بخش‌هايي از دنياي اسلام درآمد و تا به امروز هم‌چنان باقي ماند. پيش از آن فاتحان ديگري هم‌ پيدا شدند كه فتوحاتشان همان‌طور سريع و عظيم بود، ولي امپراتوري‌شان چندان بيش از عمر خودشان دوام نيافت‌. جالب‌ترين جنبهٴ فتوحات اسلامي‌، يعني فتوحات اوليهٴ آن‌، اين است كه‌ آن فتوحات‌ْ نهايي بود. البته اول بار بود كه يك دين -- و مسلماً نوع نسبتاً بلندمرتبهٴ آن -- نيروي‌ محرك واقعي نظام امپراتوري مي‌شد؛ حكام دنيوي ممكن است عوض شود، ولي دين پاي‌دار خواهد ماند.
در همين اثنا آيين بودا با شيوه‌اي آرام‌تر و ملايم‌تر فتح آسياي مركزي و شرقي را دنبال كرد. در زمان فرمان‌روايي سونگ - تسن گام - پو شاه بزرگ‌، آيين بودا و تمدن در تبت راه يافت‌. شان - تائو تكامل مكتب خاك پاك را، كه در نيمهٴ دوم سدهٴ چهارم آغاز شده بود، كامل كرد. تائوهسيان‌ مكتب تازهٴ بوداييت چيني را به نام لوتسونگ ايجاد كرد؛ اين واكنش تازه‌اي بود در برابر باطنيگري افراطي‌. در 607 قديم‌ترين معبد ژاپني به نام هوريو - جي در نزديكي نارا به وسيلهٴ امير شوتوكو بنا شد؛ شانرون و جوجيتسو، دو مذهب قديمي ژاپن‌، هر دو در 625 به وسيلهٴ اكوان پديد آمد، كه او آنها را از كره آورده بود. در اواسط اين قرن بوداييت بخش مهمي از زندگي‌ مردم ژاپن شد.
نيروي متمدن‌كنندهٴ آيين بودا خود را به وسيلهٴ ديگري هم عرضه كرد و آن حركت زايراني بود كه از ممالك بسيار براي زيارت اماكن مقدسهٴ دينشان مي‌آمدند و درضمن بازگشت‌، معارف و رسوم هندي را به همراه مي‌بردند. برجسته‌ترين اين زايران هسوان تسانگ بود، ولي او منحصر به‌ فرد نبود. برخي حتي از دوردست‌هاي كره هم به هند آمدند.
مركز عمدهٴ تعاليم يهودي مدارس بابلي سورا و پومديته بود. رؤساي اين آكادمي‌ها، يعني‌ جايون‌ها، تفسيرهاي تلمود و تعريف راست‌كيشي يهود را دنبال كردند.
تنها متكلم مسيحي مورد توجه ما ماكسيموس معترف بود. اوست كه افكار ديونوسيوس‌ آريو پاگوسي را در كليساي شرق رايج ساخت‌، و بدين ترتيب نه تنها در رشد تصوف در مسيحيت يوناني‌، بلكه به‌طور غير مستقيم در تصوف يهودي و اسلامي نيز تأثير كرد.

3. فيلسوفان و حاميان دانش در دنياي لاتيني و بيزانسي‌، در هند، ژاپن و چين‌. برجسته‌ترين‌ نمايندهٴ فرهنگ در مغرب ايزيدور اسپانيايي بود. يقيناً پايهٴ علمي آثار او چندان عالي نبود؛ وقتي‌ خلاقيت واقعي موجود نباشد و مآخذ اصيل (يوناني‌) بيش از پيش دور از دست‌رس و كمياب‌ شود، الزاماً بايد چنين باشد.
استفانوس اسكندراني شروحي بر آثار ارسطو، و احتمالاً جالينوس و بقراط نوشت‌. رساله‌هايي در كيميا هم بدو منسوب است‌.
دارماكيرتي تكميل منطق بودايي را، كه توسط كيوئي - چي در چين معرفي شده بود، ادامه‌