56 . بيماري‌هاي كودكان‌. در آثار مكتوب همه‌ٴ ملل جهان بحث مربوط به بيماري‌هاي زنان و درمان‌هاي آن معمولاً يك يا چند فصل در بيان مراقبت از كودكان را به‌دنبال دارد. بنابراين‌، محقق‌ پزشكي كودكان در قديم بايد آثار مربوط به پزشكي زنان را مورد بررسي قرار دهد، ولي از مآخذ ديگري نبايد غافل باشد. مهم‌ترين رساله‌ٴ پزشكي كودكان را در اوايل قرون وسطا، رازي نوشت‌، كه به‌لاتيني و عبري ترجمه شد. نمي‌توان تاريخ اين ترجمه‌ها را معلوم كرد؛ ترجمه‌ٴ لاتيني از ژرار كرمونائي نيست‌، ولي احتمالاً به‌وسيله‌ٴ يكي از اعضاي مدرسه‌ٴ او صورت گرفته است‌.1 از اين گذشته‌، دست كم يك متن لاتيني قديم مربوط به سده‌ٴ دوازدهم‌، يا پيش از آن وجود داشت‌2 كه تا سال‌هاي اخير چاپ نشده بود، ولي نسخه‌هاي خطي آن رواج داشت و مورد استفاده‌ٴ كورنليس رولانس مالينسي‌، از موٴلفان پزشكي نوزادان‌، قرار گرفت‌.3
يك رساله‌ٴ چيني در باب بيماري‌هاي كودكان درست پيش از آغاز عصر مورد بحث ما، يعني‌ در حوالي سال 1093، توسط چئين ـ ئي تدوين شد (ج 1، ص 754)، ولي اطلاعات بيشتري در باب طب كودكان در چين را مي‌توان از رساله‌هاي عمومي و رساله‌هاي مربوط به بيماري‌هاي‌ زنان به دست آورد.

57 . بيماري‌هاي چشم‌. پيش‌رفته‌ترين شاخه‌ٴ طب‌، پس از جراحي‌، چشم‌پزشكي بود، ولي‌ هم‌چنان‌كه جراحي پيش‌رفت خود را مرهون پزشكان لاتيني باختر بود، ترقي چشم‌پزشكي را در وهله‌ٴ اول‌، بايد نتيجه‌ٴ مساعي شرقيان دانست‌. در اين‌جا، باز نبايد فراموش كنيم كه هر دو موضوع تا حدي با هم مربوط بود، چون بسياري از آثار چشم‌پزشكي مربوط به جراحي بود، از جمله چشم‌پزشكان مصري و شامي روش‌هاي بهتري براي عمل آب مرورايد به‌وجود آوردند؛ ازسوي ديگر، رساله‌هاي لاتيني در باب جراحي عموماً حاوي بخش‌هايي راجع به معالجه‌ٴ بيماري‌هاي چشم بود.
برتري چشم‌پزشكان شرقي را بيشتر مي‌توان از اين امر دانست كه هميشه بيماري‌هاي چشم‌

1 .ترجمه‌ٴ لاتيني تدبيرالغلمان في اوان الطفوليه اثر رازي اول بار، در ضمن رسائل رازي (ميلان 1481) منتشر گرديد و بعد از آن بارها تجديد چاپ شد. چاپ‌ عكسي در 1925 Karl sudhoff, Erstlinge der podiatrischen Literatur, pls. II to VIII, Munchen 1925 . ترجمه‌ٴ انگليسي قطعاتي در John Ruhrah, Pediatrics of the past (19-21, New york 1925; Isis, 8, pp. 386-388 ؛ در مورد نسخه‌ٴ خطي ترجمه‌ٴ عبري آن ¿
M. Steinschneider, Hebraeische ubersetzungen, p. 728, 1893
2.به نام Practica puerorum
Liber de aegritudinibus Infantium, Louvain c. 1485 .3
تأليف رولانس سومين كتاب درباره‌ٴ پزشكي كودكان بود كه چاپ شد. در مجلد ديگري در باب آن بحث خواهيم كرد. كارل سودهف به‌تصحيح انتقادي همين‌ كتاب پرداخته است‌.