چينيان هم كشاورزان ممتازي بودند كه در آن زمان تجربه‌هاي قرن‌ها، بلكه هزاران سال را اندوخته داشتند. دامداري آنان مستقل از سنت‌هاي يونان و لاتين و عرب بود كه قبلاً مورد ملاحظه قرار داديم‌. آنان موضوع‌هاي كشاورزي را در دايرةالمعارف‌ها و تاريخ سلسله‌ها بررسي‌ مي‌كردند، ولي قديمي‌ترين رساله‌هايي كه مستقلاً به مزرعه‌داري اختصاص داشت به قبل از نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ دوازدهم‌، مربوط نمي‌شود. از آن زمان تصويرهاي مزرعه‌داري و بافندگي تأليف لوشو را در دست داريم كه در قسمت 37 بدان اشاره شد، و رساله‌ٴ نونگ‌شو را از چئن ـ فو. رساله‌ٴ استادانه‌تري به‌نام نونگ سانگ چي يائو در 1273، به‌فرمان قوبيلاي قاآن تأليف شد، و در دوره‌ٴ سلسله‌ٴ يوآن هر چند يك بار نسخه‌هاي تهذيب شده‌ٴ آن انتشار يافت‌.
كتاب‌هاي چيني راجع به محصولات خاص در بخش 39 بررسي خواهد شد، ولي يكي از اين موضوع‌ها يعني ــ پرورش كرم ابريشم ــ چنان جأ لاينفكي از مزرعه‌داري چين بود كه بايد از آن هم‌اكنون‌، گفتگو كنيم‌. مسلماً در هر رساله‌ٴ چيني جاي زيادي به پرورش كرم ابريشم‌ اختصاص داده شده بود. در عنوان رساله‌اي كه به فرمان قوبيلاي قاآن تدوين شد، كلمه‌ٴ نونگ به‌ معني كشاورزي است‌، و كلمه‌ٴ سانگ به‌معني درخت توت‌. در زمان مورد بحث ما پرورش كرم‌ ابريشم و ابريشم‌بافي در چين بيش از هر جاي ديگر ترقي كرده بود، ولي ديرزماني بود، كه ديگر جنبه‌ٴ انحصاري نداشت و مقارن سده‌ٴ دوازدهم‌، صدور ابريشم چين به باختر تقريباً اهميت خود را از دست داده بود. در سال 552، در ايام يوستينيان‌، كرم ابريشم از طريق ختن به قسطنطنيه راه‌ يافت و پرورش آن با سرعت در پلوپونز رواج گرفت (ج 1، ص 501 ـ516). با اين همه رونق‌ صنعت نوغان در بيزانس بر اثر مراقبت شديد دولت و رقابت مسلمانان (ايرانيان و شاميان‌) در خطر افتاد. به‌زودي مسلمانان اربابان صنعت و تجارت ابريشم شدند. صنعت نوغان را مسلمانان‌ در اسپانيا متداول ساختند و در آن‌جا، رونق فراواني يافت‌. اين صنعت را پس از سال 1147، نورمان‌ها در سيسيل معمول كردند؛ مقارن نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ دوازدهم‌، ابريشم سيسيل بيزانس را تقريباً از ميدان به‌در كرد. صنعت ابريشم در اثناي سده‌هاي سيزدهم و چهاردهم‌، تدريجاً در نقاط ديگر ايتاليا انتشار يافت‌؛ تا سده‌ٴ پانزدهم هنوز به فرانسه‌، انگلستان و آلمان نرسيده بود.1

1 .براي بررسي نوغان و صنعت ابريشم در قرون وسطا

Henri silbermann, Die Seide. Ihre Geschichte, Gewinnung, und Verarbeitung vol. 1, Dresden 1897. F. S. Bodenheimer, Geschichte der Entomologie, vol2, pp. 60-70, 1929, Isis,14, p. 454.

راجع به نوغان چين ¿

Stanislas Julien Resume des principaux traites chinois sur la culture des muriers et l'ducation des vers's Paris 1837.

رساله‌هايي كه مورد تحقيق ژولين قرار گرفته جديدتر است (دو تا مربوط به عصر مينگ و يكي از عصر چئينگ‌) ولي احتمال دارد كه تفاوت اساسي با رساله‌هاي قديمي‌تر نداشته باشند و در هر حال براي فهم آنها به ما كمك مي‌كنند.

Otto Franke, Keng Tschi-t'u. Ackerbau und Seidengewinnung in China, 194. p., 102 pl., 57 ill, Hamburg 1913; James Westfall Thompson, An economic and social history of the Middle Ages, by index, New York 1928.