محمد خَـرَقي رساله‌هايي در اخترشناسي و رياضيات نوشت و نظريه‌ٴ موهومي را احيا كرد كه براساس آن افلاك سيارات مفاهيم هندسي نيست‌، بلكه موجوديت واقعي دارد! در اين‌جا جا دارد ذكري شود از عدنان عين زربي كه رساله‌اي درباره‌ٴ كاربرد اخترشناسي در پزشكي نوشت‌. اين به ما كمك مي‌كند تا به‌ياد آوريم كه هر پزشك معتبري در آن عصر، يك‌ اخترگو هم بود. البته از لحاظ آنان اخترشناسي به‌همان اندازه‌ٴ وظايف‌الاعضا اهميت داشت‌، چون تجويز يك معالجه‌ٴ درست مستلزم اطلاعات كافي در مورد هر دوي آنها بود.

2. مسلمانان غربي‌. در توجه به مغرب با پزشك ديگري مواجه مي‌شويم به نام ابوالصلت كه‌ رساله‌اي در باب اسطرلاب نوشت و از قرار معلوم او شخصي بسيار آزادانديش‌تر از عدنان‌ عين‌زربي بوده‌، و بيش از آنچه اخترگو باشد، فيلسوف به‌شمار مي‌رفته است‌. او هم مانند دو اخترشناس ديگري كه هم‌اكنون‌، ذكرشان خواهم كرد اسپانيايي بود، ولي برخلاف آنان در مصر و تونس زندگي كرد.
ابن‌باجه به اخترشناسي علاقه‌ٴ عميقي داشت‌؛ او منشأ انتقاد بر نظريه‌ٴ بطليموس بود كه‌ بعدها، پيدايش نظريه‌ٴ حركت مارپيچي (لَوْلَبي‌) را به‌وسيله‌ٴ بطروجي سبب شد.
تا جايي كه مي‌دانيم سومين اخترشناس اسپانيايي به نام جابر بن اَفْلَح بزرگ‌ترين اخترشناس‌ آن عصر، بود. او هم نظريه‌ٴ بطليموس را، كه نارسايي‌هايش بيش‌از پيش هويدا مي‌شد، مورد انتقاد سخت قرار داد. رساله‌ٴ اخترشناسي جابر بن افلح به‌نام ﺇ صلاح المجسطي قرن‌ها نه تنها مورد توجه مسلمانان بود، بلكه ترجمه‌هاي لاتيني و عبري آن هم مقبول مسيحيان و يهوديان قرار گرفت‌. پيش‌درآمد سنتي كتاب درباره‌ٴ مثلثات اهميت ويژه‌اي داشت و به‌صورت بخشي از هندسه‌ٴ كروي نشانه‌ٴ گامي در پيش‌رفت بود؛ مثلاً روش تازه‌اي را براي حل مسئله‌ٴ مربوط به‌ مثلث كروي قائم‌الزاويه دربر داشت‌. اختراع ابزار نجومي تازه‌اي به نام حلقه‌ٴ شامله‌1 به جابر منسوب است‌؛ اين قابل قبول بوده ولي اثبات نشده است‌.

3. يهوديان اسپانيايي‌. تنها دو رياضيدان يهودي در خور ذكرند، كه هر دو اسپانيايي و ممتازند. اولي ابراهيم برحيه است كه مهم‌ترين اثرش حِبُّرهَه ـ مِشيحَه از گران‌بهاترين آثار رياضي قرون‌ وسطا، به‌شمار مي‌رود، و اين نه‌تنها به‌خاطر ارزش ذاتي آن‌، بلكه بيشتر به‌خاطر تأثيرگذاري آن‌ است‌. اين اثر حاوي حل كامل x^2 + b = ax است‌، و از نخستين مجراهايي است كه مثلثات اسلامي را به باختر انتقال داده است‌. او آثار نجومي متعددي نوشت و زيجي تأليف كرد كه از بتاني اقتباس شده‌ بود. گويند سِفِرهه‌ـ عِبُّر او قديمي‌ترين رساله‌ٴ عبري است كه صرفاً به گاه‌شماري اختصاص دارد. بدبختانه فقط قطعاتي از دايرةالمعارف رياضي او را به نام يسودهَه‌ـ تِـبُنَه در دست داريم‌.

turquet .1