سورا و پومبديته به ترتيب در 609 و 589 به كار پرداختند؛1 و آخرين گائون‌هاي هر دو مدرسه‌ به ترتيب در 1034 و 1038 درگذشتند. بدين ترتيب دورهٴ گائوني بابل قريب چهار قرن دوام‌ يافت‌. اهميت آن بسيار زياد بود. اينان نه تنها مرجع استناد آيين يهود بودند، بلكه به‌طور غيرمستقيم بر افكار اسلامي و مسيحي تأثير داشتند. در صفحات آتي‌، بسياري از گائون‌ها و رقيبانشان قرائيان‌2 ذكر خواهند شد. زبان رسمي ايشان آرامي بود، البته از عبري هم استفاده‌ مي‌كردند، ولي عربي به تدريج زبان غالب يهوديان شد.

ماكسيموس معترف‌

ماكسيموس معترف‌3 در حدود 589 در قسطنطنيه زاده شد، در 662 در لازيكا در تبعيد مرد. بزرگ‌ترين متكلم مسيحي در عصر خويش‌. او بود كه تعاليم ديونوسيوس آريوپاگوسي (نيمهٴ دوم سدهٴ چهارم‌) را در كليساي شرقي متداول ساخت و از اين لحاظ تا حدود زيادي در فرقه‌هاي‌ متصوفهٴ مسيحي‌، يهودي و مسلمان تأثير گذاشت‌.

ج‌. فيلسوفان و حاميان دانش در دنياي لاتيني و بيزانسي‌، در هند، ژاپن و چين‌

ايزيدور اشبيلي‌

ايزيدور اسپانيايي‌4، قديس ايزيدور در حدود 560 در قرطاجنه‌5 يا اشبيليه‌6 زاده شد، در 636 در اشبيليه درگذشت‌. دايرةالمعارف‌نويس‌. از حدود 600 تا مرگش اسقف اشبيليه‌. مهم‌ترين اثرش‌ وجه اشتقاقات يا مصادر در 20 كتاب‌7 است‌، كه احتمالاً در اثناي 622 و 633 نوشته شده‌؛ دايرةالمعارفي كه بيشتر مبتني بر آثار نويسندگان كلاسيك‌، خاصه نحويان‌، و بيش از همه آثار آباي كليساست‌. اين سرمشقي شد براي دايرةالمعارف‌هاي بعدي و تأثيرش بر افكار قرون‌ وسطايي عظيم بود. با اين كه مصادر اثري كم‌مايه است‌، ولي علاقهٴ اصيلي را نسبت به علم‌ مستقل از كلام‌، نشان مي‌دهد. از آثار فراوان ايزيدور (كه بيشتر تاريخي‌، زبان‌شناسي و ديني‌ است‌)، دربارهٴ طبيعت را بايد ذكر كرد كه به سسيبوت‌، شاه ويزيگوت‌ها (612 تا 621)، تقديم‌ شده‌، و مجموعه‌اي است از كيهان‌نگاري‌8، نجوم و هواشناسي‌.

1 .يعني بنابر گزارش شِريره (به صورتي كه در دايرةالمعارف يهود، ج 5، ص 571 نقل شده‌)، اين تاريخ‌ها مسلم نيست‌. شِريره گائون ماقبل آخر پومبديته بود (يادداشت مربوط به او را در نيمهٴ دوم سدهٴ دهم ببينيد).
Qaraites .2
Maximos Confessor .3
Isidorus Hispalensis .4
Cartagena .5
Seville .6
Etymologiarum sive Originum libri XX .7
cosmography .8