بزرگ‌ترين اثر هيما تاريخ اعمال خودش است‌. اين آغاز يك‌رشته تاريخ‌هاي كاتالان بود، كه‌ از جمله‌ٴ شاه‌كارهاي تاريخ‌نگاري سده‌هاي ميانه به‌شمار مي‌روند. سرمشق بزرگ هيما، برنات‌ دسكلوت (سيزدهم ـ 2) و بهتر از همه رامون مونتانِـر بود. به‌علاوه‌، تاريخ اسپانيايي رودريگو خيمِنِز دو رادا (سيزدهم‌ـ1)، را پِرِه ريبِرا دو پارپِخا درحدود 1267 به زبان كاتالونيايي ترجمه كرد.
نويسنده‌ٴ برجسته رامون لول (سيزدهم ـ 2) بود، كه از سال 1272 تا 1315 رشته‌ٴ مفصلي از آثار نظم و نثر كاتالان را پديد آورد. لول از خلاق‌ترين ذهن‌هاي سده‌هاي ميانه بود و آثارش كه‌ بعدها به بسياري زبان‌ها منتشر شد، در سراسر اروپا تأثير عظيمي گذاشت‌. شاه‌كارهايي كه او به‌ كاتالان عرضه كرد آن را همپاي ايتاليايي يا فرانسه ساخت‌.
در اينجا آثار علمي چنداني نيست‌؛ به رساله‌اي در بازداري قبلاً اشاره شد (مقدمه‌، 2، 1500)، هم‌چنين به ترجمه‌هاي بيطاري و جراحي تئودوريك بورگونيوني (سيزدهم ـ 1)، مجموعه‌اي از كلمات قصار پزشكي در دست است كه تاريخش را نمي‌توان تعيين كرد. يهودا بُنسِنيور براي هيماي دوم عادل (شاه آراگون 1291 ـ 1327) آثاري را از عربي ترجمه كرد، كه از آن جمله بود مجموعه‌اي از ضرب‌المثل‌ها و يك رساله‌ٴ پزشكي‌. هيما داگرامونت در 24 آوريل‌1348، رساله‌اي به كاتالان نوشت كه احتمالاً مي‌توان آن را نخستين رساله درباب طاعون‌ دانست‌. بالاخره‌، مهم‌ترين مجموعه‌ٴ مقررات بازرگاني سده‌هاي ميانه‌، به نام كتاب راه‌نماي‌ دريايي به زبان كاتالان نوشته شده بود. بايد انتظار داشت زباني كه وسيله‌ٴ بسياري كارهاي اساسي بود، به درجه‌اي از آگاهي دستوري‌ برسد و انتظار ما بي‌مورد نيست‌. هرچند آغاز مساعي در زمينه‌ٴ دستور زبان ظاهراً از شمال پيرنه‌ سرچشمه گرفته بود. مي‌گويم ((ظاهراً))، چون مطمئن نيستم Razos de trobar تأليف رامون‌ ويدال را مي‌توان پرونسي به‌شمار آورد يا كاتالان‌؛ رامون از بسالو برخاسته بود، كه در ايالت‌ گروناي اسپانيا واقع است و در جنوب پيرنه‌. در هر حال‌، در پي آن رساله‌هايي نوشته شد كه‌ بي‌گفت‌وگو كاتالان هستند، مانند رساله‌ٴ مجهول‌الموٴلفي درباب وزن شعر به‌نام آيين تركيب الفاظ و رساله‌اي از خفره دو فويخا، كه از سال 1267 تا 1275 راهب فرانسيسي و پس از آن بنديكتي‌ بود. او رساله‌ٴ اصول خنياگري را در فاصله‌ٴ سال‌هاي 1286 تا 1291 در سيسيل تأليف كرد. سپس‌ به آيين خنياگري از رامون كورنِت مي‌رسيم كه آن را در سال 1324 به پرِه فرزند هيماي دوم عادل‌ اهدا كرده‌، و يك واژه‌نامه كه در سال 1341 خوان دوكاستلنو به همان شاه‌زاده تقديم كرده است‌. ولي برجسته‌ترين كار دستوري ((زبان جنوبي‌)) رساله‌ٴ پرونسي قوانين عشق بود كه در ادبيات‌ كاتالان هم به همان اندازه ادبيات پرونسي تأثير گذاشت‌.
روي‌هم‌رفته‌، نخستين آثار كاتالان در تعداد و تنوع از آثار پرونسي كم‌تر است‌، ولي برخي‌ كاتالان‌ها در شمال پيرنه همتايي نداشتند. پرونس آغازگر بود و در شعر غنايي و دستور زبان‌