مشغول شد، چون حاضر نبود با كانُن‌ها سازش كند يا قانون خود را تابع آنان سازد. او يكي از نخستين ((مفسران‌)) حقوق مدني بود (برخلاف ((شارحان‌)) كه كارشان صرفاً جنبه‌ٴ لغوي داشت‌)، و انسان‌گرايي او از آنجا آشكار مي‌شود كه نه تنها حقوق‌دان‌، بلكه شاعر هم بود؛ او دوستي دانته و پترارك را به‌دست آورد و با آرامگاهي كه چلينودي نسه‌، اندكي پس از مرگ او، برايش در كليساي‌ جامع پيستويا ساخت ــ يا زير نظارت چلينو ساخته شد ــ خاطره‌ٴ او جاودانه شده است‌. به‌خاطر سپردن اين موضوع براي وكلا و مدعيان دعوا خوب است‌؛ و براي شاعران و دل‌دادگان‌ بهتر است‌.
در اين اثنا، جوواني داندرآ در بولونيا سرگرم تدريس قانون شرع و هدايت كانُن‌هاي زمان‌ خود بود. آلبريكو دا روشياته‌، مانند استادش اُلدرادو، خود را به حقوق مدني‌، يا مانند جوواني‌، به كانُن محدود نكرد، بلكه براي هر يك از اين دو زمينه‌، فرهنگي نوشت‌: فرهنگ دوگانه‌ٴ او شهرتي يافت و امروز هم براي آشنا كردن شخص با اغلب مسايل مفيد است‌، مثلاً اگر كسي‌ بخواهد بداند نظر حقوق‌دانان آن زمان‌، چه حقوق‌دانان شرعي چه مدني‌، درباره‌ٴ كيمياگري يا كالبدشكافي چه بوده است مي‌تواند به آن مراجعه كند. آلبريكو مانند اُلدرادو و جوواني استاد حقوق نبود، بلكه عمر خود را به خدمات حقوقي و سياسي در برگامو گذراند.
مطالبي از انواع بسيار متفاوت در آثار دو سياست‌مدار ونيزي‌، مارينو سانودو ايل وِتچو و آندريا داندولو پراكنده است‌. آثار سانودو براي محقق تاريخ اقتصاد بسيار با ارزش است‌؛ در آنها داده‌هاي آماري خامي وجود دارد. داندولو مجموعه‌هايي از موافقت‌نامه‌هاي سياسي را در دو مجلد تنظيم كرد، به نام‌هاي كتاب سفيد و كتاب بي‌رنگ‌،1 به‌ترتيب مربوط به دولت‌هاي غرب و دولت‌هاي شرق‌. تاريخ او مملو از اطلاعاتي درباره‌ٴ بازرگاني ونيزيان است‌. همين مطلب را در مورد تاريخ‌هاي فلورانس تأليف دينو كمپانيي و جوواني ويلاني مي‌توان گفت‌. اين تاريخ‌هاي‌ ونيزي و فلورانسي داراي گرايش‌هاي تجاري‌اند و موٴلفان‌شان به‌خوبي از اهميت عامل‌هاي‌ اقتصادي آگاه بوده‌اند.
قبلاً توجه خواننده را به طبقه‌اي از كتاب‌ها جلب كرديم كه در كتاب‌خانه‌هاي شخصي جاي‌ والايي داشتند ــ يعني كتاب‌هاي آيين پادشاهي (تدبير مدن‌)،2 سه كتاب برجسته از اين نوع در

1. آيا اين قديم‌ترين نمونه از كاربرد رنگ‌ها براي نام‌گذاري مجموعه‌هاي اسناد سياسي است‌، از قبيل‌ كتاب سفيد، كتاب سبز، كتاب آبي و غيره‌؟
2. سرمشق آن در ادبيات غرب (تربيت كورش اثر گزنوفون (چهارم ـ 1 پ م‌) بود، به‌ويژه كتاب اول آن كه مربوط است به آموزش كوروش‌. نمونه‌هاي قديم‌تر در ادبيات مصر به دوران سلسله‌ٴ پنجم و حتي شايد سلسله‌ٴ دوم مي‌رسد (يعني آغاز هزاره‌ٴ سوم پ م‌).
(A. H. Gardiner: Egyptian Grammar (p. 23, Oxford 1927