زيد بن ثابت‌

ابو سعد زيد بن ثابت بن ضحاك الانصاري‌1 از قبيلهٴ خزرج‌، اهل مدينه در 773 - 74 درگذشت‌. از كاتبان محمد [ ص ]، و بعدها كاتب ابوبكر و عمر، و در زمان عثمان حافظ بيت‌المال‌. او نخستين محرر قرآن بود.2 دو بار قرآن را تحرير كرد -- اول بار در 633 به تقاضاي ابوبكر، بار دوم‌ در 650 - 51 به فرمان عثمان‌. تحرير دوم‌، تحرير نهايي بود، كه تا به امروز به عنوان ملاك و معيار باقي مانده‌.

فتوحات اوليهٴ مسلمين‌

ذكر پيروزي خارق‌العادهٴ مسلمين در برنامهٴ كار من نيست‌. اين مطلب را مي‌توان در رساله‌هاي‌ مربوط به تاريخ عمومي‌، يا مثلاً در مجموعهٴ جالب وقايع‌نامه‌هاي اسلامي‌، در خلافت اثر سر ويليام موير3 يافت‌. كافي است كه برخي سنوات مربوط به اين موضوع را يادآور شوم‌. تواريخ را به شيوهٴ اسلامي هم ذكر مي‌كنم تا نمايشگر سرعت اين رشد باشد.
دمشق در سال 14 (مارس 635) فتح گرديد. همان سال (نوامبر 635) فتح قادسيه به‌ امپراتوري ايران پايان داد و آغازي تازه را در تاريخ فكري ايران مشخص كرد. اورشليم در سال 15 (ژانويهٴ 637) فتح شد. در سال 16 (مارس 637) مداين پاي‌تخت ايران (در نزديكي بغداد) و بين‌النهرين سقوط كرد و شهرهاي پررونق بصره و كوفه بنيان گرفت (638). در سال‌هاي 19 - 20 (640 - 41) مصر گشوده شد. در سال‌هاي 21 - 22 (642 - 43) فتح ايران كامل شد، جنگ‌ نهايي نهاوند در سال 21 (642) اتفاق افتاد.
اهميت فراوان فتح ايران در صفحات بعدي چنان به خوبي معلوم خواهد شد كه در اينجا تأكيد آن لازم به نظر نمي‌رسد. كافي است گفته شود كه تمدن اسلامي‌، در بهترين وضعش‌، پيوندي بود از يك نهال تازه و نيرومند (عربي‌) بر درخت كهن‌سال ايران‌. درخت ايراني نيز توش‌ و توان خود را از خاك يونان گرفته بود.
فتح مصر هم به همان اندازه مهم بود. اين حادثه عصر كاملاً نوي را در حيات فكري آن كشور كهن‌سال گشود. در اينجا مخصوصاً به يك حادثهٴ ضمني اين فتح توجه دارم و آن انهدام ادّعايي‌ كتاب‌خانهٴ عظيم اسكندريه است (نك نيمهٴ اول سدهٴ سوم ق م‌). اوّلاً اسكندريه دو بار به وسيلهٴ

1 .به معني يكي از ياري‌دهندگان محمد [ص‌].
2 .در برخي روايات تاريخي آمده است كه هنوز شش ماه از درگذشت پيام‌بر (ص‌) نگذشته بود كه علي (ع‌) مصحفي از قرآن‌، به ترتيب نزول سوره‌ها، گرد آورد و آن را بر شتري بار كرد و به ميان مردم آورد و نشان داد. - و.
Sir William Muir's: The Caliphate (first ed. 1883, new and revised ed. by T. H. Weir, Edinburgh, 1915). .3