فوت كرد. در زمان بَيْبَرس (از پادشاهان مماليك بحري مصر از 1260 تا 1277)، كتاب عجيبي‌ تأليف كرد با عنوان طَيْف‌الخَيال في معرفة خَيال الظل‌. اين كتاب تنها نمونه‌ٴ موجود از شعر نمايشنامه‌اي در اسلام در قرون وسطاست‌. نمايش سايه (خيال الظل‌) احتمالاً در هند يا ايران‌ ابداع شده‌؟ شواهد غيرمستقيمي از وجود آن را در ساير كشورهاي اسلامي‌، حتي اسپانيا، در اوايل سده‌ٴ يازدهم‌، در دست داريم‌. كتاب محمدبن دانيال حاوي اطلاعات جالبي درباره‌ٴ تمدن‌ آن عصر است‌؛ توصيف يك بازار مكاره‌ٴ مصري و شخصيت‌هاي مختلفي كه در آن جا ديده‌، شامل جراح‌، داروگر، گياه‌شناس‌، اخترگو، زن فَصّاد، مارگير، شعبده‌بازان از هر قبيل‌، و غيره‌.

سعدي‌

مشرف‌الدين‌بن مصلح‌الدين عبداللّه‌. تخلص او، سعدي‌، از نام حامي پدرش سعدبن زنگي‌، از اتابكان سلغري فارس‌، مشتق شده است‌. بزرگ‌ترين شاعر تعليمي و بزمي ايران و يكي از كساني‌ است كه داراي بيشترين تأثير جهاني بوده‌اند. او را در اين بررسي بايد در شمار كساني چون‌ فردوسي و دانته در نظر گرفت‌. او در حدود 1184، در شيراز زاده شد، و قريب يك سده‌ٴ بعد، در حدود 1283، در همان جا درگذشت‌. يك ثلث از عمر درازش صرف تحصيل شد، و تحصيلات‌ خود را در نظاميه‌ٴ بغداد به پايان رساند، و سخت تحت تأثير عمر سهروردي قرار گرفت‌. ثلث دوم‌ عمرش در سفر و تغزل سپري شد، و تا آسياي مركزي و هند، حبشه‌، يمن‌، مصر، مغرب‌، (؟)، فلسطين‌، و آسياي صغير رفت‌. ثلث آخر عمرش‌، پس از بازگشت به شيراز در تفكر و تأليف آثار بزرگش صرف شد1. مهم‌ترين آثارش عبارت است از:
1. بوستان يا سعدي‌نامه كه در 1258، تأليف شده‌؛ و منظومه‌اي تعليمي و فلسفي در ده باب‌ است‌.
2. گلستان در 1258، تأليف شده‌؛ و مجموعه‌اي از حكايت‌هاي اخلاقي منثور است با اشعار زيادي در بين مطالب‌. هر دو كتاب بوستان و گلستان به نام ابوبكر زنگي اتابك سلغري فارس است‌ كه از 1226 تا 1260، فرمانروايي داشت‌.
3. ديوان كه مجموعه‌اي از غزليات است‌.
4. پندنامه مجموعه‌اي از نصايح است‌، مشابه كتاب عطار.
5. بسياري اشعار ديگر كه غالباً به فارسي‌، و چندتايي به عربي سروده شده است‌. يكي از قصايد عربي در سوگ سقوط خلافت عباسي به دست مغول در 1258 است‌، و يكي از قصايد فارسي هم در رثاي مستعصم آخرين خليفه‌ٴ عباسي (1242 ـ 1258) سروده شده است‌.

1 .در باب جزئيات زندگي سعدي مطالب ضد و نقيضي گفته شده است‌. براي توضيح بيشتر ¿ از سنايي تا سعدي‌. ــ م‌.