سواركاري‌؛ يا در زمان جنگ‌، يعني بخشي از فنون نظامي‌؛ مطالعه‌ٴ نام‌هاي آن‌، يعني‌ زبان‌شناسي‌؛ احاديث مربوط به آن‌، يعني بخشي از فقه و حديث‌؛ بالاخره بررسي فضايل دارنده‌ٴ اسب‌، يعني شهسواري‌. اين مقولات را من اختراع نكرده‌ام‌، آنها به طور طبيعي به خاطرم آمد زيرا كتاب‌هاي مربوط به هر يك از آنها يا تركيب‌هاي مختلفي از آنها را تا تركيب همگي‌شان قبلاً مطالعه كرده‌ام‌. يكي از مهم‌ترين كتاب‌ها درباره‌ٴ اسب‌، كه قبلاً در بخش مربوط به يمن ذكر شد، تأليف يكي از پادشاهان آن كشور است‌. چهارتاي ديگر درهمين نيم قرن در مصر و شام تأليف‌ شد و عجيب نيست كه فرمان‌روايان مماليك به خاطر سواره‌نظامشان شهرت داشتند.
عبدالموٴمن دمياطي كتاب فضل‌الخيل را نوشت كه مجموعه‌اي است از روايات راجع به‌ اسب‌. لاجين بن عبدالله (متوفا 1337م‌/738ه ق‌) رساله‌اي در فنون سواره‌نظام نوشت‌. ابن قيم‌ جوزيه‌، كه آثار فراواني دارد، دست كم يك كتاب در باره‌ٴ اسب و سواركاري در زمان جنگ و صلح نوشت‌. بي‌شك بهترين موٴلف در اين زمينه ابن منذر بود، كه كامل‌ترين كتاب اسب‌شناسي‌ سده‌هاي ميانه را نوشت به‌نام كتاب‌الناصري‌.
ابن اكفاني‌، كه عراقي بود و در قاهره برآمد، رساله‌اي در باره‌ٴ چهارده سنگ قيمتي و خواص‌ آنها نوشت‌.
4. ايران‌. تنها نويسندگان ايراني كه در اين زمينه به خاطر مي‌آورم عبدالله‌بن علي‌كاشاني‌، رشيدالدين و حمدالله مستوفي هستند. اين سه تن به زبان فارسي نوشتند. قبلاً از اولي در مورد ظرف‌هاي لعابي سخن گفتيم‌. آن شرح شامل آخرين فصل از رساله‌اي در باره‌ٴ سنگ‌هاي قيمتي‌ است‌، و از اين رو، آن رساله را از همه‌ٴ جواهرنامه‌هايي كه مي‌شناسم ممتاز ساخته است‌.
يكي از رساله‌هاي كوچك رشيدالدين به نام كتاب الاٴحياء و الاًثار تعدادي مسايل مربوط به‌ مزرعه‌داري را بررسي مي‌كند، از قبيل كاشت گل‌ها و درختان‌، زنبورداري‌، دفع آفات‌، دام‌داري و غيره‌. بدبختانه اين متن هنوز به دست نيامده است‌.1 ساير آثار او هم داراي مطالبي جالب براي‌ طبيعي‌دانان است‌، چون او مردي با كنجكاوي بي‌پايان بود، ولي مي‌توانست با سرعت توجه‌ خود را به موضوعات اساسي متمركز كند.
نزهةالقلوب حمدالله مستوفي دايرةالمعارف علمي است‌، همتاي آنچه در همان زمان در قلمرو مماليك تأليف شد، ولي به زبان فارسي است‌. تحليل تطبيقي اين آثار، كه در بالا بدان‌ اشاره كردم‌، بي‌شك بايد شامل اين كتاب فارسي هم بشود و ارزيابي دقيق آنها تنها زماني‌ امكانپذير است كه چنين تجزيه و تحليلي صورت گرفته باشد. البته اطلاعات مستوفي بيشتر از

1. كتاب الاحياء و الاًثار به صورت چاپ سنگي توسط نجم‌الدوله درتهران چاپ شده است‌. در ميان آثار رشيدالدين بايد از طب اهل ختا هم ياد كرد كه داراي‌ فايده‌هاي مربوط به تاريخ طبيعي است‌. ــ م‌.