2) به‌نام رساله در باب علايم و نشان‌ها.1 كاغذهاي فابريانو در سده‌ٴ شانزدهم هنوز اهميت داشت‌، ولي در آن هنگام برخي صنعتگران به شهرهاي ديگر پراكنده شدند: بولونيا 1293، پادوا 1340، كوله وال دلسا 1349. ساخت كاغذ در جنوا هم خيلي زود آغاز شد (سده‌ٴ سيزدهم‌) و رشد چشم‌گيري يافت‌. با اين همه‌، در سده‌ٴ چهاردهم كارخانه‌هاي كاغذسازي فابريانو برتر بودند. خمير كاغذ فابريانو، كه از كتان و كنف ساخته مي‌شد، تفاوت اساسي با خمير شاطبه نداشت‌، ولي روش ساختش بهتر بود. اين صنعت از ايتاليا به كشورهاي ديگر راه يافت‌. شواهد مستند وجود كارخانه‌هاي كاغذسازي را در سال‌هاي 1348، 1354 و 1357 در ترويا (يكي از مراكز عمده‌ٴ يهوديان‌)2 اثبات مي‌كند. قديم‌ترين كارخانه‌ٴ آلماني در سال 1390 درنزديكي نورنبرگ به‌ همت اولمان اشترومر (چهاردهم ـ 2) و با كمك صنعتگران ايتاليايي تأسيس شد.
در اين اثنا مقررات مختلفي براي حمايت از صنايع كاغذسازي ايتاليا وضع شد. در سال‌هاي‌1366و 1374 سناي ونيز مساعي خود را براي حمايت از كارخانه‌هاي كاغذسازي ترويسو به‌كار برد. در قرن بعدي‌، جنوا قوانين شديدتري وضع كرد، ولي جالب توجه است كه تنها در سال 1481 بود كه صنعت كاغذسازي توانست در آن شهر تأسيس شود، زيرا كهنه‌چينان و پارشمن‌فروشان با آن مخالفت مي‌كردند.
مايه‌ٴ شگفتي است كه اين‌قدر طول كشيد تا كاغذ جانشين پارشمن شود، يعني خيلي بيش از زماني كه جانشين پاپيروس شد. كاغذ در سده‌ٴ دهم در اسپانيا شناخته شد و در آغاز سده‌ٴ دوازدهم‌ در قسطنطنيه و سيسيل‌. با اين حال‌، ساختن آن در اسپانيا و ايتاليا تنها در سده‌ٴ سيزدهم و در فرانسه و آلمان در سده‌ٴ چهاردهم آغاز شد. علتش اين است كه تجارت پارشمن به‌خوبي‌ استحكام يافته بود و كاغذ در ابتدا بسيار گران بود (تقريباً به گراني پارشمن‌) و شايد هم به همين‌ علت كه كاغذسازي يك صنعت يهودي بود. هم‌چنين‌، احتمال دارد كه مواد اصلي‌، يعني كتان و كنف‌، تا وقتي كه برايشان كاربرد ديگري پيدا نشده بود خيلي كمياب بودند. با پيداشدن كاربرد عام‌تري براي كتان‌، وضع يك‌باره عوض شد و اين وقتي بود كه توده‌ٴ مردم به پوشيدن‌ پيراهن‌هاي كتاني روي آوردند و مقداري زيادي كهنه‌پاره به‌وجود آمد. اينك آن انقلاب خانگي‌ در سده‌ٴ چهاردهم روي داد و امكان داد تا انقلاب چاپ به‌وسيله‌ٴ حروف سربي يك قرن بعد

A. Blanchert: Essai sur l'histoire du papier (1, 26, Paris, 1900) .1
2. براي آگاهي بيشتر از كاغذساي در فرانسه نك

A. Nicolai: Histoire des moulins a papier du sud-ouest de la France (1300-1800), Perigord, Angoumois, Agenais, Bearn (2 (vols., Bordeaux 1935).

گرچه نخستين اشاره در سال 1302 است‌، نخستين كارخانه‌ٴ كاغذسازي كه درباره‌اش آگاهي مشخصي به‌جاي مانده‌، در سال 1470 در پريگو ساخته شد. جلد 2 شامل 147 تصوير، درباره‌ٴ واترمارك‌ها گفت‌وگو مي‌كند.