چئانگ ته شرح فتوحات هلاكو و ساير موضوع‌هاي مربوط به مغول را نوشت‌. اين كتاب از نظر تكميل و تصحيح اطلاعات شهود اروپايي‌، ارمني و مسلمان ارزش زيادي دارد. چوتا ـ كوان‌ در 1297، يا اندكي پس از آن‌، شرح عادات و رسوم مردم كامبوج را نوشت‌، كه مسلماً بسيار باارزش است‌، چون تنها سند مكتوب درباره‌ٴ آن تمدن بزرگي است كه در آن هنگام‌، در اوج‌ شكوفايي خود بود.
دو دايرةالمعارف جالب مربوط بدين ايام است‌: يكي را چومو در 1246 (؟) نوشت‌؛ و من از آن نظر آن را در اين جا ذكر مي‌كنم كه چومو درجه‌ٴ دكتري خود را در 1256، به دست آورد. كدام‌ تاريخ درست است‌؟ اگر هر دو درست باشد، در آن صورت احتمالاً او تأليف دوره‌ٴ جواني خود را در سنين پيري اصلاح كرده است‌. ممكن است انسان در اوايل جواني‌، شعري بسرايد ولي تأليف‌ دايرةالمعارف مشكل‌تر است‌. دايرةالمعارف دوم را هسيه وي ـ هسين در 1257، تأليف كرد. هر دو اثر اساساً مجموعه‌اي از منقولات و اقتباسات است‌.
8 . ژاپن‌. موٴلف ناشناسي تاريخ ژاپن مربوط به سال‌هاي 1180 تا 1266، را به نام آزوما ـ كاگامي تحرير كرد. بايد آن را در بخش قبلي ذكر مي‌كرم‌، چون به زبان چيني نوشته شده است‌. اين‌ در واقع يك سير قهقرايي است‌، چون دست كم سه كاگامي (تاريخ‌) ديگر كه مربوط به سده‌ٴ دوازدهم است‌، به زبان ژاپني تأليف شده بود.

خلاصه‌

تنها نتيجه‌گيري كه مي‌توان كرد، و خالي از ضعف نيست‌، برشمردن مورخان معروف است‌: آلفونسوي دهم‌، برنات دسكلوت‌، ونسان دوبووه‌، متيو پاريس‌، ژيل لاسني‌، استورلا ثوردارسُن‌، گيورگيوس آكروپوليتس‌، گيورگيوس پاكيمرس‌، وارطان كبير، ابوالفرج‌، ابن عذاري‌، ابن خلكان‌، ابن عميد مكين‌، جويني‌، چوتا ـ كوان‌. اين انتخاب تا حدي اختياري است‌، و آن را فقط مي‌توان‌ در مقام تخمين كلي پذيرفت‌. به همين صورت كه هست شامل پانزده تن مي‌شود: يازده‌ مسيحي‌، سه مسلمان‌، و يك چيني‌؛ يا به عبارت ديگر: سه مغربي و اندلسي‌، سه مصري و شامي‌، دو يوناني‌، و يك انگليسي‌، يك فرانسوي‌، يك هلندي‌، يك اسكانديناوي‌، يك ارمني‌، يك ايراني و يك چيني‌.

يج‌. حقوق و جامعه‌شناسي‌

1. ايتاليا. برخي از حقوقدانان بزرگي كه در كتاب سابق از آنها سخن گفتم هنوز در نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ سيزدهم‌، زندگي مي‌كردند. اينوسان چهارم در 1254، درگذشت‌، آكورسو در 1260، ادوفردوس‌ در 1265. حقوقدان ديگر مكتب بولونيا مارتينو دا فانو از شاگردان آزو بود كه كتاب كوچكي در