پژوهندگان بي‌باك‌، قديسان و دانشمندان در هر دو عصر مي‌توانست چون دوزخ شود. البته‌ داستان من از سده‌ٴ چهاردهم‌، بيشتر محدود به جنبه‌ٴ نجيبانه‌تر، ولي نامشهودتر تصوير، يعني‌ قهرماني مردم نيك است‌.
سلامتي من بر اثر اضطراب آسيب ديد. نگران بودم كه نتوانم كشتي خود را به ساحل برسانم‌. اين مرا وامي‌داشت كه گاه‌، با سرعت بيشتر يا تب‌آلود كار كنم‌. اميدوارم متن نهايي از اين تكاپوها آسيب نبيند. از ضعف‌هايي كه خواننده در اين‌جا و آن‌جا مشاهده خواهد كرد اميد پوزش دارم‌. جز اين شايسته‌ٴ اغماض ديگري نيستم‌؛ اميدوارم خواننده اين را به من تسري ندهد.

2. ساختار اين اثر و چگونگي بهره‌گيري از آن‌

دانشجوياني كه پيشتر از مجلدهاي اول و دوم استفاده كرده‌اند، مي‌دانند چگونه از مجلد سوم‌ بهره گيرند. ولي خوانندگان جديد نيازمند توضيحاتي هستند. مطالعه‌ٴ اين فقره از صرف وقت و زحمت آنان مي‌كاهد.
مجلد سوم به دو بخش تقسيم شده است كه به ترتيب مربوط به نيمه‌ٴ اول و نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ چهاردهم است‌. اين دو بخش كاملاً قرينه‌ٴ يك‌ديگرند و هر كدام شامل چهارده فصل‌، كه اولي‌ (فصل اول و پانزدهم‌) تركيبي است از سيزده‌تاي بعدي‌. اين فصل‌هاي بعدي مربوط است به‌: دوم (شانزدهم‌) زمينه‌ٴ ديني‌؛ سوم (هفدهم‌) مترجمان‌؛ چهارم (هجدهم‌) آموزش و پرورش‌؛ پنجم (نوزدهم‌) زمينه‌ٴ فلسفي و فرهنگي‌؛ ششم (بيستم‌) رياضيات و اخترشناسي‌؛ هفتم (بيست‌ و يكم‌) فيزيك‌، فناوري و موسيقي‌؛ هشتم (بيست و دوم‌) شيمي‌؛ نهم (بيست و سوم‌) جغرافيا؛ دهم (بيست و چهارم‌) تاريخ طبيعي‌؛ يازدهم (بيست و پنجم‌) پزشكي‌؛ دوازدهم (بيست و ششم‌) تاريخ نگاري‌؛ سيزدهم (بيست و هفتم‌) حقوق و جامعه‌شناسي‌؛ چهاردهم (بيست و هشتم‌) زبان‌شناسي‌.
فصل‌هاي نخستين (اول‌، پانزدهم‌) براي مطالعه‌ٴ پيوسته در نظر گرفته شده است و فصل‌هاي‌ ديگر براي مراجعه‌. فصل‌هاي نخستين‌، نه تنها براي نتيجه‌گيري ضروري است‌، بلكه در عين حال‌ به اين علت كه طبقه‌بندي مطالبم در فصل‌هاي بعدي تا حدي تصنعي است‌. فضلا در سده‌هاي‌ ميانه‌، به اندازه‌ٴ عصر جديد اهل كار تخصصي نبودند؛ برخي‌شان منحصراً رياضيدان يا پزشك‌ بودند؛ ولي اغلبشان علاقه‌هاي متعددي داشتند. گرچه يادداشت اصلي مربوط به هر دانشمند يا محقق‌، تاحدي به دلخواه‌، بايد در فصل معيني قرار مي‌گرفت‌، فعاليت‌هايش در رشته‌هاي ديگر هم بايد در فصل‌هاي ديگر خاطرنشان مي‌شد.
دو فصل تركيبي (اول و پانزدهم‌) نيز قرينه‌اند و هريك شامل چهارده قسمت‌، كه قسمت دوم‌ تا چهاردهم به ترتيب مطابق با فصل‌هاي دوم (شانزدهم‌) تا چهاردهم (بيست و هشتم‌) است‌.