اسفار خمسهٴ سامري‌. روايت چهارمي از عهد عتيق‌، كه مستقل از سه تاي ديگر بود به وسيلهٴ اسفار خمسهٴ سامري عرضه شد. اين يكي احتمالاً قديم‌تر از ترجمه هفتاد نفري است و تاريخ آن را مي‌توان به پايان سدهٴ پنجم يا به سدهٴ چهارم عقب برد. متن به زبان عبري است‌، ولي با حروف‌ سامري نوشته شده است (كه نمو مستقلي بود از خط عبري و فنيقي كهن‌). اين اسفار خمسهٴ سامري - عبري را با اسفار خمسهٴ سامري - آرامي (يا تفسير سامري‌) نبايد اشتباه كرد، كه تاريخش‌ مربوط به سدهٴ چهارم ميلادي‌، يا نه چندان پيش از آن است‌.1 اسفار خمسهٴ سامري تا 1616 (در دمشق‌) كشف نشده بود. نخستين چاپ آن در 1645 در پوليگلوت‌2 پاريس صورت گرفت‌؛ هم‌چنين در 1657 در پوليگلوت لندن چاپ شد. بنجامين بليني‌3 يك ترانويسي به چهار خط از آن در 1790 در آكسفورد منتشر كرد. باقي‌ماندهٴ كوچكي از جامعهٴ سامري هنوز در نابلس وجود دارد4 (نابلس همان شكيم باستاني است‌، در نزديكي عبادتگاه آنان در كوه جِرِزيم‌).

ج‌. فلسفهٴ يوناني و چيني‌

استراتون‌

استراتون لامپساكوسي‌5 (برآمدنش در حدود 288) فيلسوف‌، دانشمند، معلم بطليموس‌ فيلادلفوس‌، و جانشين تئوفراستوس در رياست لوكيوم در حدود 288. او كوشيد تا نظريه‌هاي‌ ارسطو و دموكريتوس را سازش دهد. توضيح مكانيكي و علت و معلولي جهان‌. او بيشتر به‌ فيزيك علاقه‌مند بود، و علمي‌ترين قسمت‌هاي فلسفهٴ ارسطويي را گسترش داد. مساعي تركيبي‌ او مي‌توانست تأثير عظيمي بر پيش‌رفت علم اعمال كند، ولي بسيار دير شده بود، چون‌ گرايش‌هاي تحليلي‌، تجربي‌، و تمركزگريز پيش‌تر پيروز شده بود.

كلئانتس‌

كلئانتس‌6 در 331 - 330 در آسوس‌7 ترواس‌8 زاده شد و در حدود 232 درگذشت‌. فيلسوف‌

1 .يك اسفار خمسهٴ سامري و عربي نيز وجود دارد كه متعلق به سدهٴ هفتم است‌. به عبارت ديگر، خط سامري (هم‌چنان كه زبان مادري مردم عوض مي‌شد) براي برگردان زبان‌هاي عبري‌، آرامي و عربي با موفقيت به كار مي‌رفت‌. در شرق هميشه به خط اهميت زيادي داده مي‌شود -- گاهي بيش از خود زبان‌. مثلاً نك : E. G. Brown Literary History of Persia (t .1,8 ,1908
2 Polyglot. ، به ترجمهٴ چندزبانهٴ كتاب مقدس گفته مي‌شود. - و.
Benjamin Blayney .3
4 .حدود 170 تن در حدود 1909!
5 Straton of Lampsacos. ، لامپساكوس در كرانهٴ آسيايي هلسپونت (داردانل‌).
Cleanthes .6
Assos .7
Troas .8