ولي براي قدرت دنيوي مدعي تازه‌اي پيدا شده بود، آن هم شاه فرانسه‌. ژان پاريسي‌، كه‌ دومينيكي و از پيروان قديس توما بود، در جانب‌داري از فيليپ زيبا در برابر بونيفاكيوس هشتم‌ ترديد نكرد. دفاع از سياست‌هاي شاه را تواناترين نويسنده‌ٴ آثار اجتماعي عصر، يعني پي‌ير دوبواي حقوق‌دان برعهده داشت‌. امكان دارد اگر فيليپ زيبا همه‌ٴ نتايج ضمني پيشاهنگي دوبوا را درمي‌يافت‌، دچار وحشت مي‌شد. بي‌شك دوبوا يك افراطي بود كه انديشه‌هايش را در مورد اصلاح كليسا و دولت در همان مرزهاي قابل قبول آن روز، يا اندكي فراتر از آن‌، دنبال مي‌كرد. در تركيب با اين تندروي و پنهان از چشم شاه‌، برنامه‌ٴ بسيار سنجيده‌، ولي وحشتناك امپرياليسم‌ فرانسه دنبال مي‌شد ــ دوبوا يكي از جسورترين روحيه‌هاي سده‌هاي ميانه را داشت‌، ولي‌ آزادي‌خواهي او گاه به آزادي‌خواهي عجيبي نزديك مي‌شد كه ديكتاتورها براي جلب عوام تبليغ‌ مي‌كنند. مثلاً او از نخستين مدافعان حقوق زن بود؛ يعني او مي‌خواست زنان هم به همان اندازه‌ٴ مردان اتباع كامل دولت شمرده شوند.
خطر تنزل ارزش پول و تورم اقتصادي در آن هنگام به‌وسيله‌ٴ حكومت شاه افزايش يافته بود. دوبوا از نخستين كساني بود كه آن را توصيف كرد و اخطارهاي لازم را داد. اين وظيفه‌ٴ مبرم و دشوار را ژان بوريدان فيلسوف‌، و اندكي بعد نيكول ارام (چهاردهم ـ 2) دنبال كردند؛ اين مستلزم‌ ايجاد يك نظريه‌ٴ پولي بود، كه تا به امروز هم به‌طور رضايت‌بخشي تكميل نشده است‌. به‌علاوه‌، بوريدان مجبور شده بود در شرح‌هايش بر اخلاق و سياست ارسطو از بسياري مسايل اجتماعي‌ ديگر بحث كند. بايد يادآور شويم كه اين آثار پربار نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ چهارم پ‌م تا بيش از دو هزار سال چهارچوب بحث‌هاي سياسي را تشكيل مي‌داد.
4. كشورهاي ژرمني‌. روپرشت فريزينگي به گردآوري قوانين آلمان ادامه داد و قوانين باواريا را در كشورنامه‌ٴ خويش گردآورد. دراين اثنا يوهان فون بوخ به‌بحث درباره‌ٴ كتاب آيينه‌ٴ ساكس پرداخت و انديشه‌هاي رومي را در مجموعه‌ٴ قوانين آلماني وارد كرد.
انگلبرت آدمونتي رساله در پرورش شاه‌زادگان را نوشت‌، كه قبلاً از آن ياد كرديم‌. كنراد مگنبرگي از برتري پاپ در برابر امپراتور دفاع كرد.
5. انگلستان‌. هنري براكتوني (سيزدهم ـ 2)، در كتاب قوانين و مقررات انگلستان در سال‌هاي‌1250ـ 1256 به گردآوري قوانين اين كشور پرداخته بود، كه هم آن و هم دو گزيده‌اي كه در زمان‌ ادوارد اول (1272 ـ 1307)، از آن فراهم شد، تأثير زيادي بر جاي گذاشت‌؛ يكي از آن گزيده‌ها به‌ لاتيني و ديگري به فرانسه بود. اين‌ها مجموعه‌هايي بودند از قوانين و مقررات انگلستان كه‌ كمابيش براساس آموزش‌هاي آزو (سيزدهم ـ 1)، و شاگردانش در بولونيا، به‌صورت مستدل‌ تدوين و هماهنگ شده بودند. بسياري از قوانين انگلستان بي‌نهايت خشن و بي‌رحمانه بود،