رساله‌ٴ منحول اعمال رسولان در سال 1379 از عربي به زبان گعز ترجمه شد. ترجمه‌ٴ اعمال‌ قديسان در زمان فرمان‌روايي داود اول (1382 ـ 1411) ادامه يافت‌.

2 ـ الف‌. ترجمه از فارسي به يوناني

گريگوريوس خيونيادس‌

گريگوريوس خيونيادس‌. پزشك بيزانسي كه در پايان سده‌ٴ سيزدهم در قسطنطنيه زاده شد، در زمان امپراتوري آلكسيوس دوم (1297 ـ 1330) در دربار طرابوزان برآمد.
او به فرمان آلكسيوس دوم به ايران سفر كرد، با زبان فارسي‌، آشنايي يافت‌، زمان كوتاهي‌ سراسقف تبريز بود و با تعدادي كتاب‌هاي فارسي به طرابوزان بازگشت‌. گيورگيوس‌ خريسوكوكسس برخي از اين كتاب‌ها را مورد بررسي قرار داد. بدين‌سان او آغازگر آن رونق نجوم‌ ايراني و بيزانسي كوتاه مدتي بود كه از حدود 1323 تا 1361 ادامه يافت‌. سال 1323 اشاره به‌ ترجمه‌ٴ آزاد كتاب بي‌نامي است كه مترجمي ناشناس آن را از فارسي به يوناني برگردانده‌. يادداشت مربوط به شمس‌الدين ميرك بخاري را ببينيد. تاريخ دوم‌، يعني 1361 اشاره به برآمدن‌ تيودوروس مليتنيوتِـس (چهاردهم ـ 2) است‌. مقارن آن زمان دانشمندان بيزانسي اصل‌هاي‌ يوناني آثار فارسي را ديگر كشف كرده بودند.
قريب 16 نامه از او خطاب به امپراتور آلكسيوس‌، به يوآنس سيزدهم گليكيس‌، بِطريق‌ قسطنطنيه از 1316 تا 1320، و به كنستانتينوس لوكيتِس (نه ليكيتِس‌) كاتب اعظم و سرجبه‌دار دربار طرابوزان و رياضي‌داني كه ظاهراً كتاب‌خانه‌اش به‌او به ارث رسيد، وجود دارد.

گيورگيوس خونياتِس

گيورگيوس خونياتِس پزشك بيزانسي از زماني نامعلوم‌، كه يك رساله‌ٴ زهرشناسي فارسي را به‌ يوناني ترجمه كرد (نسخه‌ٴ خطي در كتاب‌خانه‌ٴ اسكوريال‌). فعلاً او را در اينجا ذكر كرده‌ايم‌. زيرا كار او ممكن است بخشي از رونق فرهنگي ايراني و بيزانسي اين عصر باشد؛ و احتمالاً حاصل سفر گريگوريوس خيونيادِس به ايران بوده است‌.

3 ـ الف‌. مترجمان از يوناني به لاتين

پي‌يترو دابانو

پي‌يترو دابانو1 يا پادوايي ملقب به آشتي‌دهنده‌، فيلسوف‌، اخترگو، پزشك ايتاليايي و مترجم از يوناني و از فرانسه به لاتيني (حدود 1250 ـ حدود 1316).

Pietro d'Abano, Petrus de Apono, Aponensis, Paduanensis .1