مي‌توان او را نماينده‌ٴ گروه بزرگي از سياحان دانست كه در سايه‌ٴ آنان معلومات جغرافيايي‌ تدريجاً در مايوركا انباشته شد. در فصل پانزدهم و بيست و سوم بار ديگر بدان خواهيم پرداخت‌.
تأليف ناشناسي از حدود 1345 به‌نام ظِل هَه عُلَم (سايه‌ٴ جهان‌) رساله‌اي در زمينه‌ٴ عجايب‌المخلوقات است كه از تصوير جهان فرانسوي گوتيه‌ٴ مِتزي (سيزدهم ـ 1) اقتباس شده‌ است‌. متيطيه بن سليمان دلقروط از يهوديان لهستاني كه در بولونيا درس خوانده بود، در اواسط سده‌ٴ شانزدهم اين متن را توسعه داد و درباره‌ٴ علم و آيين قَبَله نوشت (اقتباس دِلَقروط در سال‌1733در آمستردام چاپ شد).
شايد بتوان به اين افرادي كه به زبان عبري مي‌نوشتند، يك تن عربي‌نويس را هم افزود. منظورم كتاب الطب‌القسطالي است كه احتمالاً آن را سموئيل بن وَقَر پزشك و كاتب آلفونسوي‌ يازدهم شاه كاستيل نوشته است‌. جالب‌ترين جنبه‌ٴ اين كتاب چيزي است كه مي‌توان آن را جغرافياي پزشكي ناميد.

د. جغرافياي اسلامي‌

اين بخش را به درستي مي‌توان ((جغرافياي اسلامي‌)) ناميد، چون همه‌ٴ كساني كه مورد بحث قرار گرفته‌اند مسلمان بودند. اگر سموئيل‌بن‌وقر را در اين بخش قرار مي‌داديم‌، نمي‌شد اين طور گفت‌؛ هم‌چنين نمي‌توان آن را ((جغرافياي عربي‌)) ناميد، چون برخي از نوشته‌ها فارسي‌اند. از سوي‌ ديگر، اگر سموئيل بن وَقَـر را با مسلمانان مي‌آورديم‌، درآن صورت بايد بخش پيشين را هم‌ ((جغرافياي عبري‌)) مي‌ناميديم‌، نه ((جغرافياي يهودي‌)). اين اشارات را به خاطر نشان دادن‌ دشواري هرگونه رده‌بندي و ماهيت تكلّـف‌آميز آن آوردم‌. رده‌بندي هميشه لازم است و هميشه‌ غيركامل‌.
تعداد جغرافي‌دانان مسلمان چندان زياد است كه بايد آنان را به چهار گروه تقسيم كرد: 1) مماليك‌؛ 2) عراق‌؛ 3) ايران‌؛ 4) مغرب‌.
1. جغرافي‌دانان قلمرو مماليك‌. منظور ما از قلمرو مماليك‌، مصر و شام است كه در زمان سلسله‌ٴ مماليك بحري متحد شده بود. اين گروه فرعي مهم‌ترين جغرافي‌دانان اسلامي را در اين دوره‌ دربرمي‌گيرد، هم‌چنان‌كه گروه ايتاليايي در قلمرو مسيحيت چنين بود.
پيش از گفت‌وگو از يكايك جغرافي‌دانان بهتر است توجه را به اثري درباره‌ٴ مساحي كشور مصر در اين عصر جلب كنم كه در سال 1315م‌/715 ه ق در زمان سومين فرمان‌روايي سلطان‌ ملك‌الناصر محمدبن قلاون (1309 ـ 1340م‌/709 ـ 741 ه ق‌) انجام گرفت‌. اين مساحي با تفصيل و دقت زيادي فراهم شده‌، ولي بيش‌از ارزش جغرافيايي‌، جنبه‌ٴ اداري و مالي دارد. ازجمله موضع مكان‌ها تعيين نشده‌، جز اين‌كه مثلاً گفته شده فلان محل از ضواحي قاهره يا