مارتياليس‌

گارگيليوس مارتياليس‌1 در زمان الكساندر سوروس (222 - 235) برآمد. مؤلف آثاري در باغ‌داري‌، در خواص طبي گياهان و ميوه‌ها، و در فن بيطاري كه در قرون وسطي رواج زيادي‌ يافت‌.

ز. جغرافياي رومي و چيني‌

راه‌نامه‌هاي رومي‌

از نقشهٴ آگريپا (نك نيمهٴ دوم سدهٴ اول ق م‌) و از شرح آن‌، به تدريج دو نوع گزيده‌هاي جغرافيايي‌ رشد كرد، موسوم به راه‌نامه‌ها، از نقشه ((راه‌نامهٴ مصور))2 به وجود آمد و از شرح آن ((راه‌نامهٴ مشروح‌))3. نمونه‌هاي بسيار قابل توجه هر دو متعلق به سدهٴ سوم است‌.
راه‌نامهٴ قلمرو آنتونين اوگوست‌4 راه‌نامه‌اي از نوع دوم است‌. تاريخ آن را دقيقاً نمي‌توان تعيين‌ كرد، زيرا در حالت كنوني‌اش يك سند نامتجانس است كه قديم‌ترين قطعاتش احتمالاً به زمان‌ آنتونينوس كاراكالا (211 - 217) مي‌رسد، به علاوهٴ دورهٴ ديوكلتيان (284 - 305) و آغاز سدهٴ چهارم‌.
نقشهٴ پويتينگر5 (موسوم به صاحب قبلي‌اش كنراد پويتينگر اوگسبورگي‌6، 1465 - 1547، كه اينك در كتاب‌خانهٴ پالاتين در وين است‌) تنها راه‌نامهٴ موجود از نوع اول است‌. اين راه‌نامه‌ احتمالاً پس از 226 و پيش از 273 ترسيم شده است‌، با اين استثنا كه برخي قطعات آن ممكن‌ است مقدم يا مؤخر بر اين تاريخ باشد؛ نسخهٴ موجود آن در 1265 به وسيلهٴ راهبي در كولمار تهيه شده و ظاهراً او در نقل نقشهٴ قديمي كه در اختيار داشته‌، امين بوده است‌.7 اين نقشه بارها منتشر شده و اغلب در اطلس‌هاي جغرافيايي قديم آمده است‌.
يك سند مكان‌شناسي فوق‌العاده جالب در 1923 به وسيلهٴ فرانتس كومونت در صالحيه‌ (دورااوروپوس قديم‌) در ساحل فرات كشف شد، كه قطعه‌اي است از سپر يك سرباز رومي‌، حاوي فهرستي از پاسگاه‌ها. اين قطعه بايستي مربوط به نيمهٴ اول سدهٴ سوم باشد.

Gargilius Martialis .1
Itineraria picta .2
Itineraria adnotata .3
Itinerarium provinciarum Antonini Augusti .4
Tabula Peutingeriana .5
Konrad Peutinger of Augsburg .6
H. F. Tozer: History of Ancient Geography (310-312, 1897) .7