ه. هند

در راه بررسي آثار هندي به‌ترتيب تاريخي ناپيوستگي‌هايي وجود دارد، اصولاً انديشه‌ٴ هندي‌ با گاه‌شناسي سروكار نداشته است‌. سنّت برايشان خيلي بيش از غربيان حتي درسده‌هاي‌ ميانه اهميت داشته است‌. از اين رو، دلايل كافي داريم تا طب هندي را در يك فضاي ابدي‌ بررسي كنيم‌. محققي كه مايل به اين كار باشد، مراجع زيادي در دو جلد پيشين خواهد يافت‌.
در هر كتاب هندي اعم از طبي يا غير آن‌، عناصر سنّتي خيلي بيش از نوآوري‌هاست‌، ولي اگر خوب فكر كنيم‌، آيا همين درباره‌ٴ هر اثر بشري صدق نمي‌كند؟ مورخ هميشه در اصل با سنّت‌ سروكار دارد، ولي به‌جاي اين‌كه سنّت را مانند هنديان بي‌زمان بشمارد، در مي‌يابد كه تنها بخش‌ بسياركهن آن واقعاً بي‌زمان است و ساير بخش‌هايش‌، اقلاً از لحاظ اصول اساسي‌، قابل‌ تاريخ‌گذاري است‌. ثبت مراحل رشد سنّت‌ها، قراردادن هريك در حد امكان در مكان تاريخي‌ خودش و بر اين اساس بيان تكوين يك سنّت بسيار جالب است‌. تفاوت عمده ميان هنديان و ما در اين است كه گذشته‌ٴ كهن آنها خيلي طولاني‌تر از گذشته‌ٴ ماست و به‌جاي اين‌كه مثل ما در صدد كاستن از آن باشند، به‌كمك معجوني از حافظه‌ٴ تاريخي‌، خواسته يا ناخواسته تا توانسته‌اند آن را طولاني‌تر كرده‌اند.
درمورد نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ چهاردهم بهتر است آثار نوشته‌شده به سانسكريتي و آثار مربوط به‌ زبانهاي ديگر را جداگانه بررسي كنيم‌.
تنها دو موٴلف سانسكريتي را مي‌توان ذكر كرد، ماداناپالا و مروتونگا. اولي امير قلمرو كوچكي در شمال دهلي بود. يك واژه‌نامه‌ٴ مفردات پزشكي به نام اوست‌. اين بدان معني نيست كه‌ وي موٴلف آن بوده (همان‌طور كه مثلاً نمي‌شود گفت تئودوسيوس دوم موٴلف مجموعه‌ٴ تئودوسيوس بوده‌)، احتمال دارد اين كار توسط كساني انجام گرفته كه زير فرمان او بودند. درواقع‌، اين تأليف به وزير او و ويشوِشوارا منسوب است‌، ولي مجموعه‌قوانيني را هم به آن‌ وزير نسبت مي‌دهند. احتمال دارد تأليف آن نه به‌وسيله‌ٴ امير صورت گرفته باشد و نه وزير. در هر صورت آن واژه‌نامه متعلق به حدود 1375 است‌.
مروتونگا كيمياگر جالبي بود، كه قديمي‌ترين رساله‌ٴ قابل تاريخ‌گذاري درباره‌ٴ راسا به او منسوب است‌. چنين رساله‌هايي داراي جنبه‌ٴ پزشكي بود، چون از وسايل افزايش سلامتي‌، طول‌ عمر و نيروي جنسي بحث مي‌كرد؛ يعني به سنّت كيمياگري پزشكي مربوط است‌.
آثار غيرسانسكريتي را مي‌توان با آثار غيرلاتيني در قلمرو مسيحيت غربي و آثار غيرعربي در قلمرو اسلام قياس كرد. هدف آنها انتشار معلومات موجود و آشكار ساختن آن براي گروه‌ بيشتري از مردم بود.
مانگاراجا رساله‌اي پزشكي به زبان كَناري نوشت و موٴلفي ناشناس يوگاـ راتناكارا را به زبان