فصل بيست و ششم‌

حقوق و جامعه‌شناسي‌
(نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ دوازدهم‌)

الف‌. مسلمانان غربي‌

ابوالقاسم حَوْفي‌

ابوالقاسم احمد بن محمد بن خلف حوفي اشبيلي در 1192 ـ 1193، درگذشت‌. فقيه مالكي‌. موٴلف يكي از معتبرترين كتاب‌هاي مربوط به سهم‌الارث با عنوان كتاب‌الفرائض‌. ابن‌خلدون‌ گويد كه اين بهترين كتاب مالكي در نوع خودش بوده است‌. چنين موضوعي‌، يعني سهم‌الارث‌، مستلزم برخي مسائل حساب بود و مسلمانان آن را بخشي از علم حساب مي‌شمردند.

ب ـ مسلمانان شرقي‌

ابن دَهّان‌

فخرالدين ابوشجاع محمد بن علي بن شعيب بن دهان (پسر روغن‌فروش‌) بغدادي‌، در بغداد زاده‌ شد؛ در موصل‌، ميافارقين‌، مصر، و دمشق برآمد؛ در 1194، هنگام بازگشت از مكه به دمشق‌، در حله وفات يافت‌. فقيه شافعي‌، عالم حساب (محاسب سهم‌الارث‌)، و اخترشناس‌. در 1167 ـ 1168، رساله‌اي فقهي با عنوان تقويم‌النظر در ده ستون تدوين كرد، و در مورد هر يك از موضوع‌ها عقيده‌ٴ چهار مذهب اصلي اهل سنت را نوشت‌، همراه با ملاحظه‌هاي اضافي‌. در مقدمه‌ٴ اين جدول‌ها گفتاري در باب دستور زبان و منطق آورد.

جعفر بن علي‌

ابوالفضل جعفر بن علي دمشقي‌، اقتصاددان عربي‌، كه در زماني نامعلوم در دمشق و ساير نقاط شام برآمد. او در 1157، يا پيش از آن‌، كتاب اﻹشارةالي محاسن التجارة ومعرفة الجيّد العراض‌