د. اسلام‌

گزارش مربوط به طب اسلامي را مي‌توان شش بخش كرد: 1) اندلس‌؛ 2) افريقيه‌؛ 3) قلمرو مماليك‌؛ 4) يمن‌؛ 5) آناطولي (عربي ـ تركي‌)؛ 6) ايران (فارسي‌).
1. اندلس‌. گزارش طاعون سال 1348 ـ 1349 را محمدبن‌محمد المرياوي‌، ابن‌خطيب‌ غرناطي و محمدبن‌علي سقراوي نوشتند. اين رساله‌ها در زمره‌ٴ نخستين آثار (در همه‌ٴ زبان‌ها بود كه به طاعون سياه اختصاص مي‌يافت‌. محمدبن علي در عين حال موٴلف نوعي مقدمات‌ پزشكي بود. اما ابن‌خطيب هرچند بيشتر به‌عنوان مورخ‌، شرح حال‌نويس و انسان‌گرا معروف‌ است‌، آثار طبي منظوم و منثور متعددي هم به‌نام اوست‌. وي از برجسته‌ترين شخصيت‌هاي‌ اندلس و بعداً مراكش بود؛ ولي آثارش هنوز آن اهميتي را كه درخور است نيافته‌اند.
2. افريقيه‌. ابن ابي حَجَله اديب الجزايري دو يا سه تا از آثار متعددش را به طاعون سال 1362 اختصاص داد. من اين آثار را نمي‌شناسم‌، زيرا منتشر نشده‌اند، از اين رو نمي‌دانم آيا داراي‌ اهميت طبي هستند يا به حكايات اختصاص يافته‌اند.
مقدمه‌ٴ ابن‌خلدون كه از بسياري جهات بسيار غني است‌، از نظر پزشكي موجب نوميدي‌ مورخ پزشكي مي‌شود. با اين حال‌، در آن توصيفي كوتاه ولي تكان‌دهنده از طاعون سياه‌ مي‌يابيم و در يكي ديگر از آثارش به قديمي‌ترين اشاره به بيماري خواب برمي‌خوريم‌. ابن‌خلدون به خوانندگان هشدار مي‌دهد كه زياد به نسخه‌هاي طبي منسوب به پيامبر اعتنا نكنند.وي مي‌گويد ((علم طب‌النبي‌))1 بخشي از الهامات غيبي نيست‌.
3. قلمرو مماليك‌. اين گروه و گروه مربوط به آناطولي (يا تركي‌) مهم‌ترين گروه‌هاست‌؛ اگر كسي آنها را روي‌هم بگذاردــ و اين كار منطقي است‌، چون روابط معنوي ميان مصر وشام‌ هميشه محكم بوده است ــ مجموع آنها بر طب اسلامي اين عصر احاطه خواهد داشت‌.
برجسته‌ترين پزشك امپراتوري مماليك صدقه بن‌ابراهيم شاذلي آخرين چشم‌پزشك بزرگ‌ عرب بود. مَنبِجي درباره‌ٴ طاعون سال 1373 نوشت‌. حياةالحيوان دميري حاوي اطلاعات طبي‌ زيادي است‌؛ درواقع‌، كاربرد خواص طبي هر جانوري سيماي اصلي آن كتاب را تشكيل مي‌دهد. در مقاله‌ٴ اول‌، كه به خواص سلطان حيوانات شير اختصاص يافته‌، دميري عقايدش را درباره‌ٴ سرايت‌پذيري بيماري‌ها بيان مي‌كند. بيماري‌ها درذات خود مسري نيستند، بلكه قدرت‌ خداوندي اين‌كار را مي‌كند. اين تلاش عجيبي براي توضيح بي‌قاعدگي در شيوع طاعون بود. چگونه است كه برخي افراد، حتي برخي شهرها در بحبوحه‌ٴ شيوع طاعون مصون مي‌مانند؟ يك‌چنين بي‌قاعدگي‌ها كه نمي‌شد انكارشان كرد، موجب تقويت اعتقاد مسلمانان به قضاوقدر

1. ¿ يادداشت مربوط به ذهبي (چهاردهم ـ1).