در هر صورت براي پيدايش نخستين امكانات دستور زبان مي‌بايد تا نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ پانزدهم‌ صبر كرد. اين كار سرانجام به‌دست انسانگراي بزرگ اسپانيايي اِليو آنتونيو دو نِبريخا (يا لِبريخا)ي‌ اشبيلي (1441 ـ 1522) صورت گرفت‌. گفته مي‌شود دستور زبان اسپانيايي او (سالامانكا 1492) نخستين دستور زبان زبان‌هاي محلي بود كه چاپ مي‌شد. واژه‌نامه‌هاي اسپانيايي به‌ لاتيني و لاتيني به اسپانيايي او كه در همان سال چاپ شد (سالامانكا 1492)، تحت‌الشعاع‌ واژه‌نامه‌ٴ جامع (اشبيليه 1490)، اثر آلفونسو دو بالِنسيا (1433 ـ 1492) قرار گرفت‌. نخستين‌ واژه‌نامه‌ٴ مهم اسپانيايي به‌تنهايي تأليف سباستيان دو كواروبياس ئي اوروزكو (1539 ـ 1613) بود، كه در سال 1610 در مادريد منتشر شد، يعني مقارن همان زماني كه واژه‌نامه‌ٴ ايتاليايي‌ فرهنگستان كروسكا (ونيز 1612) انتشار مي‌يافت‌.

5. پرونسي

برجسته‌ترين آثار پرونسي كه در نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ چهاردهم بدان‌ها برخورده‌ايم توسط برتران بواسه‌ آرلي گردآوري شده‌است‌. وي متون نظم و نثر پرونسي را گردآورد، رويدادهاي تاريخي و خانوادگي را در كتابي ثبت كرد و كتابي درباب مساحي نوشت كه ارزش علمي آن درخور چشم‌پوشي است‌.
به متن‌هاي زيادي كه در فصل اول برشمرده‌ايم هنوز مي‌توان ترجمه‌ٴ پرونسي گفتارهاي‌ حكما را اضافه كرد. اين تلخيصي بود از سخنان و عقايد فلاسفه تأليف گيوم دو تينونويل‌، نجيب‌زاده‌اي كه در خدمت شارل ششم بود، از سوي وي به دربار آوينيون فرستاده شد، در سال‌1401 كلانتر پاريس بود، در سال 1414 درگذشت‌. اين كتاب از محبوبيت زيادي برخوردار شد و 38 نسخه از آن فهرست شده‌است‌.1 يكي از نسخه‌هاي متن فرانسه در سال 1402 توسط آندره‌ دو براسه سوموري‌، منشي شاه اورشليم و سيسيل در اِكس ـ آن ـ پرونس كتابت شده‌است‌؛ ترجمه‌ٴ پرونسي از روي متن فرانسه انجام گرفته (ولي نه از روي اين نسخه‌).
از آن‌جاكه در اين مقدمه‌، از سخنان و عقايد فلاسفه ذكري نشده‌، در اين‌جا بايد اطلاعات زير را اضافه كرد. اين كتاب اقتباس از عربي است و اصل عربي آن مختارالحِكَم و محاسن الكَلِم تأليف‌ امير ابوالوفا مبشر بن فاتك القائد در سال 1053 ـ 1054 است‌.2 عنوان متن عربي به‌صورت‌ منثور الحكم و آداب الحُكَما هم ديده شده‌است‌؛ خود آن اقتباسي است از كتاب نوادر الفلاسفه و الحكما و آداب المعلمين القدماء، تأليف حنين بن اسحاق (نهم ـ 2).3 متن عربي مستقيماً يا از

1. نسخه‌ٴ مُذهّب بسيار زيبايي از آن از سده‌ٴ پانزدهم‌، در كتاب‌خانه‌ٴ پيِرپونت مورگان است‌.
2. بروكلمان (ج 1، ص 459؛ ضميمه‌ٴ 1، ص 829).
3. عربي آن گم شده است‌؟ يهودا بن سليمان حَرِزي (سيزدهم ـ1) آن را به عبري ترجمه كرده است‌. ترجمه‌ٴ قديمي اسپانيايي آن در دست است.