در مورد چين‌، وسيع‌ترين اقدام مهندسي آن عصر، در زمان فرمانروايي قوبيلايي قاآن‌، صورت گرفت ـ و آن ترعه بزرگي بود كه پايتختش خانبالغ را به هانگ ـ چو پايتخت سلسله‌ٴ سونگ مي‌پيوست با مسافتي به طول دو هزار كيلومتر. قسمتي كه به وسيله‌ٴ قوبيلايي قاآن‌ ساخته شد، يعني بخش شمالي‌، از رود زرد تا خانبالغ هشتصد كيلومتر طول داشت‌.1
اكنون‌، به موضوعي مي‌رسيم كه مي‌توان آن را پست‌ترين نوع مهندسي دانست ــ مهندسي‌ نظامي‌، يعني فن آزردن و كشتن هم‌نوعان‌. هرچند ممكن است در اين مورد عقايد احساساتي‌ غلطي ابراز كرد. بي‌آن كه از عقايد افراطي مورخان نظامي از قبيل ژنرال راتگن پيروي كنيم‌، كه‌ اظهار مي‌كند: ((اسلحه نقطه‌ٴ پايان هر فرهنگي است‌)).2 بايد بپذيريم كه زمان بومرنگ تا هواپيما، بسياري از اختراعات بشر مديون جنگ بوده يا بر اثر آن رشد فراواني كرده است‌. به هر صورت‌ بايد پيش‌رفت انسان را به صورتي كه روي داده است گزارش كنيم‌، و جنگ در آن نقش بزرگي‌ داشته‌، كه غالباً قهقرايي‌، ولي گاهي در جهت صحيح بوده است‌.
حسن رَمّاح دو رساله‌ٴ عربي درباره‌ٴ سواركاري و فن جنگاوري نوشت‌. هم‌چنان كه از عنوان‌ كتاب‌ها مي‌توان دريافت بيشتر به سواركاري توجه شده است‌، و اين موجب شگفتي نمي‌شود. حسن‌ يك شامي بود كه طبعاً با سنن قديم عربي جنگ دلاورانه كاملاً آشنايي داشت‌. با اين حال هم‌چنان‌ كه خواهيم ديد تأليف او از چيزي هم بحث مي‌كند كه مي‌توان آن را جنگ‌افراز شيميايي ناميد. مغولان شيوه‌هاي جنگي ديگري را معرفي كردند، و برخي اصلاحات در شيوه‌هاي نظامي را ممكن‌ است ناشي از عشق مفرط آنان به قدرت دانست‌. گويند هلاكوخان هنگام فتح ايران و عراق‌، يك هزار نفر از مهندسان چيني را در خدمت داشت‌؛ از سوي ديگر مي‌دانيم كه قوبيلاي قاآن صنعتگران ايراني‌ را به خدمت خويش خواند، از قبيل علاءالدين‌3، حسام‌الدين‌4، و پسرانشان موسا5 و يعقوب‌6. اين‌ مهندسان ايراني به ساختن ماشين‌هاي پرتابه از قبيل منجنيق‌ها پرداختند ــ نه توپ‌.
5. موسيقي‌. مقارن اين ايام‌، اصول نظري و عملي موسيقي در اروپاي مسيحي تا آن حد پيش‌رفت كرده بود كه رشد آن مستلزم توجه بيشتري به سرمشق‌هاي اسلامي نباشد. از اين رو، بهتر است گزارش خود را از غرب شروع كنيم‌.

1. در مقام مقايسه فواصل زير را در نظر بگيريد: بوستُن تا سنت لوئيس 1950 كيلومتر؛ لندن تا مادريد يا تا رم 1900 كيلومتر ... (يادداشت مترجم‌: از آبادان تا تبريز 1643 كيلومتر؛ خاش تا تهران 1799 كيلومتر؛ شيراز تا تهران 895 كيلومتر).
Bernhard Rathgen, Das Geschutz im Mittelalter p. 127,Berlin 1928; Isis, no 13, pp. 125-127 .2
A-lao-wa-ting .3
I-ssu-ma-yin .4
Ma-ho-sha .5
6. Ya-ku ، در اصل كتاب فقط صورت چيني‌شده‌ٴ نام‌ها نوشته شده است و مترجم در مورد اصل اين نام‌ها مطمئن نيست‌. ــ م‌.