ط. چيني‌

اسناد جغرافيايي چين در نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ سيزدهم‌

مجلد اول كتاب برِتشْنايدر1 حاوي منتخباتي به زبان انگليسي از متن‌هاي مختلف چيني درباره‌ٴ جغرافياي چين و آسياي ميانه در سده‌ٴ سيزدهم است‌. قسمت دوم اين مجلد اول حاوي‌ مقايسه‌اي از گزارش‌هاي شرقي و غربي درباره‌ٴ جهانگشايي مغول (1219 ـ 1242) است‌. هم‌چنين‌، حاوي اطلاعات چينيان درباره‌ٴ مسلمانان در قرون وسطاست‌.
از پنج راه‌نامه‌ٴ چيني سه تا مربوط به نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ سيزدهم است‌:
1) شرح سفري به غرب‌2 از مربي بزرگ مغول يه ـ لو چئو ـ تسئاي كه قبلاً ذكر شد و لشكركشي چنگيزخان را به ايران در 1219، توصيف مي‌كند.
2) يادداشت‌هاي سفارت شمال‌3 از وو ـ كو ـ سون چونگ ـ توان‌4 مربوط به 1220 ـ 1221.
منظور از سفارت شمال سفارت دربار مغول است‌، ولي از آن جا كه در آن هنگام‌، چنگيزخان به‌ غرب مي‌رفت‌، فرستاده‌ٴ امپراتور چين هم به غرب رفت‌. متن اين گزارش فصل چهاردهم كتاب‌ ليوچئي‌5 را تشكيل مي‌دهد كه در 1295، تأليف شده است‌. ولي ليوچئي موٴلف واقعي آن نبوده‌ است‌.
3) سفرنامه‌ٴ چئيو چئانگ ـ چئون از تاريخ 1221 ـ 1224. ¿ پايين‌تر.

چئيو چئانگ ـ چئون‌6

جهانگرد چيني‌، راهب عالي‌رتبه‌ٴ تائويي‌. در دربار سلسله‌هاي چين و سونگ‌. در 1148، در هسي ـ هسيا واقع در تنگ ـ چوفو در ايالت شانتونگ‌7 زاده شد، در 1227، در پكن وفات يافت‌. نام خانوادگي‌اش چئيو بود، و نام خودش چئو ـ چي‌، از اين رو، اغلب او را چئيو چئو ـ چي‌8 مي‌نامند. در 1221 ـ 1224، از زادگاهش تا پكن رفت‌؛ سپس‌، به فرمان چنگيزخان از راه آسياي‌ مركزي به ايران و مرز هند سفر كرد و بازگشت‌. يكي از شاگردانش به نام لي چيه ـ چئانگ‌9 شرح‌ اين سفر را نوشت‌10 و شاگرد ديگرش به نام سون هسي‌11 آن را در 1228، منتشر كرد. اين گزارش‌ حاوي شرح جالبي از سرزمين و مردم آسياي مركزي است‌. ارزش جغرافيايي آن بسيار زياد است‌.

1. Emil Vasilievich Bretschneider, Mediaeval Researches from Eastern Asiatic sources, London 1888, rep. 1020
2. Hsi yu lu
3. Pei shih chi
4. Wu-Ku-sun Chung-tuan
5. Liu Ch'i
6. Ch'iu Ch'ang-ch'un
7. Shantung ,Teng-chou fu ,Hsi-hsia
8. Ch'iu Ch'u-chi
9. Li Chih-ch'ang
10. Hsi yü chi
11. Sun Hsi