توصيف فرهنگ تازه‌ٴ اروپايي‌، يعني فرهنگ قلمرو مسيحيت باختر را كه رشد عظيم آن كاملاً مستقل از مسيحيت شرقي بود، براي آخر گذاشتيم‌. در نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ يازدهم‌، شاهد بيداري اروپا بوديم‌. فعاليت بعدي وسيع بود. تاحدي شبيه فعاليت مسلمانان در سده‌هاي دوم و سوم هجري‌، و مانند نهضت اسلامي تنها متوجه يك زمينه‌ٴ معين نبود، بلكه زمينه‌هاي متعددي را دربر مي‌گرفت‌. بيان آن با كلمات مشكل است‌. ترجيح مي‌دهم اين‌كار به‌وسيله‌ٴ جدول‌هايي صورت گيرد. اين‌ جدول‌ها منظره‌ٴ كاملي از تمام موضوع است‌. ملاحظه مي‌شود كشورهايي كه بيشترين سهم را در اين‌ نهضت داشته‌اند فرانسه و ايتاليا هستند، سومين مقام را بايد از آن انگليسيان و آلمانيان دانست‌. اغلب‌ نام‌ها ايتاليايي شده است‌.

فرانسه‌

رهبران ديني‌:1

Gerard of Jerusalme, Raymond du Puy, Hugues de Payns of Burgundy, Geoffrey of St.Omer, Stephen on Muret , Robert of Molesme, Alberic of Citeaux, Bernard of ClairvauxSuger of St. Denis , Peter the Venerable

فيلسوفان و نويسندگان آثار مختلف‌:

William of Champeaux, Hugh of St.Abaelard, Bernard of Chartres, Theodoric of Chartres, Gilbert de la Porree, William of Conches, Bernard Silvester of Tours, Philip of Thaon Victor
رياضيدانان‌:Ralph of Laon and Raymond of Marseilles
موسيقيدانان‌:Leoninus and perotinus, both in Paris
جغرافيدانان‌:Lambert of St. Omer

مورخان‌: نخست دوتن بزرگترينشان ؛Orderic Vital و Guibert of Nogent سپس‌ Geoffrey Gaimar كه كتاب Geoffrey of Monmouth را ترجمه كرد؛ و موٴلف Codex Calixtinus. افراد زير وقايع جنگ‌هاي صليبي را نوشتند: Raymond d'Aguilers, Peter Tudeboeuf ,Richard the Pilgrim و ذيل‌نويس ناشناس كتابش‌،
.Robert of Reims, Foucher of Chartres. Baudri, Ralph of Caen, Hugh of Fleury, Giles of Paris
حقوقدانان‌: موٴلفان ناشناس‌Brachylogus juris civilis of Lo Codi

جمعاً 40 محقق و دانشمند را تقريباً از همه‌ٴ نقاط فرانسه نام بردم‌. همه به لاتيني نوشتند، جز چهار نفر: ريشار زاير، فيليپ تائوني وژوفروا گيمار به زبان فرانسه‌ٴ شمالي نوشتند، و موٴلف‌ Lo Codi به‌زبان فرانسه‌ٴ جنوبي‌.

1 .براي اين كه بتوان نام اين افراد را درست خواند، عين املاي لاتيني نامشان نقل مي‌شود. ــ م‌.