برداشتن گامي به جلو در جهت صحيح‌، هميشه كار بزرگي بوده‌، و نخستين گام‌ها هميشه‌ دشوارتر و معتبرتر است‌. ما اغلب آن را فراموش مي‌كنيم‌، و تواريخ ما پر از بي‌عدالتي‌هاست‌، زيرا، هميشه متوجه كساني هستيم كه آخرين گام‌ها را برداشته‌اند و حاصل همهٴ كوشش‌هاي‌ پيشينيان را به دست آورده‌اند، و نسبت به آنان كه گام‌هاي نخستين و كم فايده‌تر را برداشته‌اند، سخاوت بسيار كمي داريم‌. شايد بگويند كه سراسر قرون وسطي قرباني اين بي‌عدالتي بوده‌ است‌. نمي‌توان انكار كرد كه بسياري از مساعي علمي ايشان بر اثر گرايش‌هاي خرافاتي خنثي‌ شده يا با پرداختن به مسايل فرعي به بيراهه افتاده بود. با اين حال‌، هنوز مورخان براي پژوهش‌ هرچه كامل‌تر معارف قرون وسطايي كار زيادي در پيش دارند، و براي محكوم كردن آن بدون‌ رسيدگي‌، عذري مقبول نمي‌توان يافت‌؛ معلومات با ارزشي كه مديون ايشانيم‌، تنها وقتي معلوم‌ مي‌شود كه همهٴ مدارك بررسي شده باشد (كه بدين ترتيب تا انجام آن راه زيادي در پيش است‌). اين ميزان خواه كم باشد يا زياد، پژوهش به يك اندازه لازم است‌. اين پژوهش در نامطبوع‌ترين‌ مورد نيز به جا خواهد بود، هم‌چنان كه پژوهش‌هاي زيست‌شناختي در يك كوير براي تعيين‌ ميزان ستروني آنجا مناسب است‌. مورخ علمي را كه با پيش‌رفت قرون وسطايي آشنايي‌ درخوري ندارد، مي‌توان با كالبدشناسي مقايسه كرد كه از رويان‌شناسي چيزي نمي‌داند. از لحاظ معرفي تمدن كنوني ما، لازم است كه همهٴ تكامل گذشتهٴ آن را، با كم‌ترين فترت ممكن‌، در حساب آوريم‌.
اين مطلب بايد گفته شود كه شايد در قرون وسطي مردان نابغه به همان اندازهٴ امروز بودند؛ دست‌كم بررسي من اين گمان را ارائه مي‌دهد، كه مطمئنم با جست‌وجوهاي آماري ممكن است‌ تأييد شود. اگر اين دانشمندان قرون وسطايي هميشه نتوانسته‌اند نمايش خوبي بدهند، ما بايد از خودمان بپرسيم كه مرداني مانند گاوس‌1، فاراده‌2، يا كلودبرنار3 اگر به جاي اين كه بتوانند از حاصل كوشش‌هاي انسان هزارهٴ ديگر برخوردار شوند، در سدهٴ هشتم يا نهم به سر مي‌بردند، چه‌ مي‌توانستند بكنند؟ قسمت عمده‌اي از معلومات و فنون ما، مطلقاً نه از راه منطقي‌، بلكه با روش امتحان و خطا، كه كاري خوب ولي بي‌نهايت كُندي است به دست آمده‌. سراسر تاريخ فكر حاكي از آن است كه برخي خطاها، دست كم اجتناب‌ناپذير بوده‌، يعني بشريت تنها با ارتكاب آن‌ فهميده است كه چگونه از آن اجتناب كند. از اين لحاظ تاريخ اشتباهات سودمند است‌، و آن‌ فهرستي از كارهايي است كه نبايد انجام دهيم‌، و با مطالعهٴ آن مي‌توانيم اميدوار باشيم كه وقت و زحمت كم‌تري به كار بريم‌. بدين ترتيب‌، ما از برخي خطاها تنها بدان سبب بركنار مانده‌ايم كه‌ اجدادمان پيش از ما مرتكب آنها شده‌اند. البته اين دانشمندان قرون وسطايي اجداد بي‌واسطهٴ ما

Gaus .1
Faraday .2
Claude Bernard .3