است كه مورخ بايد مورد توجه قرار دهد، ولو اين‌كه چندان چيزي از آن عايدش نشود.
4. ايرلند. رويدادهاي سالانه‌ٴ ايرلند از سال 1162 تا 1370 به‌وسيله‌ٴ شخص مرموزي به نام‌ كريستوفر پِمبريج دوبليني تأليف شد.
5. اسكاتلند. قديمي‌ترين يادگار ادبي اسكاتلند (يعني اسكاتلندي ـ انگليسي و نه گاليك‌)، منظومه‌ٴ تاريخي بروس است كه كارهاي رابرت بروس را روايت مي‌كند و آن را جان باربور در حدود 1375 سرود. اندكي بعد، اندرو وينتوني تاريخ اسكاتلند را از زمان آدم تا سال 1406 نوشت و در آن از منظومه‌ٴ بروس هم به‌عنوان يكي از مآخذش استفاده كرد.
در اين اثنا، جان‌فوردون تاريخ اسكاتلند را از آغاز تا سال 1313 به زبان لاتيني نوشت‌.
اسكاتلنديان از اين نظر بسيار شبيه معاصرانشان در كشورهاي ديگر بودند كه به رويدادهاي‌ موهوم گذشته‌ٴ افسانه‌اي دست‌كم به همان اندازه‌ٴ حوادث عيني خودشان يا نياكانشان اهميت‌ مي‌دادند. اين واقعيات غالباً ناخوشايند بودند، حال آن‌كه مصايب گذشته‌هاي دور زشتي خود را از دست داده و حتي نوعي شكوه به‌دست آورده بودند. تاريخ‌هاي ترويا و اسكندر توسط باربور و ديگران ترجمه شد. البته افسانه‌ٴ زرين هم ترجمه شد. از اين‌رو مردم اسكاتلند در سده‌هاي‌ چهاردهم و پانزدهم مي‌توانستند از همان نوع غذاهاي روحي برخوردار شوند كه ساير مسيحيان‌. آنچه راكه تاريخ مي‌ناميدند غالباً اساطير بود، ولي از اين نظر آسوده خاطر بودند. حتي‌ انسانگرايان ايتاليايي معاصرشان هم كه در مواردي قادر بودند كاملاً واقعگرا باشند، هميشه‌ نمي‌توانستند يا نمي‌خواستند ميان واقعيت و خيال فرق بگذارند. مي‌توان يقين داشت كه آن‌ اسكاتلنديان قديمي در مورد رويدادهاي روزمره‌اي كه از لحاظ زمان يا مكان در نزديكشان بود، كاملاً واقعگرا بودند، ولي در مورد رويدادهاي دوران‌هاي قديم يا كشورهاي دوردست به تخيل و شاخ و برگ امكان مي‌دادند.
6. انگلستان‌. اشاره‌اي كه در پايان بخش فرعي پيشين كرديم‌، در مورد انگلستان (و كشورهاي‌ ديگر) هم به اندازه‌ٴ اسكاتلند صادق است‌. نقد تاريخي مطلقاً رشد نكرده بود و از اين‌رو، مردم‌ باسواد (بگذريم از بيسوادان‌) هميشه آماده بودند قصه‌ها را به‌جاي حقايق بپذيرند. مثلاً رايج‌ترين‌ كتاب تاريخي بروت انگليسي (يا تاريخ بروت‌)1 بود. هم‌چنان‌كه از تعداد نسخه‌هاي خطي آن به‌ فرانسه‌، لاتيني و انگليسي پيداست محتواي اين كتاب تا هنگام جنگ تپه‌ٴ هاليدُن در سال 1333، يعني زماني است كه ادوارد دو باليول هم‌وطنان خود را شكست داد. فقط ترجمه‌ٴ فرانسوي‌ كتاب‌2 بيشتر اساطيري است تا واقعي‌. ولي برآن درخت افسانه‌اي يك‌رشته ((دنباله‌))ها و

1. علت نام‌گذاري اين است كه اين كتاب با سرگذشت بروتوس افسانه‌اي و اجدادش در بريتانيا آغاز مي‌شود.

2.Brut d' Engletter.re.