اين چراغ‌هاي مسجدها ثابت مي‌كند كه فن شيشه‌گري در خاور نزديك بسيار پيش رفته و غرب را با فاصله‌ٴ زيادي پشت سرنهاده بود. بي‌شك هيچ نمونه‌اي از شيشه‌ٴ ونيزي در دست‌ نيست كه قابل قياس با اين شيشه‌هاي عالي شامي (يا مصري‌؟) باشد.1
4. ساخت و مصرف كاغذ. ساختن كاغذ از ((پوست درخت‌(توت‌)، كتان‌، كهنه‌پاره و تور ماهي‌گيري‌)) بنابر روايات به خواجه تسئاي ـ لون (دوم ـ 1) نسبت داده شده است‌. هيچ شكي نيست كه كاغذ در چين اختراع شد2 و پيش از آن‌كه در كشور ديگري به‌كار رود، قرن‌ها مورد بهره‌برداري قرار گرفت‌. برخي نمونه‌ها از كاغذ چيني در دست است كه تاريخشان به سده‌ٴ دوم مربوط مي‌شود. در طي سده‌هاي بعدي به تدريج كاغذ جانشين خيزران و حرير به‌عنوان ماده‌ٴ نوشتني شد. مقارن‌ سده‌ٴ پنجم كاغذ عموماً در سراسر چين و تركستان شرقي به‌كار مي‌رفت و كيفيت آن مرتباً بهتر مي‌شد.3 در سده‌ٴ ششم به كشمير راه يافته بود و گواه آن متن‌هاي سانسكريتي نوشته شده در روي كاغذ است كه به‌وسيله‌ٴ هيئت سيتروئن در گلگيت به‌دست آمده‌.4 نخستين كارخانه‌ٴ كاغذسازي بيرون از چين‌، در سمرقند ايجاد شد (757م‌/140ه ق‌)، جايي كه احتمالاً به‌وسيله‌ٴ صنعتگران چيني معرفي شده بود. ساخت و مصرف كاغذ از سمرقند به سراسر جهان اسلامي راه‌ يافت‌، از جمله به مغرب‌.5 كاغذ در اواسط سده‌ٴ دهم در اسپانيا به‌كار مي‌رفت‌. دو كتاب خطي‌ مهم در صومعه‌ٴ سيلوس (نزديك بورگوس‌) نگه‌داري مي‌شود و بخشي از واژه‌نامه‌ٴ لاتيني به‌

1 .گزارش مفصل من درباره‌ٴ آنها از آنجا تصديق مي‌شود كه چراغ‌هاي مسجدها از دوره‌ٴ مماليك‌، گروهي كمياب و جالب‌، بسيار بزرگ و در عين حال همگون از اشياي تاريخ‌دار را تشكيل مي‌دهند.
2 .پاپيروس مصري (كه واژه‌ٴ Paper= كاغذ انگليسي از آن مشتق شده‌) كاغذ واقعي نبود. پاپيروس از برش‌هاي طولي ساقه‌ٴ خيزران مصري ساخته مي‌شد، به‌ صورتي كه آنها را عمود بريكديگر قرار مي‌دادند خيس مي‌كردند و درهم مي‌فشردند. اساس كاغذ واقعي خميري است كه در آن الياف اصلي متلاشي شده‌ باشند، برعكس‌، پاپيروس ماده‌اي ورقه ورقه بود. با داوري از روي اسناد فراوان موجود در مجموعه‌ٴ دوك بزرگ رينر، مقارن اواسط سده‌ٴ دهم‌، كاغذ يكسره در مصر بر پاپيروس پيشي گرفته است‌. آخرين پاپيروس آن مجموعه داراي تاريخ 936 است‌. مقارن پايان آن قرن ديگر صادرات پاپيروس متوقف شد (1925 و 99 p. ,Carter). آخرين استفاده‌ٴ دربار پاپ از پاپيروس مربوط به سال 1057 و زمان ويكتور دوم است‌.
3 .تاريخ اوليه‌ٴ كاغذ چيني را بر مبناي نسخه‌هاي به‌دست‌آمده در واحه‌ٴ تونهوانگ به‌آساني مي‌توان مورد پژوهش قرار داد (مقدمه ج 1، ص 593). اين‌ها مجموعه‌اي از حدود 13500 طومار كاغذي مربوط به آغاز سده‌ٴ پنجم تا پايان سده‌ٴ دهم است‌. بهترين كاغذ در ميان طومارهاي دوره‌ٴ سلسله‌ٴ سوئي و آغاز سلسله‌ٴ تئانگ به دست آمده (يعني 589 تا 718).
(Lionel Giles: Six centuries at Tunbuang (50p., 8 pl., London 1944; Isis 36
Sylvian Levi in Blum p. 15, 1935 .4
5 .بيشتر در شام‌، مصر، مراكش‌. كاغذ دمشقي نام "Charta damascena" اشاره به منشأ آن دمشق است و كاغذ خيزران "Charta bombycina"، نام قديمي‌ ديگري براي كاغذ، به ماده‌ٴ آن اشاره دارد.