ابن جبير

ابوالحسين محمد بن احمد كناني (منسوب به قبيله‌ٴ كنانه‌) سياح مسلمان اسپانيايي‌، در 1145، در بلنسيه زاده شد، در شاطبه تحصيل كرد، در 1183 ـ 1185، عازم شرق شد و حج گزارد، در 1189 ـ 1191، و بار ديگر، در 1217، به شرق آمد؛ در اثناي سفر آخري در 1217، در اسكندريه‌ وفات كرد. شرح نخستين سفرش‌، به نام رحلةالكناني‌، از مهم‌ترين آثار در نوع خودش در ادبيات‌ زبان عربي است‌. اين كتاب حاوي اطلاعات جالبي است در زمينه‌ٴ: مشاهدات جغرافيايي‌، ملاحظات فني ــ از جمله درباره‌ٴ كشتي‌ها؛ توصيف بيمارستان‌ها، معادن قير و غيره‌؛ اوضاع‌ سيسيل در زمان ويليام دوم‌، ملقب به خوب‌، پادشاه سيسيل‌، از 1166 تا 1189. ابن‌جزي‌، محرر كتاب ابن‌بطوطه‌، از اين كتاب استفاده‌ٴ فراواني كرده است‌.

ب‌. مسلمانان شرقي‌

محمد بن محمود طوسي‌

محمد بن محمود بن احمد طوسي عجايب المخلوقات‌نويس مسلمان ايراني كه در زمان طغرل‌ دوم (آخرين فرمانرواي سلجوقي عراق و كردستان‌، 1177 ـ 1194) برآمد. در 1160، طوسي‌ عجايب‌المخلوقات را به زبان فارسي نوشت‌.
در ابتداي تنها نسخه‌ٴ موجود عجايب‌المخلوقات (نسخه‌هاي فارسي گوتا، 35) شش نقشه‌ٴ بسيار ناشيانه از درياي خزر، درياي مديترانه‌، جبال‌، سند، درياي عربستان‌، و عربستان وجود دارد.

علي هروي‌

علي بن ابوبكر بن علي هروي در موصل زاده شد، ولي خاندانش از هرات برخاسته بود. سياح و صوفي مسلمان‌. در 1173 ـ 1174، به بيت‌المقدس رفت (كه در آن هنگام‌، در دست مسيحيان‌ بود)، شاهد يكي از فوران‌هاي كوه اتنا بود،1 و در قسطنطنيه مانوئل اول كومنني (امپراتور از 1143 تا 1180) را ملاقات كرد. در 1191، در دريا گرفتار ناوگاني شد كه ريچارد شيردل را به‌ محاصره‌ٴ عكّا مي‌برد، و در ضمن آن بخشي از يادداشت‌هايش را گم كرد. در 1214 ـ 1215، در حلب‌، درگذشت‌. كتابي براي راهنمايي حجاج نوشت به نام كتاب اﻹشارة في معرفة الزيارة، كه‌ به‌ترتيب از شام‌، فلسطين‌، مصر، امپراتوري بيزانس‌، بين‌النهرين‌، هند، عربستان‌، مغرب و حبشه‌ گفتگو مي‌كند، و درباره‌ٴ همه‌ٴ اين كشورها، غير از دوتاي آخري‌، اطلاعاتي مختصر ولي دست اول‌ مي‌دهد. اشاره‌اي به تأليف ديگرش به نام كتاب العجائب‌.

Karl Sapper, Katalog der geschichtlichen Vulkanausbrucke, p. 32, Strassburg1917, Isis,4, p.196 حاكي از آن است كه فوران اتنا در 1169، 1175(؟)، 1194، 1197 اتفاق افتاده است‌.