فصل بيست و دوم‌

جغرافيا
(نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ دوازدهم‌)

الف‌. مسلمانان غربي‌

ادريسي‌

ابوعبداللّه محمد بن عبداللّه‌بن ادريس حمودي حسني قرطبي صَقَلي معروف به شريف‌ ادريسي‌، چون جدش ادريس از فرزندان فاطمه‌[س‌] و از خاندان پيامبر اسلام‌[ص‌] بود.
جغرافيدان مسلمان‌، از بزرگ‌ترين جغرافيدانان و نقشه‌نگاران قرون وسطا. در 1099 ـ 1100، در سبته زاده شد، در قرطبه تحصيل كرد، در دربار نورمان‌ها در پالرمو برآمد. در 1166، درگذشت‌. اندكي پيش از مرگ روجر دوم‌، در 1154، برايش نقشه‌ٴ مسطح (نه كره‌ٴ) زمين را از نقره درست‌ كرد، و در الكتاب الروجاري يا نُزْهةالمشتاق في‌اختراق الاًفاق به توصيف جغرافياي جهان پرداخت‌.
اين كتاب مفصل‌ترين توصيف جهان در قرون وسطاست‌، و تقريباً بر خلاف تمام‌ جغرافياهاي اسلامي اطلاعاتي تقريباً درباره‌ٴ همه‌ٴ كشورهاي مسيحي‌، هم‌چنين درباره‌ٴ عالم اسلام‌ به دست مي‌دهد ــ اين امر ناشي از آن است كه حامي ادريسي يك شاه مسيحي بود ــ و اشاره‌هايي به موضوع‌هاي گياه‌شناسي‌، جانورشناسي‌، و داروشناسي دارد.
بعداً، يعني در حدود 1161، ادريسي دايرةالمعارف جغرافيايي بزرگ‌تري به نام روض‌اﻷٴنس‌ و نزهةالنَفْس يا به عبارت ساده‌تر كتاب المسالك و الممالك را براي ويليام اول تأليف كرد. ويليام‌ از 1154 تا 1166، پادشاه سيسيل بود. اين كتاب دومي گم شده است‌، ولي روض‌الفرج كه‌ شخص ناشناسي در 1192، آن را نوشته‌؛ ممكن است خلاصه يا نسخه‌ٴ ناقصي از آن باشد.
اخيراً، در استانبول نسخه‌اي كشف شد شامل رساله‌ٴ گمشده‌ٴ منسوب به ادريسي درباره‌ٴ ادويه‌ٴ مفرده و گياه‌شناسي‌. مقدمه‌ٴ آن از كليات گياه‌شناسي بنا بر مشرب ارسطو بحث مي‌كند؛ بااين‌حال‌، با كتاب تئوفراستوس‌، و كتاب‌النبات فرق دارد. سپس‌، توصيف قريب 360 ادويه‌ٴ