كمال‌الدين با يك ((اقول‌)) آغاز مي‌شود. ولي مصطفي نظيف در كتاب اخيرش درباره‌ٴ ابن هيثم‌(1942) مي‌گويد كه متن اصلي را نمي‌توان از تنقيح تفكيك كرد.
كمال‌الدين تنقيح را به شرح كتاب المناظر محدود نساخته‌، بلكه تعدادي ديگر از آثار كوچك‌تر ابن هيثم را بررسي كرده‌، كه اين موجب حفظ آن متن‌ها يا كمك به تصحيح آنها شده است‌.

يادداشتي درباره‌ٴ قَـرافي (سيزدهم ـ 2)

از آنجا كه در ج 2 از قَرافي ذكري نشده‌، يادداشت زير براي جبران مافات اضافه مي‌شود.
شهاب‌الدين ابوالعباس احمد بن ادريس صَنهاجي بَـهنَـسي قَـرافي‌. متكلم بربر مصري‌. صنهاجي حاكي از انتساب او به قبيله‌ٴ بربر صنهاجه و نسبت قرافي از قرافه است كه گورستاني‌ بود در قاهره‌. او در بَهنَـسا به دنيا آمد (اوكسيرينكوس قديم در حاشيه‌ٴ صحراي ليبي‌، در ناحيه‌ٴ بنومزيد، حدود '30ه28 شمالي‌)؛ معروف‌ترين فقيه مالكي قاهره در عصر خود شد و در جمادي ثاني 684 ه .ق در ديرالطين‌1 وفات يافت‌. آثار متعددي در زمينه‌ٴ فقه مالكي‌، دفاع از اسلام در برابر يهوديان و مسيحيان‌، مخصوصاً رساله‌اي خطاب به بولس الراهب‌، اسقف مليكي‌ صيدا2 نوشت‌، كه مي‌توان آن را بهترين دفاعيه‌ٴ اسلامي دانست‌. ما بيشتر به يك اثر علمي او نظر داريم به‌نام كتاب الاستبصار في ما تدركه الابصار،3 كه در سال 1239 به‌خاطر سوٴال امپراتور فردريك‌ دوم از ملك كامل ايوبي‌، به نوشتن آن پرداخت‌. اين رساله شامل توضيحي درباره‌ٴ رنگين‌كمان است‌.

نخستين مشاهـدات شفـق قطبـي‌

در مجلدات قبل در رابطه با يك دايرةالمعارف نروژي (سيزدهم ـ 1)، ذكري از شفق قطبي كرده‌ام‌، كه در آن كتاب به اختصار توصيف شده و مورد بحث قرار گرفته است‌. اگر دقيق مي‌شدم‌، مراجع‌ بيشتري را مي‌شد يافت‌، چون فهرست‌هاي مفصلي از شفق قطبي از سال 4502 به بعد در دست‌

1. چون اين موضوع‌، يعني وفات يك فقيه مسلمان در يك دير مسيحي برايم جالب بود، براي كسب اطلاعاتي به دوستم ماكس مايرهوف نامه نوشتم و او جوابيه‌ٴ زير را لطف كرد (قاهره‌، 20 اكتبر 1939): ((صومعه‌ٴ قبطي ديرالطين هنوز در ساحل راست نيل‌، نزديك ويرانه‌هاي فسطاط و دهكده‌ٴ بساتين‌، درست در جنوب قاهره باقي است‌، نام دير ممكن است اشاره به دهكده‌ٴ جوار آن يا به خود دير باشد. ولي در اين موردتصور مي‌كنم قرافي آخرين روزهاي عمرش را در صومعه تحت مراقبت راهباني گذرانده كه گاه نقش پزشك و پرستار را هم داشتند. بايد توجه داشت كه جز در دوره‌هاي استيلاي تعصبات‌، رابطه‌ٴ ميان قبطيان‌ مسيحي و مسلمانان دوستانه بود و برخي پزشكان و تمام محاسبان و ماموران اداري از قبطيان بودند... به گفته‌ٴ ابن فرحون (متوفا 1396) در ديباج‌، قرافي در ديرالطين وفات يافت‌، ولي درباره‌ٴ آخرين روزهاي عمرش چيزي نگفته است‌.))
2. شيخو (ص 69، ش 242، 1924). جز سده‌ٴ سيزدهم تاريخي ذكر نشده است‌.
3. عكسي از نسخه‌ٴ موجود آن در قاهره را مرهون لطف دوستم ماكس مايرهوف هستم‌.

J. J. Dortous de Mairan (1681-1771): Traite physique et historique de l'aurore boreale (Memoires de l'Acad. royale des sciences 1733, 281p. quarto , paris 1731) .

كه در قطع كوچك‌تر در سال 1735 در آمستردام تجديد چاپ شده‌ است‌. تحرير دوم خيلي مفصل‌تر است‌. (602 ص رحلي‌، پاريس 1754). فهرست سال 1731 شامل 229 شفق قطبي از سال 502 تا 1731 است و در فهرست‌ سال 1754 تعداد 2137 مورد آمده كه 1441تاي آن مستقل از يكديگر بوده است‌.