در هنگام طلوع خورشيد؛ 3) نماز سوم در چاشتگاه (فاصله‌ٴ صبح تا ظهر)؛ 4) نماز ششم هنگام‌ ظهر، 5) نماز نهم عصر؛ 6) نماز شام يك ساعت پيش از غروب و؛ 7) نماز آخر هنگام غروب‌. اين ساعات‌، يا دست‌كم ساعات مياني آنها متغير بود. مثلاً، با گذشت زمان نماز سوم‌، بلافاصله‌ با نماز ششم و صبحانه دنبال مي‌شد. سپس نماز نهم به‌وقت ظهر افتاد. ولي اگر از اين دگرگوني‌ها صرف‌نظر شود، پيداست كه تقسيمات با طول متغير روز سر و كار داشت‌. به علاوه‌، تعيين طلوع‌ و غروب هم هميشه آسان نبود، به‌ويژه در عرض‌هاي بالا، زمان و مدت عبادات هم هر روز تفاوت مي‌كرد. از اين‌رو ساعتي كه مرتب كار كند و روز را به بخش‌هاي مساوي تقسيم كند، در وهله‌ٴ اول مي‌توانست بيشتر موجب آشفتگي گردد تا فايده‌. براي مقاصد صومعه يك ساعت‌ متغير انساني (مثلاً ناقوسي كه به‌وسيله‌ٴ يك ناقوس‌زن راهب يا عامي در فواصل نامنظم ولي‌ مورد نياز نواخته شود)، خيلي عملي‌تر بود تا ساعتي خودكار.
ولي پايان سده‌ٴ سيزدهم و سراسر سده‌ٴ چهاردهم شاهد معرفي شدن تدريجي جريان زندگي‌ با سرعت روزافزون بود. قدرت و پيش‌گامي از دست كشيشان به‌دست افراد غيرروحاني مي‌افتاد. ديگر صومعه‌ها مراكز عمده‌ٴ فعاليت نبودند، بلكه شهرهاي بازرگاني مركزيت يافتند. زندگي‌ عرفي به نظم بيشتر دعوت مي‌كرد، به ساعات مساوي‌، استانداردهايي با كاربرد وسيع‌. از اين رو عجيب نيست كه گاه‌نماهاي بهتري در اين عصر پديد آمد.
وقتي ساعت‌هاي خودكار با تقسيمات برابر معرفي شد، شبانه روز از غروب تا غروب ديگر به بيست و چهار ساعت تقسيم شد. پايان روز با 24 ضربه‌ٴ زنگ مشخص مي‌شد (و اين تا سال‌1370هنوز در برخي جاها وجود داشت‌). با گذشت زمان‌، شبانه‌روز به دو نيمه‌ٴ 12 ساعتي‌ تقسيم شد كه آغازشان از نيمه‌ٴ شب و ظهر بود. تقسيم شبانه‌روز به دو نيمه‌ٴ كاري عملي بود و ديگر لازم نبود بيش‌از دوازده ضربه نواخته شود. آغاز آن در نيمه‌شب يك نياز معقول بود، چون‌ زمان غروب تا غروب‌، هر روز لزوماً فرق مي‌كرد.1
دشوار بتوان گفت چه وقت اين دگرگوني رخ داد. نتيجه‌گيري از روي تاريخ‌ها گيج‌كننده است‌ چون مورخان صومعه‌ها، حتي پس از استقرار ساعت‌هاي جديد هم ممكن بود از ساعت‌هاي‌ شرعي سخن بگويند، حتي در صومعه‌هاي خودشان‌. ولي وقتي مورخي مي‌گويد ((هفت ساعت‌ بعد از ظهر)) ديگر جاي ترديد باقي نمي‌ماند كه اين اصلاح در آنجا صورت گرفته است ـ مانند يك مورد انگليسي در سال 1377. از مثال‌هاي متعددي از اين قبيل مي‌توان نتيجه گرفت كه در ربع آخر قرن اين اصلاح انجام گرفت‌.2

1 .همان طور كه امروز موٴمنين ممكن است بگويند وقت اذان يا نماز ظهر. ــ م‌.
2 .براي اطلاعات بيشتر در اين موارد نك (Billfinger (1892