موزه‌ٴ تاريخ طبيعي شيكاگو در سال 1944 يك قطعه نفريت به وزن 1120 كيلو به‌دست‌ آورد، كه احتمالاً دومين سنگ يشم بزرگ كشف شده در ايالات متحده‌ٴ آمريكاست و در محلي در 80 كيلومتري لندر در ايالت وايومينگ به‌دست آمده است‌. قطعه‌ٴ كوچكي حدود 1/0 مترمربع از يك سر آن بريده و صيقل داده شده تا رنگ سبز تيره‌ٴ آن و علائم رنگارنگش‌ پديدار شود.
6. ملفوظات و تزوكات تيموري‌. در سده‌ٴ هجدهم و آغاز سده‌ٴ نوزدهم بسياري از فضلا تصويري‌ خيلي مطلوب‌تر از آنچه ما امروز از خصال تيمور در دست داريم به‌وجود آورده بودند، زيرا به‌ شدت تحت‌تأثير ملفوظات و تزوكات منسوب به او قرار گرفته بودند. امروز ثابت شده كه اين‌ اسناد جعلي است و در زمان شاه جهان (پادشاه گوركاني هند1628ـ1659م‌) به‌وسيله‌ٴ ابوطالب‌ حسيني نامي به زبان فارسي نوشته شده و او مدعي بود اصل تركي آنها را در كتاب‌خانه‌ٴ جعفر پاشا والي يمن يافته است‌. كسي اين متن اصلي را نديده است‌. احتمال دارد كه آن را خود ابوطالب به سبك بابرنامه نوشته است‌.1
7. دربار و تأثير تيمور. در سايه‌ٴ قدرت تيمور و ويران كردن بسياري از مهم‌ترين مراكز فرهنگي‌ آسيا، سمرقند براي مدت كوتاهي مركز عمده‌ٴ ــ اگر نه يگانه ــ نفوذ فرهنگي شد و تبريز و بغداد را تحت‌الشعاع قرار داد. در دوران فرمانروايي تيمور ارتباطات ميان هند و سمرقند فزوني گرفت‌ و به اين ترتيب سمرقند توانست نفوذ هند را در غرب تقويت كند. ولي‌، هنوز در اين باره اطلاع‌ كمي داريم‌.2
برايم روشن نيست زبان اصلي دولت تيمور چه بوده‌؛ احتمالاً فارسي بوده‌، ولي عربي‌، اويغور (يعني تركي‌) و مغولي هم به كار مي‌رفته است‌.
تيمور جمعي از فضلا و صنعتگران را در دربارش جمع كرد. ابن‌عربشاه بسياري از آنها را ذكر مي‌كند، از قبيل جرجاني و تفتازاني فقيه‌، فضل‌الله تبريزي پزشك و جمال‌الدين رئيس اطباي‌ شام‌؛ احمد طبيب النحاس مستخرج (؟) منجم‌، كه جدول‌هاي نجومي 200 ساله‌اي استخراج‌ كرده بود (اين مطلب در سال 1406م گفته شده است‌)؛ عبدالقادربن غيبي موسيقي‌دان‌. بسياري‌ ديگر و بالاتر از همه حافظ، موجب شكوه و اعتبار آن عصر شدند، همچون عماد فقيه كرماني‌، رقيب حافظ (وفات‌:1371/1372م‌)، كه به گربه‌اش نماز كردن آموخته بود!
تيمور پيش از ويران كردن برجي در دمشق‌، به شكل پيازگونه‌ٴ آن توجه كرده بود و گفته‌ مي‌شود اين منشأ الهام او در شيوه‌ٴ معماري تيموري بود، كه بهترين نمونه‌ٴ آن گورمير است‌. همين

1. اين كتاب چاپ شده است‌.
2. يكي از مراجع خوب در زمينه‌ٴ اوضاع فرهنگي تركستان و خراسان در اين عصر كتاب دو جلدي بدائع‌الوقائع واصفي است كه در شوروي و در ايران چاپ‌ شده است‌. ــ م‌.