ابهام است‌. قديم‌ترين نمونه‌ٴ آن در ونيز در دفترهاي تجارت‌خانه‌ٴ دُنادو سورانتسو ئي فراتللي‌، مربوط به سال‌هاي 1406 ـ 1434 در دست است‌. در اثناي سده‌ٴ پانزدهم‌، اين روش اندكي‌ سريع‌تر در اروپا و خاور نزديك منتشر شد، يعني هرجاكه عاملان ايتاليايي‌، ونيزي و جنوايي‌ مستقر بودند. ولي همه‌ٴ بازرگانان‌، حتي همه‌ٴ بازرگانان ايتاليايي آن را نپذيرفته بودند. مثلاً، توجه‌ كنيد به دفترهاي حساب و اوراق بازرگاني شاخه‌ٴ كوچك‌تر خانواده‌ٴمديچي‌، يعني پارچه‌فروشان‌ فلورانس‌. اين اسناد را ه . گوردون سلفريج لندني به مدرسه‌ٴ مديريت بازرگاني هاروارد در كمبريج‌ ماساچوست داده است‌. دفتر كل مديچي خيلي شبيه دفترهاي لاتيني درنيم قرن پيش از آن است‌؛ در سال 1441 در دفترهاي مديچي نمونه‌هايي از روش ونيزي را مي‌يابيم‌، ولي آن هنوز حساب‌داري دوبل نيست‌.
روش حساب‌داري دوبل را اول‌بار لوكا پاچولوي فرانسيسي‌، اهل بورگو سان سِپولِرو در منتخبات علم حساب منتشر كرد (چاپ ونيز 1494). از آن به بعد، با سرعت در سراسر ايتاليا، فروبومان (ممالك سفلا)، فرانسه‌، آلمان‌، انگلستان‌، و غيره رواج يافت (ايسيس‌، 21، 264).
حساب‌داري دولتي‌. قبلاً به حساب‌داري شهر جنوا اشاره شد. حساب‌هاي فرقه‌ٴ توتوني‌، بخشي اداري و بخشي ديگر بازرگاني بود. تعيين حد فاصل آسان نيست‌، چون هر سازمان‌ شهري‌، ملي‌، سلطنتي‌، اربابي يا كليسايي داراي جنبه‌هاي بازرگاني بود و هر بنگاه بازرگاني نسبتاً بزرگي جنبه‌هاي اداري نيز داشت‌.
لئوناردو فيبوناچي (سيزدهم ـ 1) در سال‌هاي 1202، 1220 و 1250 ازسوي شهرداري پيزا براي تنظيم دفترهاي حساب‌داري‌اش به خدمت گرفته شد. حساب‌هاي ميلان از سال 1225 به‌ بعد، فلورانس از حدود 1250، نيكلاي سوم (پاپ 1277 ـ 1280)، و مقدار زيادي حساب‌هاي‌ شهرهاي ايتاليا در سده‌ٴ چهاردهم به دست ما رسيده است‌. قديم‌ترين صورت‌حساب شهر لندن‌ مربوط به سال 1334 است‌؛ صورت‌حساب‌هاي زيادي از اتحاديه‌هاي صنفي لندن‌، شهرهاي‌ اسكاتلند، صومعه‌ٴ فينچل در استان دورهام (1354 به بعد) و غيره مربوط به سده‌ٴ چهاردهم‌ موجود است‌. براون نمونه‌ها و تصويرهايي از اين اسناد را به دست داده است‌.
ضرورت جداكردن دارايي‌هاي شخصي شاه يا امير از دارايي‌هاي غيرشخصي‌، نخست در سده‌ٴ چهاردهم به صورتي مبهم و سپس در سده‌ٴ بعدي با وضوح اما كندي زياد، حساب‌داري‌ دولتي را پديد آورد. سيمون استوين نخستين بار اين مطلب را در كتاب محاسبه‌ٴ امير به‌روش‌ ايتاليايي (ليدن 1608؛ ايسيس 21، 263، 298) كه به درخواست فرمان‌روايش پرنس موريس‌ ناسويي نوشت و به سولي‌، وزير هانري چهارم تقديم كرد، به روشني بيان كرده است‌.
روش‌هاي جديد (حساب‌داري دوبل و بقيه‌) در حساب‌داري دولتي با كندي چشم‌گيري‌ معمول شد، به‌ويژه در انگلستان محافظه كار. مثلاً از سيدني اوليويه‌، معاون بازرس خزانه‌داري‌