فصل بيست و نهم‌

عصر خوارزمي‌
(نيمهٴ اول سدهٴ نهم‌)

الف‌. نظري به علم در نيمهٴ اول سدهٴ نهم‌. ب‌. زمينهٴ ديني‌. ج‌. زمينهٴ فرهنگي‌، فلسفهٴ بيزانسي‌، لاتيني‌، اسلامي و هندي‌. د. رياضيات و نجوم لاتيني‌، بيزانسي‌، اسلامي و هندي‌. ه. تاريخ طبيعي اسلامي و لاتيني‌. و. جغرافيا و زمين‌شناسي‌ لاتيني‌، اسلامي و چيني‌. ز. طب بيزانسي‌، عربي و ژاپني‌. ح‌. تاريخ‌نويسي لاتيني‌، بيزانسي‌، اسلامي و ژاپني‌. ط . قانون‌ بربري‌، چيني و ژاپني‌. ي‌. زبان‌شناسي و تعليم و تربيت لاتيني‌، سامي و ژاپني‌.

الف‌. نظري به علم در نيمهٴ اول سدهٴ نهم‌

1. سدهٴ نهم اساساً سدهٴ اسلامي بود. اطمينان دارم كه در كشورهاي ديگر كار فكري كاهش‌ نيافت‌، ولي فعاليت علماي مسلمان بي‌نهايت والاتر بود. آنان در آن روزگار معيار و ملاك تمدن‌ بودند. فعاليت آنان تقريباً در هر زمينه‌اي برتر بود. با توجه به نيمهٴ اول قرن مردان ممتاز علم‌ كندي‌، بنوموسي‌، خوارزمي و فرغاني همگي مسلمان بودند. درست است كه ابن ماسويه‌ مسيحي بود، ولي به عربي مي‌نوشت‌.
در اثناي اين قرن‌، ژاپنيان به كوشش‌هاي عظيم خويش براي تأسي به فرهنگ چيني ادامه‌ دادند، ولي عجيب است در همان حال كه آن فرهنگ در خاك باروري افشانده مي‌شد، در موطن‌ خويش دچار يك ركود موقتي گرديد.

2. زمينهٴ ديني‌. بنيامين نهاوندي ايجاد فرقهٴ قرائي را تكميل كرد و بدين ترتيب خدمت‌ شاياني به فكر يهود انجام داد.
شافعي‌، مذهب شافعي‌، و ابن حنبل‌، مذهب حنبلي را ايجاد كرد. اين دو آخرين مذهب‌ها، از مذاهب اربعهٴ اهل سنت بود. دربارهٴ اهميت اين مذهب‌ها مشكل بتوان مبالغه كرد. اين‌ها نه تنها افكار ديني و حقوقي اكثريت عظيمي از مسلمانان را شكل بخشيدند، بلكه تا حدود زيادي بر