باختري جهان مي‌آمدند. همه‌ٴ آنان فرصت مي‌يافتند در اماكن مقدسه يا شهرهاي ديگر اسلامي يا در طول جاده‌هاي بي‌شماري كه به كعبه‌ٴ آمالشان منتهي مي‌شد، با يك‌ديگر و مردمان بي‌شماري‌ ديدار كنند. نيازي به گفتن نيست كه اشاره‌هاي فوق در مورد زايران مسيحي را مي‌توان در حق‌ زايران مسلمان هم صادق دانست‌. زايران انگشت‌شماري چنان يكسونِگَر بودند كه تنها به هدف‌ اصلي‌شان بينديشند. حج‌، ايفاي يك فريضه‌ٴ ديني بود، ولي فرصت منحصر به‌فردي هم بود براي آشنا شدن با جهان پهناور اسلام‌، و براي علما، درست معادل با مسافرت‌هاي تحقيقاتي‌ امروزي به خارج از كشور بود. سال‌هايي كه در راه رفتن و برگشتن به مكه سپري مي‌شد، براي‌ دانش‌پژوهان مسلمان‌، خواه پير بودند خواه جوان‌، يك سال ((گشت و گذار))1 به شمار مي‌رفت‌.
روايت‌هاي عربي مربوط به زايران مسلمان بر روايت‌هاي مسيحي مزيت بسيار دارد و ارزش‌ علمي آنها بيشتر است‌. مثلاً در مقايسه با شرحي كه در آن ابن جُبَيْر بلنسي نخستين سفر خود را به خاور نزديك‌، در 1183 - 1185، گزارش مي‌دهد، روايت‌هاي لاتيني بسيار كودكانه جلوه‌ مي‌كند. از همان دوره‌، كتاب راه‌نماي مفصلي داريم كه يك ايراني به نام علي هروي تأليف كرده‌ است‌؛ سپس يك سده بعد، راه‌نامه‌هاي ديگري داريم از محمد عَبْدَري بلنسي و محمد بن رُشَيْد مغربي‌. اين سياحان مسلمان‌، افراد جامع‌الاطرافي بودند كه براي گردآوري انواع مختلف‌ اطلاعات مي‌كوشيدند و با علماي بزرگ ملاقات مي‌كردند.

26. جهانگردان‌. با چشم‌پوشي از تعداد زيادي زايران‌، اينك بهتر است مسافران ديگر را مورد ملاحظه قرار دهيم‌. شك نيست كه مرز ميان اين دو گروه را هميشه به‌آساني نمي‌توان معلوم كرد. بسياري از مسافران مشرق در سر راه خود اماكن مقدسه را زيارت مي‌كردند. آيا مي‌توان آنان را زاير خوانديا نه‌؟ در بسياري موارد آنان را زاير به شمار نياورده‌ام‌، چون زيارتشان ضمني بوده‌ است‌، ولي خواننده مختار است كه شق ديگر را انتخاب كند.
در هر حال‌، به‌آساني نمي‌توان از آنان چشم پوشيد؛ چون در آن دو سده‌، جهانگردان فراواني‌ وجود داشتند، در تاريخ اكتشافات جغرافيايي اين يك عصر زرين بود و با آن كه افرادي از گروه‌هاي مختلف خود را نشان دادند -- يهوديان‌، مسلمانان‌، چينيان‌، مسيحيان -- گروه آخري‌ پيشرو بود.
با اين حال‌، عجيب است كه در نيمه‌ٴ اول آن دوره‌، يعني در سده‌ٴ دوازدهم‌، بدون در نظر گرفتن‌ زايران‌، تنها دو جهانگرد اهميت بارز داشتند، و اين دو تن يهودي بودند: بنيامين تودلايي و پتاحيا راتيسبوني‌. اين امر بيشتر از آن رو جالب توجه است كه تعداد سياحان برجسته‌ٴ يهودي‌،

1 Wander-jahre. ، از قديم در اروپا رسم بود، كه برخي از جوانان پيش از شروع كاري يك سال را در سرزمين‌هاي ديگر سر مي‌كردند. -- م‌.