وضع در انگلستان بهتر از آن نبود. جنبه‌ٴ عاميانه‌ٴ آن را جاسراند (1884)، بر اساس نوشته‌هاي‌ آن زمان‌، به‌ويژه آثار چاسر، به‌صورت سرگرم‌كننده‌اي تدوين كرده است‌. گزارش چاسر در مورد ((آمرزش فروشان‌)) را به ياد آوريم كه اصلاً در آن مبالغه‌اي نيست‌، چون با دلايل مستند مي‌توان‌ آن را تصديق كرد؛ آنگاه نخلداران يا زايران حرفه‌اي‌، زيارت دروغينشان و اقسام اوباش مذهبي را مي‌بينيم‌. كتاب جاسراند سازمان عجيب و بغرنج زيارت‌ها را شرح مي‌دهد كه از نظر ديني و اجتماعي به يك اندازه درخور توجه است (از جمله اصنافي كه به اقسام مختلف موجب تسهيل‌ آن مي‌شدند). بيشتر آنان معصوم‌، ولي تعدادي هم دغل‌باز بودند. خريد و فروش مناصب و مزاياي كليسايي كه در فرانسه ديده بوديم‌، در انگلستان با چنان افراط سهمگيني رواج يافت كه‌ اغلب خريداران مناصب كليسايي خارجيان بودند و با سرزمين انگلستان مانند فاتحان رفتار مي‌كردند. بنابراين‌، واكنش اجتماعي و مذهبي ناشي از آن طبيعي بود. صداي مدعي جان گاوِر، شكايات پيرس شخم‌زن‌، طنز مطبوع جفري چاسر، اخطارهاي هوشمندانه‌ٴ ويليام ثورن بايد شنيده مي‌شد و مورد توجه قرار مي‌گرفت‌. ولي كسي نشنيد، سوءاستفاده‌ها ادامه يافت و نه‌تنها چنين شد، بلكه به جاي پيشگيري از سوءاستفاده و منصب فروشي‌، سوءاستفاده‌ها ادامه يافت و انتقادكنندگان و شاكيان مورد مجازات قرار گرفتند. پس عجيب نيست اگر نوشته‌هاي ويكليف‌ خوانندگان‌، تصديق كنندگان و هواداران بيشتري يافتند و مردم عامي كه قادر به خواندن نبودند، ولي جسم و درعين‌حال روحشان در معرض رنج و محنت قرار داشت‌، بيش از پيش‌، به آيين‌ لولارد و به شورش روي آوردند. بار ديگر، مي‌پرسم لولاردها را چه كسي به‌وجود آورد؟ گله‌ها بر شبانان شوريدند، زيرا شبانان بد بودند.
تحت تأثير يك‌چنين سوءاستفاده‌هايي از يك طرف و ويكليف از طرف ديگر، چك‌ها هم‌ به‌همان شيوه‌ٴ انگليسيان شوريدند. قيام آنان ملي و در عين حال مذهبي بود، رهبر آن يان هوس‌ بود و به جنگ‌هاي هوسيان معروف شد.1 اين قيام كمتر از قيام انگلستان آموزنده است‌، زيرا تميز دادن مسئله‌ٴ مذهب از مسئله‌ٴ ملي در آن دشوار است‌. ولي روشن است كه كليسا در بوهميا به‌همان اندازه‌ٴ فرانسه و انگلستان فاسد شده بود.
در زمان اسارت پاپ‌ها اوضاع كاملاً بد بود و شقاق بزرگ آن را بدتر كرد. بهترين مغزها و شريف‌ترين قلب‌ها ديگر بدان اميدي نداشتند.

11. خرافات‌. آيا تشويق‌، يا دست كم حمايت كليسا از كارهاي خرافي موجب افزايش خرافات‌ مي‌شد؟ پاسخ دادن به اين سوٴال‌، اگر هم ناممكن نباشد، بسيار دشوار است‌. اول از همه بايد از

1. درباره‌ٴ يان هوس‌، آقاي پرويز شهرياري كتاب كوچكي به زبان فارسي منتشر كرده است (تهران 1357، انتشارات توكا). ــ م‌.