زين عطار

علي‌بن حسين انصاري معروف به حاجي زين‌عطار داروگر ايراني‌، كه به فارسي مي‌نوشت‌(1329ـ1403م / 730ـ806 ه ق‌).
پدر او جمال‌الدين اصفهاني در حدود سال 715 ه ق در شيراز طبابت مي‌كرد. نسبت او حاكي از انتساب اجدادش به انصار حضرت رسول است‌. لقبش حاجي زين عطار نشان مي‌دهد كه در زمان خود، به‌عنوان داروگر (عطار) معروف بود و در عين حال وي حج گزارده بود. او در سال 730 ه ق در شيراز زاده شد؛ كار پدر را دنبال كرد و از حمايت شاه شجاع (سلطان مظفري‌758ـ786 ه ق‌) برخوردار شد. گفته مي‌شود مدت شانزده سال با دربار شاه شجاع ارتباط داشت‌. او در سال 1403 ـ 1404 م‌/806 ه ق درگذشت‌.
مهم‌ترين تأليف او كتابي است در ادويه‌ٴ مفرده به زبان فارسي‌، به نام مفتاح الخزائن‌، كه در چهاردهم ذيقعده‌ٴ سال 767 آن را به پايان رساند. مفتاح در سه مقاله است‌: 1) مفردات‌؛ 2) تبديل‌ و اصلاح داروها؛ 3) مركبات‌. دو مقاله‌ٴ اول نام داروها به ترتيب الفبايي است و سومي به 12 فصل تقسيم شده است‌.
سه سال بعد (در سال 770 ه ق‌) تحرير تازه‌اي از مفتاح را براي شاهدخت بديع‌الجمال فراهم‌ كرد به نام او، موسوم به اختيارات بديعي‌، كه تنها شامل مقاله‌ٴ اول و سوم است و به مقاله‌ٴ سوم‌ چهار فصل اضافه شده و اين مقاله به‌ترتيب عبارت است از: 1) داروهاي محرك‌؛ 2) معجون‌هاي‌ شيرين‌؛ 3) معجون‌هاي تند؛ 4) معجون‌هاي قابض‌؛ 5) مرباها؛ 6) شربت‌هاو رب‌ها؛ 7) لعوقات (داروهاي ليسيدني‌)؛ 8) گردها؛ 9) حب‌ها؛ 10) قرص‌ها؛ 11) مسهل‌ها؛ 12) كحل‌ها (داروهاي چشم‌)؛ 13) اقسام ترياق‌؛ 14) گرد دندان‌؛ 15) مرهم‌ها؛ 16) ضمادها و مشمع‌ها.
نسخه‌ٴ مفتاح الخزائن موجود در كتاب‌خانه‌ٴ بادليان به طوري كه شخص ديگري در پشت جلد نوشته به خط موٴلف است‌. از اختيارات هم نسخه‌هايي در دست است‌، كه دست‌كم يكي از آنها (نسخه‌ٴ پاريس‌)، با يك واژه‌نامه‌ٴ عربي ـ فارسي آغاز مي‌شود.

منصوربن محمد

منصوربن محمدبن احمد الياس‌. كالبدشناس و پزشك ايراني كه به فارسي مي‌نوشت (برآمدنش‌ حدود 1396ـ1423م‌/ 798ـ826 ه ق‌).
او در سال 798 رساله‌ٴ كالبدشناسي مصوري به نام التشريح المنصوري يا التشريح بالتصوير، يا كتاب تشريح بدن‌، يا رساله در تشريح بدن انسان و كيفيت اوضاع آن را به نام پيرمحمدبن جهانگير نوه‌ٴ تيمور لنگ (فرمانرواي بلخ در سال 807، وفات‌: در سال بعد) تأليف كرد، شامل يك مقدمه‌،