عمومي روايت مي‌كند. دينو كمپانيي وقايع‌نامه‌ٴ فلورانس را از سال 1280 تا 1312 نوشت كه يكي‌ از مهم‌ترين آثار در نوع خودش در سده‌هاي ميانه است‌، گرچه به‌صورت اصلي به‌دست ما نرسيده‌. وقايع‌نامه‌ٴ فلورانس جوواني ويلاني از آن هم مهم‌تر است و دامنه‌ٴ وسيع‌تري دارد، چون‌ تاريخ فلورانس را از آغاز تا سال 1346 باز مي‌گويد و منحصر به فلورانس نيست‌، بلكه‌، به‌ويژه‌ بخش آخر آن‌، تصويري از جهان غرب است از دريچه‌ٴ چشم يك فلورانسي‌. وقايع‌نامه‌ٴ جوواني را برادرش ماتئو و سپس برادرزاده‌اش فيليپو ادامه دادند. اين كتاب براي مورخ اقتصاد اهميت‌ ويژه‌اي دارد، ولي براي همه‌ٴ مورخان سده‌ٴ چهاردهم نيز داراي ارزش جداگانه‌اي است‌، اما در مورد ونيز، مطالب مربوط به تاريخ اين شهر به اهتمام آندره داندرو گردآوري شد. او زماني مانند سه تن از اجدادش دوك آن شهر بود.
اوپيچينوس دِ كانيستريس كتاب كوچكي در ستايش زادگاهش پاويا تأليف كرد. نيكولواسپيچاله‌، وقايع‌نامه‌ٴ سيسيل (1282 ـ 1327) و جوواني دي مارينيولي‌، وقايع‌نامه‌ٴ بوهميا را نوشت‌.
ب‌) مبلغان و سياست‌پيشگان‌. از وقايع‌نامه‌ٴ بوهميا، كه هم اكنون ذكر شد، ممكن بود صرف‌نظر شود، مگر به‌خاطر اضافاتي كه از مطالب شرقي در آن وجود دارد. خاطرات او از چين و هند در بخش جغرافيا، بستگي به سليقه‌ٴ خواننده دارد؛ در هر حال دليلي براي بحث مجدد درباره‌ٴ يك اثر وجود ندارد و مي‌توان به آغاز خلاصه‌ٴ مطالب جغرافيا رجوع كرد. شايد با ارزش‌ترين اين شرح‌ سفرها براي مورخ (و براي جغرافي‌دان‌) گزارش ادوريكو دا پوردنونه است‌، كه بهترين تاريخچه‌ٴ هيئت‌هاي كاتوليكي اعزامي به چين را به او مديونيم‌.
هيئت‌هاي كاتوليك اعزامي به خاور دور داراي خصلت‌هاي سياسي و در عين حال مذهبي‌ بودند. هدف تنها مسيحي كردن مردم شرق نبود (به‌ويژه جامعه‌هاي نسطوري از قرن‌ها پيش در آنجا وجود داشتند)،1 بلكه هدف به‌دست آوردن متحداني در برابر مسلمانان يا ((تركان‌)) بود. آثار ((تبليغاتي‌)) جنگ صليبي‌، كه در بخش دوم از آن سخن گفتيم حاوي تعداد زيادي مطالب تاريخي‌ است كه با تمايل ضد اسلامي شديدي انتخاب شده‌اند؛ ولي اين تمايل چنان آشكار است كه‌ به‌آساني مي‌توان از آن گذشت‌. برجسته‌ترين اين آثار از لحاظ تاريخي محض تاريخ سري مارينو سانودو ايل وِتچو، سياست‌مدار و دولت‌مرد و نيزي است‌.
ج‌) مورخان‌. يكي از پيروان قديس توما، يعني بارتولوميوي لوكزي (سيزدهم ـ 2) چند سال‌نامه و يك تاريخ از زمان مسيح تا سال 1312 نوشت‌. آلبرتينو موساتوي پادوايي‌ سياست‌پيشه و اديب‌، نخستين مورخ سده‌هاي ميانه است كه درصدد برآمد كتاب‌هايي به‌شيوه‌ٴ

Moule (1930). P. Yoshio Saeki :The Nestorian documents and relics in China (6547 p., ill., Tokyo 1937) .1