با كوشش گريگور روشنگر در آغاز سده‌ٴ چهارم‌، مسيحي شدند، و مسروپ در آغاز سده‌ٴ پنجم‌، فرهنگ ارمني را ثبات و استحكام بخشيد. ملت ارمن پس از قرن‌ها انقلاب توانستند قدرت خود را در كيليكيه بازيابند. عامل اصلي آن رستاخيز اميرشان نرسس متبرك بود، كه براي ترويج‌ فرهنگ و تأمين امنيت مردم خويش كارهاي زيادي كرد.

2. بني اسرائيل‌. رياضيدان يهودي سموئيل بن عباس كه در 1163، به اسلام گرويده بود، كتابي در رد يهوديان از ديدگاه اسلام نوشت‌. ترجمه‌ٴ لاتيني اين اثر (1339)، قرن‌ها در ميان‌ مسيحيان رواج داشت‌. مُنَجَع بن صَدَقه‌ٴ سامري در اواخر سده‌ٴ دوازدهم‌، احتمالاً در دمشق رساله‌ٴ عربي ديگري نوشت درباره‌ٴ اختلاف ميان يهوديان و هم‌كيشان خودش‌.
فيليپ اوگوست (شاه فرانسه از 1180 تا 1223)، تا جايي كه مي‌توانست همه‌ٴ پول يهوديان‌ قلمرو خويش را گرفت و سپس‌، آنان را بيرون كرد. او همه‌ٴ ديون آنان را ملغي‌ٰ كرد جز يك پنجم‌ آن‌را كه سهم خودش بود، و همه‌ٴ اموال غير منقولشان را هم گرفت‌. خوشبختانه قلمرو پادشاه‌ چندان وسيع نبود و يهوديان رانده شده در ساير نواحي فرانسه امنيت متزلزلي يافتند. اين‌ رويداد ذكر شد تا ناتواني‌هاي يهوديان را در قلمرو مسيحيت و سايه‌هاي ظلمتي را كه علماي‌ يهودي در زير آن به كار مي‌پرداختند، مجسم سازد. خوشبختانه رفتاري كه مسلمانان با آنان‌ داشتند كاملاً از نوع ديگري بود. ازاين‌رو، بيشتر كاري كه يهوديان كردند به دست يهودياني‌ صورت گرفت كه در ظل حمايت اسلام به‌سر مي‌بردند.

3. اسلام‌. فرقه‌ٴ يزيدي يا شيطان‌پرستان كه غالباً آن را يك مذهب اسلامي مي‌دانند و در واقع‌ تركيبي است از هر نوع عنصري ــ اعم از اسلامي و غيرآن ــ مقارن همين ايام‌، احتمالاً در نواحي‌ كوهستاني نزديك موصل پديد آمد. بر حسب روايت‌هاي خودشان‌، باني مذهبشان شيخ عدي‌ بن مسافر بوده است‌.

4. آيين بودايي‌. در حدود 1157، فعاليت فرهنگي بوداييان چيني با دايرةالعارف سانسكريتي ـ چيني اصطلاحات بودايي‌، تأليف فايون عرضه شد.
نخستين فرقه‌ٴ بودايي اصيل ژاپني‌، يعني نمبوتسو ـ شو را، ريونين در نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ دوازدهم‌، تأسيس كرد. فرقه‌ٴ دوم‌، يعني جودو شو (به‌معني مذهب زمين پاك‌) را گِنكو (كه هوئن‌ هم ناميده مي‌شود) در 1175، بنيان نهاد. هر دوي اين فرقه‌ها آميدايي بودند، ولي در واقع دومي‌ بود كه اصول آميدايي را به‌توده‌هاي مردم ژاپن معرفي كرد، حال آن كه اولي چندان توفيقي‌ نيافت‌. فرقه‌ٴ بزرگ ذن‌، معادل ژاپني چئان تسونگ چيني‌، را ايسائي در 1192، در ژاپن معرفي‌ كرد؛ بااين‌همه‌، شروع واقعي آن پيش از آغاز سده‌ٴ سيزدهم‌، نبود. بعداً، از مذهب بودايي ذن بحث‌ خواهيم كرد، ولي ايسائي متعلق به سده‌ٴ دوازدهم است‌، و اگر بدين شخصيت بزرگ توجهي‌ نكنيم‌، گزارش سده‌ٴ دوازدهم‌، كامل نخواهد بود.