9. نظريه‌هاي نجومي در التذكرة ــ نصيرالدين غير از زيج آثار نجومي متعددي هم نوشت‌.
مهم‌ترين آنها عبارت است از 22) التذكرة في علم الهيئة (معروف به تذكره‌ٴ نصيريه‌، به نام‌ ناصرالدين محتشم قهستان‌)1. بنابراين پيش از 1256، تأليف شده است‌. ظاهراً دو تحرير از آن‌ وجود داشته است‌.
شهرت آن را مي‌توان از شرح‌ها و شرح شرح‌هايش دريافت‌: الف‌) بيان مقاصدالتذكره از محمد بن علي بن حسين حماذي‌، با حواشي قطب‌الدين محمود بن مسعود شيرازي‌2 (وفات‌: 1310 ـ 1311)؛ ب‌) توضيح‌التذكره از حسن بن محمد نيشابوري در 1311 ـ 1312؛ ج‌) شرح‌ علي‌بن محمد جرجاني (وفات‌: 1413 ـ 1414)؛ د) شرح ديگري از قاضي‌زاده‌ٴ رومي (وفات‌: حدود 1441)؛ ه) باز شرح از احمد بن محمد (يا محمد بن احمد) خَفَري در 1525؛ و غيره‌. تذكره به نام رساله‌ٴ هيئت يا رساله‌ٴ معينيه (به نام سلطان معين‌)3 به فارسي ترجمه شده است‌. فتح‌اللّه شيرواني در 1414، بر آن شرحي تركي نوشت‌.
تذكره خلاصه‌ٴ بسيار فشرده‌اي از اخترشناسي است‌، از اين رو، فهم آن تا حدي دشوار مي‌شود، و بدين علت شرح‌هاي زيادي بر آن نوشته‌اند. اين كتاب مهم‌ترين مأخذ براي مطالعه‌ٴ عقايد نجومي نصيرالدين است‌. تذكره در چهار باب تنظيم شده‌: الف‌) مقدمات هندسه و علم‌ حركت‌. بحث در باب سكون‌، حركات ساده ومركب‌، و غيره‌؛ ب‌) مفاهيم كلي اخترشناسي‌: تفسير ميل دايرةالبروج در طي مدت مديد، اقبال و ادبار اعتدالين‌. بحث در افكار جهان‌شناسي‌ ابن‌هيثم‌، كه مدار سيارات را به صورت كرات (يا صفحات‌) جسماني با قطرها و مراكز مخالف‌، و مماس بر يك‌ديگر فرض مي‌كرد. بخش ديگري از همان فصل (ترجمه‌ٴ كارا دو وُو) شامل انتقاد جالبي از مجسطي است‌، به‌ويژه در مورد بي‌قاعدگي‌هاي مسير ماه (شذوذ) و حركت عرضي‌ سيارات (به‌ويژه زهره و عطارد) و طرح دستگاه تازه‌اي است به جاي دستگاه پيچيده‌ٴ حوامِل و افلاك تدوير؛ ج‌) زمين و تأثير جرم‌هاي آسماني بر آن‌. زمين سنجي براساس كار اخترشناسان‌ مأمون‌، قسطابن لوقا، و بيروني‌. بيان چگونگي درياها، بادها، و غيره‌؛ د) اندازه‌ها و فاصله‌هاي‌ سيارات‌.
نصيرالدين در انتقاد از مجسطي استادي زيادي به خرج داده‌، ولي دستگاه پيش‌نهادي او هم به‌ همان پيچيدگي دستگاه بطليموس است و چندان بهتر نيست‌. قسمت‌هاي مثبت تذكره خيلي‌

1. استاد مدرس رضوي مي‌گويد كه تذكره در 669، به خواهش عزالدين زنجاني در مراغه تأليف شده‌، و عنوان آن را به صورت تذكره‌ٴ نصيريه آورده است‌. ــ م‌.
2. همو گويد كه حمادي (و نه حماذي‌) در شرح خود بر تحفه‌ٴ شاهي قطب‌الدين تاخته است‌. ــ م‌.
3. به نام معين‌الدين ابوالشمس‌، پسر ناصرالدين محتشم قهستاني‌، نوشته است و به عقيده‌ٴ مدرس رضوي نمي‌تواند ترجمه‌ٴ تذكره باشد. ــ م‌.