سده‌ٴ دوازدهم‌، در اشبيليه برآمد. كتاب الفلاحه‌ٴ او مهم‌ترين تأليف اسلامي و هم‌چنين مهم‌ترين‌ اثر قرون وسطايي‌، در باب كشاورزي است‌. اين كتاب در سي‌وچهار فصل است كه سي فصل‌ اول آن از كشاورزي محض‌، و چهار فصل بعدي درباره‌ٴ گله‌داري‌، مرغداري‌، و پرورش زنبور عسل بحث مي‌كند. كتاب الفلاحة براساس آثار عربي و يوناني‌، و در عين حال تجارب شخصي‌ تأليف شده است‌. مهم‌ترين مأخذ كتبي احتمالاً تأليف ابن وحشيه (نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ دهم‌) بود، در واقع ابن خلدون‌1 طوري از كتاب ابن‌عوام صحبت مي‌كند كه گويي خلاصه‌ٴ فلاحةالنبطيه است‌؛ ولي اين درست نيست‌.
ابن عوام در اين رساله از 585 گياه بحث مي‌كند، و طريقه‌ٴ كاشت بيش از 50 درخت ميوه‌ٴ گوناگون را شرح مي‌دهد.
اين رساله هم‌چنين شامل ملاحظه‌هاي مهمي درباره‌ٴ انواع خاك و كود و خواص آنها، انواع‌ پيوندها، و سازگاري‌ها و ناسازگاري‌هاي ميان گياهان مختلف‌، وغيره است‌. نشانه‌هاي‌ بيماري‌هاي درختان و تاك‌ها، و نيز روش‌هاي درمان آنها شرح داده شده است‌.

ب‌. مسلمانان شرقي‌

درباره‌ٴ جعفر بن علي و عبدالرحمن بن نصر ¿ فصل بيست و ششم مربوط به حقوق و جامعه‌شناسي‌.
درباره‌ٴ ابن‌منقذ ¿ فصل بيست و پنجم مربوط به تاريخ‌نويسي‌.
درباره‌ٴ نظامي عروضي‌، كه به فارسي مي‌نوشت‌، ¿ فصل هجدهم مربوط به زمينه‌ٴ فلسفي‌.
درباره‌ٴ محمد بن محمود طوسي‌، كه او هم به فارسي مي‌نوشت‌، ¿ فصل بيست و دوم‌ مربوط به جغرافيا.

ج‌. يهوديان غربي‌

درباره‌ٴ برخيا هه ـ نقدن ¿ فصل شانزدهم مربوط به مترجمان‌.
درباره‌ٴ رساله‌اي در باب بازداري هم‌اكنون‌، بحث مي‌شود.

د. بازداري اسلامي و يهودي‌

از اين دوره سه رساله‌ٴ تاريخدار درباره‌ٴ بازداري را به‌زبان عربي‌، هامر پورگشتال‌، و پس از او هارتينگ ذكر كرده‌اند؛ و من در اين جا عنوان‌هاي هارتينگ را نقل مي‌كنم‌:

1 .مقدمه‌، ج 3، ص 165.