د. اسـلام‌

1. مغـرب‌
مـحـمـدبـن ابـراهيـم اَبُـلي‌

ابوعبدالله محمدبن ابراهيم اَبُـلي‌.1 رياضي‌دان‌، فيلسوف و دانشمند الجزايري‌، معلم ابن خلدون‌؛ متوفا پس از سال 1347م‌/ 748 ه ق‌.
ابلي در اواخر سده‌ٴ سيزدهم در تلمسان زاده شد. هنگام نخستين حمله‌ٴ يوسف بن يعقوب‌ سلطان مريني (1299 ـ 1307)، آن شهر را ترك گفت و براي حج عازم شرق شد. پس از بازگشت‌، مطالعاتش را در تونس‌، تلمسان و مراكش دنبال كرد (1310) و در آنجا از ابن بنا (سيزدهم ـ 2) تعليم گرفت‌.2 پس از مرگ ابن بنا در سال 1321 چندي در يك قبيله‌ٴ بربر معلم‌ رئيس قبيله و شيخ شد، نخست در جبال اطلس و سپس در فاس‌الجديد اقامت گزيد. آن‌گاه مورد توجه ابوالحسن علي سلطان مريني (حكومتش 1331 ـ 1348) قرار گرفت‌. پس از فتح تونس‌ به‌دست سلطان مريني (1347)، همراه او به تونس رفت و در آنجا بود كه ابن خلدون در زمره‌ٴ شاگردانش درآمد. ابن خلدون در حسب حالش از او به گرمي ياد مي‌كند (شيخنا) و در مقدمه از او داستان‌هايي مي‌آورد؛ با اين‌كه مسلماً پس‌از او زنده بوده تاريخ وفات او را ذكر نكرده است‌.
سوتر مرگ ابلي را در حدود 1368 ـ 1369 م‌/771 ه ق گفته است (؟).
ابلي معلوماتي را كه از ابن بنا و ديگران كسب كرده بود به ابن خلدون منتقل ساخت‌؛ به‌عبارت‌ ديگر، او مربي علمي آن مورخ بزرگ بود و با اين كه هيچ نوشته‌اي از او در دست نيست‌، درخور يادآوري است‌. شايد او باعث گرايش‌هاي علمي باشد كه در آثار ابن خلدون هويداست‌.

عبـدالعـزيز بـن علـي هُـواري‌

رياضي‌دان بربر مراكشي‌؛ كه نسبتش به هُـواره از قبايل معروف بربر مي‌رسد. او شاگرد ابن بنا (سيزدهم ـ 2) بود و شرحي بر كتاب تلخيص اعمال الحساب او نوشت به‌نام غايةالكُتّاب (يا اللُـباب‌).

1. دوسلان در چاپ مقدمه‌ٴ ابن‌خلدون نام او را اَبِلي (Abbeli) خوانده‌، كه به اَبِله (آويلا) در اسپانيا منسوب است‌. در اين صورت منشأ خاندان او از اسپانيا بوده است‌. با پيروزي مسيحيان‌، بسياري از خانواده‌هاي مسلمان اسپانيا جلاي وطن كردند و به شمال آفريقا گريختند، در مورد نقد تاريخ‌گذاري دوسلان‌، رنو (ص 18، 1938) را ببينيد.
2. در مقدمه 2، ص 1859 از او سخن گفته‌ايم‌. پس‌از آن رنو تحقيق جالبي درباره‌ٴ او كرده(‌ H. P. J. Renaud: Ibn al-Banna sufi et mathematicien (Hesperis 1938, 30 p). او تاريخ‌هاي ذكرشده به‌وسيله‌ٴ مرا تأييد و دقيق‌تر كرده است (تولد: 29 دسامبر 1256؛ وفات‌: اول اوت 1321) برخلاف سوتر كه‌ به‌خاطر اشتباه دوسلان تاريخ ديرتري را براي وفات او داده است (1339). ولي بايد به‌خاطر داشت كه ممكن است ابن بنا بخش مهمي از كار علمي خود را در سده‌ٴ چهاردهم انجام داده باشد.