ابراهيم برحيه‌

¿ فصل پنجم درباره‌ٴ رياضيات و اخترشناسي‌.

موسي بن عزرا

ابوهارون موسي بن يعقوب بن عزراي غرناطي متكلم‌، فيلسوف‌، و شاعر يهودي اسپانيايي در حدود 1070، در غرناطه زاده شد، پس از 1138، درگذشت‌. از دوستان يهوداي لاوي و احتمالاً از منسوبان ابراهيم بن عزرا بود. دو اثر مهم به‌عربي نوشت‌. اول‌، كتاب الحديقة في‌معاني‌المجاز والحقيقة كه در هفت باب است (1) خدا و انسان‌، فلسفه‌؛ (2 ـ 4) كلام‌؛ (5) حركت‌؛ (6) طبيعت‌؛ (7) فكر. در اين كتاب از هرمس‌، فيثاغورس‌، بقراط، افلاطون‌، ارسطو؛ امپدوكلس دروغين‌، فارابي‌، سعدياي جايون‌، ابن‌جبرول و ديگران اقتباس شده است‌. كتاب الحديقة كاملاً تحت‌الشعاع تأليف دومي قرار گرفت به‌نام كتاب المحاضرةوالمذاكرة. اين كتاب از آن لحاظ بسيار جالب است كه تقريباً تنها نمونه‌ٴ يهودي از نوشته‌هاي مربوط به ادب است‌، نوشته‌هايي كه در ميان مسلمانان رواج زياد داشت‌. تنها نمونه‌ٴ معتبر ديگر تحكموني‌، تأليف حرزي (نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ سيزدهم‌)، است كه به‌عبري نوشته شده‌. محاضره در هشت فصل تأليف شده كه فصل‌هاي پنجم و ششم اطلاعات زيادي در زمينه‌ٴ مناطق سكناي يهوديان در اسپانيا، فعاليت ادبيشان (با فهرست‌ موٴلفان و آثارشان‌)، و فرهنگ آنان به دست مي‌دهد. موسي بيشتر در مقام يك شاعر عبري‌ معروف است‌، و از شاعران بسيار بزرگ عصر خويش‌، به‌شمار مي‌رفت‌.

يهوداي لاوي‌

در ميان مسلمانان به ابوالحسن لاوي مشهور بود. شاعر و فيلسوف يهودي اسپانيا. بزرگ‌ترين‌ شاعر يهودي بعد از عصر عهد عتيق‌. در حدود 1085، در طليطله زاده شد. در لوقنه‌ٴ طليطله و قرطبه زندگي كرد، پس از 1140، در نزديكي بيت‌المقدس درگذشت‌. از جمله اشعار او كه‌ بسياري‌شان در ميان مناجات‌هاي يهودي جاي گرفته است‌، قصيده‌ٴ صهيون را بايد نام برد. اين‌ قصيده در 1140، در دمشق سروده شد. بااين حال‌، علت توجه ما به‌وي‌، يك رساله‌ٴ فلسفي‌ است كه در اصل به عربي نوشته شده‌، به نام كتاب‌الحجة والدليل في نصرالدين الذليل‌، و عموماً به‌ كتاب‌الخَزَري معروف است‌. اين كتاب به‌صورت محاوره‌اي ميان شاه خَزَرها1 و يك تن يهودي‌ نوشته شده و هدف آن دفاع از دين در برابر فلسفه‌، دفاع از دين يهود در برابر اديان ديگر، و دفاع از دين سنتي يهود در برابر مذهب قرائيه است‌. مثلاً، وي از گزارش تورات درباره‌ٴ خلقت در برابر

1 .درباره‌ٴ خزرها ¿ يادداشت اين‌جانب درباره‌ٴ حسدي بن شپروط (نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ دهم‌)، ج 1، ص 665.