فصول 1 تا 3 كتاب ميكاه اثر اوست‌،1 فصول ديگر (4 تا 7) نتيجهٴ تجديد نظر يا الحاقات بعدي‌ است‌.

اشعيا2

اشعيا از حدود 740 تا آغاز سدهٴ هفتم در اورشليم به سر مي‌برد. يكي از نخستين و بزرگ‌ترين‌ انبياي عبري است‌. كتابي كه در عهد عتيق به نام اوست‌3 مجموعه‌اي از نبوات اعصار مختلف‌ است كه از عصر خود اشعيا تا سدهٴ سوم ق م‌، يا حتي بعد از آن ادامه مي‌يابد (66 فصل‌). اشعيا بر عدل‌، احسان و اصول اخلاقي اصيل الهي تأكيد بسيار مي‌كند.
كسوفي كه در كتاب اشعيا بدان اشاره شده (باب 38 : 8) احتمالاً گرفتگي قسمت بزرگي از خورشيد بوده كه در 11 ژانويهٴ 689 در اورشليم قابل رؤيت بوده است‌. قبلاً در يادداشتم راجع به‌ عاموس متذكر شدم كه تاريخ كسوف عاموس 763 است‌، نه 787. با احتساب اين تصحيح ‌24 ساله گاه‌شناسي كتاب مقدس با گاه‌شناسي بابلي و آشوري تطبيق مي‌كند.

حزقيا

حزقيا از حدود 719 تا 690 ق م شاه يهوديه بود،4 او با خرافات بومي جنگيد، عبادت را پيرايش كرد و ملت خود را نيرومند ساخت‌. او حامي معرفت بود.5 حزقيا به تقويت اورشليم‌ پرداخت و وضع آب‌رساني آن را بهبود بخشيد. بدين منظور قنات سِلُوام ساخته شد. صخرهٴ موجود را از هر دو طرف عيناً سوراخ كردند و كارگران سرانجام در وسط قنات به يكديگر رسيدند. اين قناتي به طول 500 متر و به صورت نيم‌دايره است‌. كتبيهٴ معروف سِلُوام‌6 كه شرح اين‌ واقعه را مي‌دهد به هر تفصيل قديم‌ترين كتيبهٴ عبري است (كتاب دوم تواريخ ايام‌، باب 32 : 30)7.

1 .بخشي از عهد عتيق در نزد يهود و مسيحيت هر دو.
2 .اشعيا در عبري به معني ((نجات يهوه‌)) يا ((منشأ رستگاري‌)).
3 .در هر دو شريعت يهودي و مسيحي‌.
4 .اين تاريخ‌ها جاي بحث دارند، ولي مسلم است كه حزقيا در اواخر قرن هشتم و آغاز قرن هفتم فرمان مي‌رانده است‌، عصري كه در تاريخ آسياي باختري‌ سخت در خور توجه است‌.
5 .غزل سليمان و كتاب جامعه به او و مكتب او نسبت داده شده است‌. گرچه اين نسبت نادرست است‌، خالي از اهميت نيست‌.
6 .حال در موزهٴ استانبول است‌. رسم‌الخط آن شبيه كتيبه‌هاي مختلف موآبي و فنيقي است‌. متأسفانه‌، كتيبهٴ سلوام بدون تاريخ است‌، ولي متأخر از عصر حزقياني است‌. نك مطالب فيليپ برگر در دايرةالمعارف يهود، ج 11، سال 1905، ص 339 - 341 (به طريق عكسي‌) و نوشتهٴ استانلي آرثور كوك در دايرةالمعارف بريتانيكا، 1911، ج 13، ص 440.
7 .در ترجمهٴ فارسي و انگليسي كتاب مقدس نام قنات جيحون Gihon آمده است‌. - م‌.