فصل سي و چهارم‌

عصر عمرخيام‌
(نيمهٴ دوم سدهٴ يازدهم‌)

الف‌. نظري به علم در نيمهٴ دوم سدهٴ يازدهم‌. ب‌. زمينهٴ فلسفي و كلام‌. ج‌. رياضيات و نجوم لاتيني‌، بيزانسي‌، اسلامي‌، و چيني‌. د. فيزيك و فن‌آوري لاتيني‌، ايراني‌، و چيني‌. ه . تاريخ طبيعي لاتيني‌، بيزانسي‌، اسلامي‌، و چيني‌. و.جغرافياي لاتيني و اسلامي‌. ز. طب لاتيني‌، بيزانسي‌، و چيني‌. ح‌. تاريخ‌نويسي فرانسوي‌، لاتيني‌، بيزانسي‌، يهودي‌، اسلامي‌، چيني‌، و ژاپني‌. ط. قانون و جامعه‌شناسي لومباردي‌، انگليسي‌، بيزانسي‌، اسلامي‌، هندي‌، و چيني‌. ي‌.زبان‌شناسي فرانسوي‌، لاتيني‌، يوناني‌، عبري‌، عربي‌، فارسي‌، چيني‌، و ژاپني‌.

الف‌. نظري به علم در نيمهٴ دوم سدهٴ يازدهم‌

1. نيمهٴ دوم سدهٴ يازدهم ادامهٴ عصر زريني بود كه در اواسط سدهٴ دهم آغاز شد؛ يك دورهٴ كشف و خلاقيت - ولي اين عصر زرين در نيمهٴ اول سدهٴ يازدهم به اوج خود رسيده بود، و هرچند در نيمهٴ دوم فعاليت فكري هنوز بسيار شديد بود و در مرتبه‌اي بلند قرار داشت‌، با اين‌ حال انحطاط مشهودي‌، هم در كميت و هم در كيفيت فعاليت‌ها، ديده مي‌شد. اين امر يكباره‌ روي نداد، چون انحطاط بسيار خفيف و در پس فعاليت برخي مردان بسيار بزرگ پنهان بود.
بيداري قلمرو مسيحيت‌، كه در فصل پيش فرصت مشاهدهٴ آن را داشتيم‌، در اين عصر هم‌ ادامه يافت‌، و براي اول بار در طول قرن‌ها، برخي از شخصيت‌هاي طراز اول‌، نه از مسلمين‌، بلكه از مسيحيان بودند؛ و به جاي عربي‌، به يوناني يا لاتيني مي‌نوشتند. هرچند هنوز ترقيات‌ اصلي مرهون مسلمانان بود، ولي تفوق فكري آنان تقريباً به آخر رسيده بود، و بدين علت است‌ كه مجلد اول را در اين نقطه تمام مي‌كنيم‌. پايان سدهٴ يازدهم يكي از مهم‌ترين نقاط عطف در مسير تاريخ تمدن است‌.
اصيل‌ترين خلاقيت‌هاي اين عصر به وسيلهٴ مسلمانان در زمينهٴ رياضيات صورت گرفت‌، و