انسان كامل گردد و در انتهاي كمان به خدا برسد. اين توالي به‌صورت نمودار در اين صفحه با جزئيات نشان داده شده است‌.
((نبايد تصور كرد همه‌ٴ بكتاشيه چرخه‌ٴ هستي را دقيقاً با اين اصطلاحات توصيف مي‌كنند. براي توصيف اين فرايند از اصطلاحات و شيوه‌ٴ توصيف‌هاي گوناگوني استفاده مي‌شود.)) احتمالاً در كتاب‌هاي ديگر عربي‌، عبري يا لاتيني انديشه‌هاي مشابهي را مي‌توان يافت‌، ولي‌ نمونه‌ٴ تركي آن كارِ همه را مي‌كند.1

شكل 4. چرخه‌ٴ تكامل بنابر جهان‌شناسي بكتاشيه‌. از كتاب بيرژ (ص 116، 1937). با كسب اجازه از موٴلف و بنياد مدرسه‌ٴ مذهبي هارتفرد.

1. نظريه‌ٴ تكامل در رسائل اخوان‌الصفا با صراحت بيان شده است‌. هم‌چنين مولوي در مثنوي و عزيز نسفي در كتاب الانسان‌الكامل در اين باره سخن گفته‌اند. ــ م‌.