اسلامي را مي‌توان در كتاب حكمت‌1 پيدا كرد. اين كتاب ترجمه‌ٴ اسپانيايي يك رساله‌ٴ عربي‌ است‌، كه به فرمان آلفونسوي فرزانه صورت گرفته است‌.

19. حرفه‌وفن‌؛ مهندسي‌؛ گوناگون‌. بهترين شرح راجع به فنون مكانيكي (از قبيل ريخته‌گري‌ ناقوس‌) در قلمرو لاتيني را در رساله‌ٴ كشيش تئوفيلوس مي‌توان يافت‌،2 كه درست به آغاز عصر مورد بحث ما مربوط مي‌شود.
تاريخ مهندسي در قرون وسطا بايد نوشته شود.3 در اين‌جا و آن‌جا جز چند كتاب چاپي‌ نمي‌شناسيم‌، ولي به احتمال زياد تعدادشان بسيار بيشتر است‌. به‌علت نبودن مطالعات‌ مقدماتي‌، براي نشان‌دادن ادامه‌ٴ فن مهندسي تنها مي‌توانيم نمونه‌هايي را انتخاب كنيم‌. مسلماً نيازهاي عملي زندگي ادامه‌ٴ آن را تقويت مي‌كرد. مثلاً رشد شهرها مستلزم برخي مسائل‌ مهندسي بود كه بايد به طريقي حل مي‌شد. ميلان مجبور شد ناوگان بزرگ را (1179 - 1258) بسازد، و جنوا موج‌شكن عظيمي براي حفاظت بندرگاهش (حدود 1276 - 1283)، و آب‌راهه‌اي براي تأمين آب جمعيت روزافزونش (1295)، ساخت‌. يكي از بزرگ‌ترين گام‌هاي‌ مهندسي قرون وسطا ساختن ترعه‌ٴ بزرگ بود كه خانباليق‌، پايتخت مغولان‌، را به پايتخت قديم‌ سلسله‌ٴ سونگ يعني هانگ‌چو متصل مي‌كرد، و مجموع طول آن به دو هزار كيلومتر مي‌رسيد. بخش شمالي آن (قريب هشتصد كيلومتر) در زمان فرمانروايي قوبيلاي قاآن (1260 - 1294)، ساخته شد؛ بخش جنوبي از هانگ‌چوگ به رود زرد متعلق به دوره‌ٴ قديمي‌تري بود.
پيش‌رفت‌هاي عمده‌، در فنون جنگي مرهون مسلمانان بود. دو رساله‌ٴ عربي در اين باب‌ داريم از حسن رَمّاح شامي‌. مسلمانان ديگري -- از ايرانيان -- در خدمت مغولان به ساختن‌ ماشين‌هاي پرتابه‌اي‌4 اشتغال داشتند.
برخي معلومات تجربي درباره‌ٴ تنش سطحي‌5 در آثار بهاسكره و خازني ديده مي‌شود.
قديمي‌ترين چاه آرتزين‌، كه ثبت شده در 1126، در ليه‌6 (در ايالت پادوكاله [فرانسه‌]) حفر شد، ولي اين‌گونه چاه‌ها احتمالاً قديمي‌تر است‌. بيروني كه يك سده پيش از آن‌، مي‌زيست‌ بدان‌ها اشاره كرده و درباره‌شان توضيح درستي داده است‌.
يكي از نتايج ضمني جنگ‌هاي صليبي رواج گرمابه‌هاي اسلامي (حمام آب گرم‌) در اروپاي‌

Libros del saber .1
Diversarum artium schedula .2
3 .برخي اشاره‌ها را در كتابي مي‌توان يافت كه ديرتر از زماني منتشر شد كه مورد استفاده‌ٴ من قرار گيرد.
,Franz M. feldhaus, Die Technik der Antike und des Mittelalters, 442 p., 15-pl., 452 ill., Potsdam. مجموعه‌ٴ گران‌بهايي از موضوع‌هاي تاريخي‌ و اسناد مصور؛ ولي سده‌هاي دوازدهم و سيزدهم‌، بسيار كم معرفي شده است (ايسيس‌، 16).
ballistic engines .4
surface tension .5
Lillers .6