره‌ٴ آموزش و پرورش‌.1 دلايل زيادي براي انتساب آنها به سن لويي وجود دارد، و بي‌شك او شريف‌ترين شاه و از شريف‌ترين مردان آن عصر بود.
شايد بزرگ‌ترين مربي عصر، آلبرت كبير بود. بيشتر مساعي وي صرف مطالعه‌ٴ مسائل‌ آموزش و پرورش و سازمان دادن آموزش شد. در 1259، او در والانسين سرگرم تنظيم برنامه‌ٴ درسي براي فرقه‌ٴ دومينيكي بود؛ قديس توما و پير تارانتزي او رادر اين كار ياري مي‌كردند.
مارتينو دافانو، كه در آرتسو و مودنا حقوق تدريس مي‌كرد، كتاب كوچكي نوشت و در آن به‌ دانشجويان گفت كه چگونه درس بخوانند و چگونه رفتار كنند.
آلفونسوي فرزانه در 1254، تشكيل دانشگاه سالامانكا را به اتمام رساند، و در همان سال‌، كالج لاتيني و عربي اشبيليه را ايجاد كرد. گروه مترجمان و اخترشناساني را كه او تشكيل داده بود مي‌توان با اصطلاح امروزي يك موٴسسه‌ٴ پژوهشي به‌شمار آورد. يكي از فصل‌هاي قانون‌نامه‌ٴ بزرگي كه صادر كرد به تعريف دانشگاه‌ها و توصيف وظايف‌، امتيازات‌، و اداره‌ٴ آنها مربوط است‌.
هم‌چنان كه آلفونسو تا حدود زيادي مربي اسپانيا بود، دينيش آزاده‌، مربي پرتغال‌، شمرده‌

1. مطالعه‌ٴ تحليلي اين متن‌هاي فرانسه و ترجمه‌ٴ لاتيني و اقتباس‌هاي آنها سرشار از دشواري است‌.

Paul Viollet, Note sur le veitable texte des instructions de Saint Louis a sa fille Isabelle et a son fils philippe le Hardi, Bibliotheque de l'Ecole des chartes, vol. 5, pp. 129-148, 1869; H. Francois Delaborde, le Texte primitif des Enseignements de saint Louis a son fils, Bibliotheque de l'Ecole des Biblioth chartes, vol. 73, pp 73-100; 237-262, 4 fige.,pp. 490-504, 1912; Text, commentary, and discussion with Paul Viollet; CH. V. Langlois, La vie spirituelle" ,La vie en France au Moyen age, vol. 4, pp. 23-46, 1928.