رسيدگي قرار گيرد.
لازم نيست بگويم كه شرح سفر ريكولدو دي مونته كروچه و ساير مسافران شرق هم تا حدي آثار تاريخي محسوب مي‌شد. از اين رو، بهتر است در بخش جغرافيا بدانان رجوع كنيد.
ب‌) اسپانيا. بزرگ‌ترين مورخ كاستيل و ليون شاه آلفونسوي دهم ملقب به فرزانه بود. نخستين تاريخ اسپانيا به دست او يا به فرمان او از روي مآخذ عربي و لاتيني به زبان كاستيلي‌ تأليف شد. آثار تاريخي ديگري هم بدو منسوب است‌. پدر زنش هيماي فاتح‌، شاه آراگون‌، نخستين مورخ كاتالان بود، پس از او مورخ بزرگ‌تري به نام برنات دسكلوت پديدار شد.
ج‌) فرانسه‌. اين عصر، در تاريخ‌نويسي فرانسه نوعي ميان‌پرده بود: عصر ويلاردوان سپري‌ شده‌، و عصر ژوانويل هنوز فرا نرسيده بود. هرچند ژوانويل از سده‌ٴ سيزدهم بود (در پايان سده‌، هفتاد و شش سال داشت‌) آثاري كه نامش را جاودانه ساخته متعلق به سده‌ٴ چهاردهم‌، است‌.
مفصل‌ترين اثر تاريخي اين عصر، آيينه‌ٴ تاريخ تأليف ونسان دوبووه است‌، حاوي تاريخ‌ عالم‌، با تأكيد خاص بر رويدادهاي ديني و كليسايي تا اواسط سده‌ٴ سيزدهم‌.
گيوم پيلوران گزارش جنگ صليبي برضد آلبيگاييان را با طرز فكري معتدل به زبان لاتيني‌ نوشت‌. گيوم نانژي راهب سن دني يك سلسله تاريخ رسمي فرانسه را به زبان لاتيني و تاريخ‌ مختصري به زبان فرانسه نوشت‌. مهم‌ترين تأليفش تاريخ عالم تا پايان سده‌ٴ سيزدهم‌، است كه‌ ديگران سه ذيل بر آن نوشته‌اند.
د) انگلستان‌. يكي از بزرگ‌ترين مورخان مسيحي متيو پاريس‌، راهب صومعه‌ٴ سنت آلبانز بود؛ قبلاً، ارزش آثار جغرافيايي او را خاطرنشان شده‌ام‌. تاريخ كبير او (تا 1259)، بسيار وسيع‌تر از تاريخ‌هاي محلي است كه او دنبال كرده‌، و حاوي اطلاعات فراواني درباره‌ٴ رويدادهاي قاره‌ٴ اروپاست‌. آثار او در سايه‌ٴ كنجكاوي عظيمش از نظر مشاهدات مربوط به هواشناسي و تاريخ‌ طبيعي غناي خارق‌العاده‌اي دارد.
رابرت گلوستري تاريخ انگلستان را تا سال 1270، به شعر انگليسي نوشت‌، كه قسمت اول‌ آن بيشتر از جفري مونماوثي اقتباس شده است‌.
ه) ممالك سفلا. ياكوب مايرلانتي از آيينه‌ٴ تاريخ ترجمه‌ٴ آزادي كرد به شعر فلاندري (در 9000 بيت‌) و مطالب فراواني درباره‌ٴ ممالك سفلا بر آن افزود.
ژيل لاسن در كتابش به نام هماهنگ كردن تاريخ‌ها تلاش جالبي براي تعيين تاريخ رويدادها از روي كسوف و ساير پديده‌هاي مشابه به عمل آورد. تا جايي كه مي‌دانم اين تنها رساله‌ٴ گاه‌شناسي از اين دوره است‌، و از اين نظر به عصر بعدي تعلق دارد، چون تا سال وفات موٴلف‌، يعني 1304، ادامه يافته است‌؛ ولي ژيل در آن هنگام‌، حدود هفتاد و چهار سال داشت‌.
و) آلمان‌. هرمان نيدر ـ آلتيشي شرح رويدادهاي سال‌هاي 1137 ـ 1273، را نوشت‌. كتاب او