صورت گيرد. ((قرن پيراهن‌)) مقدمه‌ٴ قرن چاپ شد. از سوي ديگر، رشد صنعت چاپ نياز به مواد نوشتني را به ميزان غيرقابل قياسي افزايش داد و سرانجام موجب تثبيت كاغذ شد، يعني يگانه‌ ماده‌اي كه توليد آن به مقدار نامحدود و با قيمت ارزان ممكن بود.
تاريخ كاغذهاي اوليه از روي مطالبي كه بر آنها نوشته شده‌، با انجام آزمايش شيميايي و از بررسي ظاهر و خصوصيات طبيعي آنها معلوم مي‌شود. مهم‌ترين سند ته‌نقش آنهاست‌، مانند حاشيه‌بندي و مفتول كشي (راه‌راه‌هاي افقي‌، يا خطهاي موج‌دار يا نقطه‌چين‌هاي عمودي‌). قبلاً از ته‌نقش كاغذهاي شاطبه و فابريانو ذكري كرديم‌؛ ته‌نقش‌هاي ديگري در سده‌ٴ سيزدهم و بسياري در سده‌هاي چهاردهم و پانزدهم به‌وجود آمدند. موضوع ته‌نقش‌ها مسئله‌ٴ بسيار بغرنج و وسيعي است كه ميل ندارم بدان بپردازم‌.1
5. كشف مواد شيميايي تازه‌. كار شايسته‌اي است اگربتوان معلوم كرد چه موقع مواد مختلف ــ مثلاً اسيدنيتريك يا تيزاب سلطاني (اسيد نيترو هيدروكلريك كه قادر است طلا راحل كند) ــ كشف‌ شد، ولي اين كار مستلزم سلسله‌پژوهش‌هاي بي‌پاياني است كه در حال حاضر ما بدون عقب‌ انداختن كارمان قادر به انجام دادن آن نيستيم‌. لازم است همه‌ٴ متن‌هاي شيميايي سده‌هاي ميانه‌ بازخواني و مطالبشان از اين لحاظ خاص استخراج شود، كه دراين صورت‌، شخص متوجه‌ خواهد شد كه به تيزاب سلطاني بار اول در اين يا آن مأخذ اشاره شده و تاريخش بر آن اساس‌ است‌. وقتي تاريخ يك علم به‌قدر كافي كامل و دقيق نوشته شده باشد، مطالب آن مي‌تواند و بايد به‌شيوه‌اي تنظيم شود كه شخص بتواند تاريخ هر فكر يا موضوع معيني را بگويد. يوهانس تروفكه در مورد رياضيات مقدماتي (1902 به بعد) و مري الويرا ويكس درمورد عناصر شيميايي (1933) اين‌كار را به‌صورت درخور تحسيني انجام داده‌اند. روزي اين‌كار درمورد مواد شيميايي انجام خواهد گرفت‌. در حال حاضر، اين بخش شكافي را در معلومات ما نشان خواهد داد.
6. كيمياگران در غرب لاتين‌. واژه‌ٴ كيمياگر در اين بخش و به‌طور كلي در سراسر كتاب بدون سوء نيت‌ به‌كار رفته است‌. وقتي با دوران سده‌هاي ميانه سروكار داريم‌، اين لفظ فقط به‌معني ((شيمي‌دان‌)) است‌؛ يا ممكن است راه ساده‌تري باشد براي بيان ((شيمي‌دان سده‌هاي ميانه‌)). در آن زمان‌ كيمياگران با ايماني بودند، درست همان‌طور كه كيمياگران بي‌ايمان هم وجود داشتند، هم‌چنان‌ كه امروز شيمي‌دانان خوب و بد وجود دارند. برخي كيمياگران قديم را، مانند بعضي شيمي‌دانان‌ عصر حاضر، طمع كور كرده بود. در آن هنگام ساختن طلا برايشان هدف زندگي شده بود، آن‌چنان كه امروز هم به‌نوعي چنين است‌. برخي كيمياگران كلاه‌بردار، دزد و جنايت‌كار بودند و

1. مراجع زيادي دراين باره وجود دارد، از جمله در
(Blum (p. 37-46, 1935); Dard Hunter: Paper making through eighteen centuries (375 p. 214 ill., New York 1930