ابن شاطر

علاءالدين علي‌بن ابراهيم‌بن شاطر. موقت منجم شامي (1306 ـ 1375م‌/ 705 ـ 777 ه ق‌).
او در رمضان سال 705 ه ق‌، زاده شد؛ در دمشق برآمد و در آن‌جا موقّت مسجد اموي بود. از قرار معلوم در سال 777 ه ق در آن‌جا درگذشت‌.
او نيز مانند ساير همكارانش سازنده‌ٴ ابزارهاي نجومي بود و رساله‌هايي در مورد ساختمان و طرز كار آنها نوشت‌؛ ولي برخلاف آنها ابزار تازه‌اي ابداع كرد و مهم‌تر اين كه مشاهدات نجومي‌ جالبي به عمل آورد و نظريه‌هاي پذيرفته شده‌ٴ نجومي را مورد انتقاد قرار داد. او را بايد از برجسته‌ترين منجمان عصر خويش دانست‌.
او به رصدهايي پرداخت و احتمالاً رساله‌ٴ خاصي درباره‌ٴ آنها نوشت به نام رصد ابن شاطر؛ در هر صورت از ساير آثارش درمي‌يابيم كه وي ضرورت رصدهاي مستمر و دقيق را براي كشف‌ حركت واقعي اجرام سماوي مي‌داند. وي در سال 1363/ 1364 م 765 ه ق ميل فلك البروج را در دمشق ‌'32 ْ23 محاسبه كرده است (ميزان دقيق كنوني 8/ "19 '31 °23 است‌).
او دو ربع جديد ابداع كرد، يكي از آنها به نام او به ربع علايي موسوم است و در سال 1332/ 1333م‌/ 724 ه ق در رساله‌ٴ نِزهة السامع في العمل بالربع الجامع توصيف شده است‌. ديگري به ربع‌ تام موسوم است و آن را در رساله‌ٴ النفع العام في العمل بالربع التام توصيف كرده است‌. ساير آثارش‌ در زمينه‌ٴ ابزارهاي نجومي عبارت است از رسالةاﻷٴسطرلاب‌؛ مختصر في العمل باﻷٴسطرلاب‌؛إيضاح المغيب في العمل بالربع المجيب و غيره‌.
نمونه‌اي از ربع علايي هنوز در كتاب‌خانه‌ٴ ملي پاريس باقي است‌. ابن‌شاطر آن را در سال‌1337م براي شيخ علي‌بن محمد دربندي ساخته است‌. در مورد او گفته مي‌شود، اسطرلابي‌ بزرگ و مفصل ساخته بوده است‌.
علاوه بر رساله‌هاي متعدد در توصيف ساختمان و كاربرد ابزارهاي نجومي‌، وي آثار ديگري‌ هم در زمينه‌ٴ مسائل و نظريه‌هاي نجومي نوشت‌. معروف‌ترينش زيج ابن شاطر يا زيج‌الجديد است كه به فرمان مراد اول سلطان عثماني از 1360م تا 1389م آن را تنظيم كرد. نه‌تنها نسخه‌هاي زيادي از آن زيج در دست است‌، بلكه شرح‌ها و تلخيص‌هاي متعددي هم از آن‌ فراهم شده است‌. دو تلخيص (يا شرح‌) آن به‌وسيله‌ٴ دو همكار وي يعني دو موقّت تأليف‌ شد (و اين نشان مي‌دهد كه موقّت مسجد در آن هنگام‌، احتمالاً منجم يا اخترگوي جامعه‌ٴ اسلامي بود). آن دو عبارت است از روض العاطر از ابن زريق خيري موقّت مسجد اموي‌ دمشق و نزهةالناظر از احمدبن غلام‌الله كوم الريشي (وفات‌: 1432م‌)، موقّت مسجد موٴيد (يا الاحمر) قاهره‌.
ابن‌شاطر در مقدمه‌ٴ زيج به منابع خويش اشاره مي‌كند: مسلمةبن احمد مجريطي (دهم ـ 2)،