مركب‌. درباب چهارم‌، داروها به ترتيب الفبايي مرتب شده‌؛ باب پنجم در 50 فصل است‌.
از اين 50 فصل‌، 4 فصل راجع به كلياتي است از قبيل امتحان داروها، و خواص غذاها. 46 فصل ديگر، بخشي مربوط است به اقسام داروها از قبيل روغن‌ها، رُب‌ها، مكيدني‌ها؛ برخي‌ ديگر دستورهاي ساخت داروها براي موارد مختلف است‌، مانند داروهاي قي‌آور، تنظيم كننده‌ٴ قاعدگي‌، ضد نازايي و غيره‌. باب پنجم از جهتي پادزهرنامه‌اي است كه در آن داروها بر حسب‌ خواص درماني‌شان مرتب شده‌اند، و البته بيشتر پادزهرنامه است تا دستورنامه‌. در آن بيش از 650 نسخه ذكر شده است‌.

ابـن اَكـفانـي‌

ابو عبدالله شمس‌الدين محمد بن‌ابراهيم انصاري سنجاري مصري سخاوي‌، معروف به ابن اكفاني يا اكفاني‌. پزشك‌، طبيعي‌دان و دايرةالمعارف‌نويس عراقي (متوفا 1348 ـ 1349م‌/ 750 ه ق‌).
ابن اكفاني در سنجار واقع در غرب موصل‌زاده شد، يا اصلش از آنجا بود؛ در قاهره به طبابت‌ پرداخت و در سال 1348 ـ 1349م از بيماري طاعون درگذشت‌.
او سه كتاب طبي نوشت‌؛ دو كتاب در تاريخ طبيعي و يك دايرةالمعارف كوچك‌.
1. كشف الريْن في احوال العين‌، درباره‌ٴ بيماري‌هاي چشم در سه مقاله‌: الف‌) تشريح‌، تعريف و كالبدشناسي چشم‌، كالبدشناسي عيناً از قانون ابن‌سينا نقل شده است‌؛ ب‌) بيماري‌هاي چشم‌، علل‌، علايم و معالجات آن‌. موٴلف كوشيده اقسام هرچه بيشتري از بيماري‌ها را شناسايي كند و در اين راه آنها را به ترتيبي كه پيشينيان شناسايي كرده‌اند مرتب ساخته است‌؛ مثلاً در حالي كه‌ عمار بن علي (يازدهم ـ 1)، 13 بيماري پلك را شناسايي كرده است و علي بن عيسي (يازدهم ـ 1)، 29 فقره را، ابن اكفاني 43 فقره را نام مي‌برد و خلف او، شاذلي (چهاردهم ـ 2)، تعداد را به‌ 36 فقره كاهش داده است‌. برخي از تشخيص‌هاي ابن اكفاني اضافات مهمي است از قبيل گل‌مژه‌، كفگيرك‌، انقباض و جهش پلك‌. او برگشتگي مژگان را مورد مطالعه قرار داد و اين مسئله را كه‌ خميدگي آن به‌داخل ممكن است موجب ايجاد ناراحتي در قرنيه شود و مستلزم عمل جراحي‌ گردد. معالجات خيلي مختصر بيان شده و گاه نامعقول است‌؛ ج‌) ادويه‌ٴ مفرده به ترتيب الفبايي‌، شامل مواردي خيلي بيشتر از آنچه علي بن عيسي ذكر كرده است‌، ولي بعضي از آنها را حذف كرد.
تلخيصي از كشف الرين به قلم نورالدين علي مناوي در قرن بعد فراهم شد، تحت عنوان‌ وقايةالعين‌.
2. كتاب غُنيةاللَبيب في غيبة (حيث‌ُ لايوجِد) الطبيب‌. رساله‌اي در طب خانگي‌.
3. نهاية القصد في صناعة الفصد. درباره‌ٴ خون گرفتن‌.
4. النظر والتحقيق في تقليب الرقيق‌. توصيه‌هايي در مورد خريد غلام و كنيز، كه ممكن است از