فصل هشتم‌

جغرافيا
(نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ دوازدهم‌)

الف‌. مسلمانان شرقي‌

سهل بن ابان‌

از موٴلفان مسلمان در زمينه‌ٴ اطلاعات دريايي‌، كه احمد بن ماجد (نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ پانزدهم‌)، يعني‌ بزرگ‌ترين موٴلفان در اين زمينه‌، از او با تحسين فراوان ياد كرده است‌. او خود را چهارمين شير (دريا) [اسدالبحر] خوانده است‌؛ سه تاي اولي عبارت‌اند از محمد بن شاذان‌، سهل‌بن ابان‌، و ليث بن كهلان‌. سهل در نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ دوازدهم مي‌زيست‌؛ و دوتاي ديگر هم احتمالاً معاصر او بوده‌اند. اين سه تن معلم (استاد ناوپيمايي‌) نبودند، بلكه شرح سفرهاي دريايي و راه‌نامه‌هاي‌ مربوط به درياهاي شرق‌، مخصوصاً هند شرقي را تأليف مي‌كردند.

ابن بلخي‌

جغرافي‌دان ناشناس ايراني‌، كه يكي از اجدادش در بلخ خراسان متولد شده يا برآمده بود. زماني در اثناي دهه‌ٴ اول سده‌ٴ ششم هجري‌، 1106 ـ 1116، توصيف ايالت فارس در جنوب‌ غربي ايران امروز، بر كرانه‌ٴ خليج فارس‌، را نوشت كه به فارسنامه موسوم است‌. حمدالله‌ مستوفي (نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ چهاردهم‌)، خلاصه‌اي از آن را در نزهةالقلوب (تأليف در 1340)، نقل‌ كرده است‌.

زمخشري‌

¿ فصل سيزدهم مربوط به زبان‌شناسي و آموزش و پرورش‌.