سرّالاسرار هم بدو منسوب است‌. اين فرصتي است تا از اين اثر عجيب گفت‌وگو كنيم‌، كتابي كه‌ رايج‌ترين اثر مجعول ارسطويي است‌. احتمال زياد دارد كه متن اصلي آن سرياني يا عربي باشد. سرّالاسرار دايرةالمعارف مختصري است از معلومات عاميانه و خرافات در بسياري زمينه‌ها. مأمون‌، هفتمين خليفهٴ عباسي (813 تا 833)، حتي بيش از هارون‌الرشيد حامي و مروّج علم و ادب بود. او در بغداد بيت‌الحكمه را داير كرد و كوشيد تا دست‌نبشته‌هاي يوناني هرچه بيشتر را گرد آورد و به ترجمهٴ آنها فرمان داد؛ علماي هر رشته‌اي را تشويق كرد و تحت حمايتش كارهاي‌ علمي زيادي صورت گرفت‌. احمد بن سيرين كتابي در خواب‌گزاري به زبان عربي نوشت‌، كه از مآخذ مصري‌، هندي و ايراني اقتباس شده بود. نظام حكيم معتزلي نظريهٴ تكامل عجيبي ارائه‌ كرد. بزرگ‌ترين فيلسوف عصر كندي بود كه در معارف يوناني مهارت يافت و تعداد زيادي آثار علمي نوشت‌. تأثير او بر تفكر قرون وسطايي عظيم بود. كسب معارف يوناني بر اثر مساعي سه‌ برادر تسريع شد، يعني پسران موسي بن شاكر، كه براي به دست آوردن آثار يوناني و ترجمهٴ دقيق آنها متحمل زحمات زيادي شدند. خود آنان به علم علاقهٴ عميقي داشتند و رساله‌هاي‌ متعددي نوشتند.
شانكارا، برجسته‌ترين نمايندهٴ فلسفهٴ ودانتايي‌، احتمالاً در آغاز سدهٴ نهم مي‌زيسته است‌.

4. رياضيات و نجوم اسلامي‌، لاتيني‌، بيزانسي و هندي‌. در اين دوره‌، مخصوصاً به وسيلهٴ مسلمين‌ مقدار عظيمي كارهاي رياضي و نجومي صورت گرفت‌. جدا كردن رياضيات از نجوم عملاً غيرممكن است‌، چون تقريباً هر رياضي‌داني يك منجم يا اخترگوي‌، يا اين هر دو بود. در جريان‌ محاسبهٴ جدول‌هاي نجومي‌، برخي از مهم‌ترين پيش‌رفت‌ها در زمينهٴ مثلثات صورت گرفت‌. از اين رو بهتر است رياضي‌دانان و منجمان را با هم در يك زمان مورد مطالعه قرار دهيم‌. ولي تعداد آنان آنقدر زياد است كه به پنج گروه تقسيمشان كرده‌ام‌، به شرح زير: هندسه‌دانان‌، حاسبان و جبردانان‌، مترجمان مجسطي‌، منجمان و مثلثات‌دانان‌، اخترگويان‌. لزومي ندارد گفته شود كه اين‌ گروه‌ها منحصر به افراد معين نيست‌، بلكه اعضاي آنها به طرق مختلف در كار گروه‌هاي ديگر هم‌ شركت داشته‌اند.

هندسه‌دانان‌. حجاج بن يوسف نخستين مترجم اصول اقليدس به زبان عربي بود. عباس‌ شرحي بر اصول نوشت‌. ابوسعيد ضرير رساله‌اي در مسائل هندسي نوشت‌. دو تن از بنوموسي‌، يعني محمد و حسن‌، مخصوصاً به هندسه توجه خاصي داشتند؛ سومي يعني احمد، دربارهٴ مكانيك تحقيق مي‌كرد. كتاب‌هايي در اندازه‌گيري كره‌، تثليث زاويه و تعيين اربعهٴ متناسبه ميان‌ دو مقدار معلوم بديشان منسوب است‌. آنان روش‌هاي سينماتيكي تثليث زاويه و ترسيم بيضي‌ را كشف كردند.

حاسبان و جبردانان‌. سهل بن بشر ستاره‌شناس يهودي رساله‌اي در جبر نوشت‌. بزرگ‌ترين‌