تطبيقي مي‌ناميم ــ او در سايه‌ٴ جامعيت فوق‌العاده‌ٴ ذهن خويش توانسته بود ارزش نظري‌ مطالعات زبان‌شناسي و تنوع كاربردهاي آن را دريابد. قسمت سوم رساله‌ٴ كبير تماماً به‌ موضوعات زبان‌شناسي اختصاص دارد. مهم‌ترين تأليفش نه با زبان لاتيني‌، بلكه با يوناني و عبري سر و كار داشت‌؛ با اظهار نقص ترجمه‌ٴ آثار ارسطو و كتاب مقدس‌، لزوم اصلاح متن‌ قديس جروم و نحوه‌ٴ انجام آن را خاطرنشان ساخت‌.
مفصل‌ترين و در عين حال تا قرن‌ها، رايج‌ترين تأليف اين عصر، رساله‌ٴ جامع تأليف جوواني‌ بالبي بود. اين رساله تركيبي بود از دستور زبان‌، فن شعر، آيين سخنوري‌، و ريشه‌شناسي‌، ولي‌ قسمت عمده‌ٴ آن واژه‌نامه بود، طوري كه اغلب تصور مي‌شود رساله‌ٴ جامع جز يك واژه‌نامه‌ نيست‌.
واژه‌نامه‌ٴ ديگر مرادفات طبي تأليف سيمون جنوايي از هم‌شهريان جوواني بالبي بود. مي‌توان اين كتاب را واژه‌نامه‌ٴ طبي يا كتاب ادويه‌ٴ مفرده ناميد، كه شامل اصطلاحات عربي و يوناني‌، هم‌چنين واژه‌هاي لاتيني است‌، ولي اساساً يك اثر واژه‌شناسي لاتيني به شمار مي‌رود. در اين جا بايد ذكري هم از ترجمه‌ٴ گياه‌نامه‌ٴ گراردو سابيونتايي كرد كه املاي متن لاتيني به‌ خط عبري هم بدان ضميمه شده است‌، و اين قسمت از نظر مطالعه‌ٴ آواشناسي لاتيني در قرون‌ وسطا، اهميت زيادي دارد. بدبختانه اين ترجمه بدون تاريخ است‌.
2. فرانسه‌. بسيار جالب توجه است كه هنوز هيچ كوششي براي تنظيم اصول زبان فرانسه به‌ عمل نيامده بود، چون آن زبان داشت اهميت زيادي مي‌يافت‌، در واقع مهم‌ترين زبان محلي‌ اروپا مي‌شد. قبلاً، ديديم كه از قريب سي و هفت گزارش زايران بيت‌المقدس در اين عصر، بيست و هشت تا به لاتيني‌، هشت تا به فرانسه‌، و يكي به آلماني است‌. اين مطلب تصوري از اهميت نسبي اين زبان به دست مي‌دهد. شك نيست كه همه‌ٴ افراد تحصيل‌كرده در قلمرو لاتيني‌، زبان لاتيني را مي‌دانستند، و كاملاً طبيعي بود كه آثار علمي و فلسفي را بدان زبان تأليف كنند. بدين وسيله هركس مي‌توانست با افراد تحصيل‌كرده‌ٴ هر كشوري تماس يابد. و با اين همه‌، زبان‌ فرانسه تقريباً چيزي بيش از يك زبان ملي بود. سه اثر مهم اين عصر، به وسيله‌ٴ ايتالياييان به زبان‌ فرانسه نوشته شد: آيين تندرستي از آلدوبراندينوي سي‌ينايي (1256)؛ گنج‌نامه‌ٴ برونتو لاتيني‌ (حدود 1266)؛ و كتاب ماركوپولو (1298). برونتو علت انتخاب خود را در مقدمه‌ٴ كتاب تعريف‌ مي‌كند: ((اگر كسي بپرسد چرا اين كتاب به فرانسه نوشته شده است‌، حال آن كه ما اهل ايتالياييم‌، در پاسخ مي‌گويم‌، اين به دو علت است‌: نخست به‌خاطر آن كه ما در فرانسه‌ايم‌، و ديگر آن كه‌ زبان فرانسه دلچسب‌تر است و بيش از هر زباني مورد استفاده قرار مي‌گيرد.))
شك نيست كه هيچ زبان محلي ديگري آن اعتبار را به دست نياورده بود. و با اين همه‌، باارزش‌ترين آثار علمي به زبان اسپانيايي‌، و محصول ادبي بيشتري با كيفيتي بهتر به زبان‌هاي‌