باستان‌شناسي آن تا حدود زيادي تحت‌الشعاع اين مسئله قرار گرفته است كه با هيچ اطميناني‌ نمي‌توان تاريخ دقيقش را معين كرد. اگر آن را به وسيله‌ٴ محتوي رياضي‌اش تاريخ‌گذاري كنيم‌، در آن صورت مسلم است كه نمي‌توانيم از آن هيچ اطلاعي درباره‌ٴ تاريخ رياضيات هندي به دست‌ آوريم و دچار دور باطل خواهيم شد.
ولي اثر بهاسكره براي اثبات نبوغ علمي هنديان در سده‌ٴ دوازدهم‌، كافي است‌.

و. فيزيك‌، فن‌آوري و موسيقي‌

1. فيزيك‌. در مجلد اول‌، نشان داديم كه اغلب معلومات ارشميدس به رياضيدانان اسلامي‌ رسيده بود. يكي از مواردي كه توجهشان را جلب كرد، اصل تعادل مايعات‌، يا كاربرد آن در تعيين‌ وزن مخصوص بود. اين مطلب به‌وسيله‌ٴ سَنَدبن علي (نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ نهم‌)؛ رازي (نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ نهم‌)، بيروني و ابن‌سينا (نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ يازدهم‌) و عمر خيام مورد بحث قرار گرفت‌. عبدالرحمن‌ خازني در ميزان الحكمه گزارش مبسوطي از اين تحقيقات به‌دست داده است‌. ميزان‌الحكمه از مهم‌ترين رساله‌هاي راجع به مكانيك و فيزيك در قرون وسطاست و حاوي نظريه‌اي درباره‌ٴ گرانش‌؛ جدول‌هاي چگالي‌هاي اجسام جامد و هم‌چنين مايعات‌؛ ملاحظاتي راجع به خاصيت‌ مويينگي‌؛ و غيره است‌. بنابر اظهار خود خازني‌، مظفر اسفزاري رياضيدان هم‌، چگالي‌ها را مورد پژوهش قرار داده بود. بايد توجه داشت كه همه اين پژوهندگان وزن مخصوص از مسلمانان‌ شرقي بودند، و جز سَنَدبن علي كه بغدادي و داراي اجدادي يهودي بود، همگي ايراني بودند.
ابوالصلت‌، پزشك اسپانيايي‌، در علوم مختلف ممارست داشت‌، از جمله با مكانيك‌. او در ضمن اقامت ممتدش در مصر (1096 ـ 1112)، كوشيد تا كشتي غرق شده‌اي را بيرون بكشد، ولي توفيق نيافت‌.
بهاسكره رياضيدان بزرگ هندي گسترش روغن را بر سطح آب كشف‌، يا از نو كشف كرد.

2. فن‌آوري‌. قديمي‌ترين چاه آرتزين شناخته‌شده در تاريخ‌، در 1126، در ليسه‌، واقع در ايالت‌ آرتوا1 حفر شد. اين چاه‌ها در شرق سابقه‌ٴ بسيار داشت‌، ولي مقارن اين عصر در اروپاي باختري‌ رواج زيادي يافت‌.
تئوفيلوس صنعتگر، كه از قرار معلوم آلماني بود؛ دايرةالمعارفي هنري نوشت كه پر از اطلاعات مورد علاقه‌ٴ مورخ فن‌آوري است‌. مثلاً حاوي قديمي‌ترين گزارش غربي راجع به‌ ريخته‌گري ناقوس است‌.

1 .كلمه‌ٴ آرتزين از واژه‌ٴ آرتسيوم گرفته شده كه نام لاتيني ناحيه‌ٴ آرتوا (Artois) در شمال فرانسه است‌. چون نخستين چاه از اين قبيل در آرتوا حفر گرديده بود، چنين چاه‌هايي آرتزين ناميده شد. ــ و.