ه . چـين‌

وانـگ چـن‌

كارشناس كشاورزي و مخترع چيني (برآمدنش 1314).
وانگ چن يا چنگ‌.1 رساله‌اي درباب كشاورزي نوشت به نام نونگ شو، كه مقدمه‌اش به‌ تاريخ 1314 است‌. شش باب اول آن حاوي قواعد كشاورزي‌، چهار باب بعدي درباره‌ٴ غلات و دوازده باب تصاويري راجع به كشاورزي است‌.
وانگ چن اختراع حروف‌ِ چيني را كه به اهتمام پي شنگ (يازدهم ـ 1)، صورت گرفته بود اصلاح كرد؛ حروف را با فلز قالب‌گيري كرد، ولي با توجه به اين‌كه اين حروف مركب را جذب‌ نمي‌كرد و زود فرسوده مي‌شد، حروف چوبي به‌كار برد و گارسه‌هاي گردان را با مقدار زيادي‌ خانه براي قرار دادن حروف در دست‌رس حروف‌چين اختراع كرد. نونگ شو در سال 1314 با حروف چوبي چاپ شد، ولي وانگ چن قبلاً يك فرهنگ جغرافيايي منطقه‌اي را كه خود كلانتر آنجا بود با آن روش چاپ كرده بود (با حدود 60,000 حرف يا بيشتر)، نونگ شو حاوي شرح‌ جالبي از اختراع حروف چاپ و سهم موٴلف كتاب در آن است‌. ظاهراً حروف گِلي و مفرغي‌ مدت زيادي به‌كار نرفت‌، ولي حروف چوبي وانگ احتمالاً مدت‌ها مورد استفاده بود.
با كشف يك مجموعه از حروف چوبي مربوط به حدود 1300 در كف يكي از غارهاي تون‌ هوانگ در واقعيت اين اختراع جاي بحثي نمانده است‌. اين كشف توسط پل پليو انجام گرفت‌. او صدها قطعه حروف چوبي پيدا كرد كه هم‌چنان‌كه وانگ توصيفشان كرده بود، اغلب سالم بودند، جز اين‌كه به خط ايغوري بودند و نه چيني‌. ايغوري يك خط الفبايي است‌، ولي حروف چاپ‌ شامل واژه‌هاست و نه حرف‌هاي الفبايي و اين تقليدي كوركورانه از اختراع چيني بوده است‌ (تصويرهاي آن را در كتاب كارتر، 1925 ببينيد).
متن نونگ شو فصل به فصل و بند به بند در يونگ لو تا تي‌يِن‌2 نقل شده‌، يعني در

Wang Chen; Wang Cheng .1
2. Yung Lo ta tien. بزرگ‌ترين دايرةالمعارفي است كه تاكنون در جايي تأليف شده و در اصل شامل 22937 جزء و 11095 مجلد است‌. اين مجلدات در كنار هم قفسه‌اي به بلندي 60 سانتي متر، عمق سي سانتي متر و طول 235 متر را اشغال مي‌كنند. اين دايرةالمعارف چاپ نشده و تنها بخشي از آن باقي است‌. سردبير اصلي آن Hsieh Chin (متولد كيانگسي 1369، متوفا 1415) بود. شيه چين را در ابتدا 146 محقق و بعداً دو دستيار سردبير، 20 ويراستار و 2069 كمك ويراستار ياري مي‌كردند. كتاب در سال 1409 به انجام رسيد. در سال‌هاي 1562 ـ 1567 نسخه‌ٴ تازه‌اي از آن فراهم و در كتاب‌خانه‌ٴ هان ـ لين در پكن‌ نگه‌داري شد. بسياري از مجلدات آن به صورت‌هاي مختلف تدريجاً از ميان رفت‌. حجم عظيم آن كتاب را از اينجا مي‌توان دريافت كه مجموعه‌اي بود از اغلب‌ كتاب‌هاي چيني كه عيناً نقل شده بود. با اين تفاوت كه مطالب مختلف كتاب عيناً به ترتيب موضوع در جزوه‌هاي مختلف دايرةالمعارف قرار گرفته بود. دايرةالمعارف‌نويسان سده‌هاي ميانه‌، از قبيل ونسان بووه (سيزدهم ـ 2)، به همين ترتيب‌، ولي خيلي صرفه‌جويانه عمل مي‌كردند. محققان جديد چين‌ توانسته‌اند از روي دايرةالمعارف يونگ لو تا تي‌يِن برخي كتاب‌هاي قديم چيني را بازسازي كنند.