15. ژاپن‌. ناكاياما تاداچيكا يك تقويم و يك تاريخ نوشت ــ معروف به آيينه‌ٴ آب ــ راجع به‌ تاريخ ژاپن از 660 ق م تا 850.

16. خلاصه‌. هم‌چنان‌كه قبلاً ديديم‌، اهميت آثار تاريخي را نمي‌توان معلوم كرد، چون در ميان‌ آنها وجه مشتركي وجود ندارد. براي محقق تاريخ ارمنستان كم‌بهاترين تاريخ ارمني بهتر از بهترين تاريخ انگلستان است‌. مقايسه‌ٴ ميان مورخان باختر و خاور دور از اين هم دشوارتر است‌. تنها كاري كه مي‌توان كرد برشمردن شخصيت‌هاي برجسته و مختصري نتيجه‌گيري است‌.
برجسته‌ترين مورخان عصر ويليام صوري‌، جان ساليسبوري‌، و جرالد ويلزي بودند. برجسته‌ترين گروه را مسلمانان‌، انگليسيان‌، و فرانسويان تشكيل مي‌دادند. چينيان را در اين‌ مسابقه منظور نكرده‌ام‌.
پيش‌رفت تاريخ‌نويسي لاتيني چشمگير بود. بايد توجه داشت كه اكثريت مورخان بيشتر تحت تأثير اوزبيوس بودند، خواه مستقيماً در شرق‌، و خواه از طريق قديس جروم در دنياي‌ لاتيني‌. غربيان تحت تأثير اوگوستين و ايزيدور اشبيلي هم بودند، ولي نه تحت تأثير مورخان‌ بزرگ رومي‌. تأثير اوزبيوس از شكل جدول‌مانند سال‌نامه‌ها دقيقاً مشهود مي‌شود، و ما ديديم‌ كه ميشائيل كبير سرياني و ريچارد فيتزنيل انگليسي‌، هر يك جداگانه از آن پيروي كردند. بدين‌ترتيب‌، علي‌ٰرغم اشتراك زبان‌، شكاف عميقي ميان مورخان قديم رومي و مورخان قرون‌ وسطا، ديده مي‌شود. قبلاً گفتم كه دو وسيله‌ٴ نيرومند سنت‌هاي بشري عبارت است از دين پدري‌ و زبان مادري‌؛ در اين مورد دين قوي‌تر بود.
روي‌هم‌رفته به‌نظر مي‌رسد كه ويليام صوري برجسته‌ترين مورخ عصر، بود. به هر حال‌، بهتر از هر كس ديگر مظهر تلاقي شرق و غرب بود. او عربي و يوناني مي‌دانست‌؛ و مانند مترجمان‌ سيسيلي در معرض تأثير مشترك سه تمدن قرار داشت‌؛ ولي برخلاف آنان‌، حاصل اين موقعيت‌ استثنايي را صرف بررسي مسائل انساني كرد. يعني بزرگ‌ترين رويداد سياسي عصر واقعه‌ٴ فجيع‌ جنگ‌هاي صليبي را مورد بحث قرار داد. وظيفه‌ٴ خودرا به نيكوترين وجهي ايفا كرد؛ بي‌شك‌ تاريخ بيت‌المقدس او بهترين گزارش قرون وسطايي اين رويداد خطير است‌. ازاين‌رو، وي حقاً درخور تقدير ويژه‌ٴ ماست‌.

يج‌. حقوق و جامعه‌شناسي‌

1. مسلمانان غربي‌. ابوالقاسم حَوْفي كتابي در باب سهم‌الارث (كتاب الفرائض‌) نوشت كه آن را بهترين رساله‌ٴ مالكي در نوع خود مي‌دانند.

2. مسلمانان شرقي‌. ابن دهان رساله‌اي در باب حقوق تطبيقي نوشت (به نام تقويم‌النظر) و در آن اصول عقايد چهار مذهب اهل سنت‌، و ملاحظه‌هاي ديگري را در ستون‌هاي موازي تدوين كرد.