احـمـد طـينـي (؟)

جغرافي‌دان عربي (مصري‌؟) كه در نخبة الدهر دمشقي ــ تأليف در حدود 1323م‌/ 620 ه ق ــ بارها از او نقل قول شده است‌. دمشقي از المناهج و المباهج او ذكر مي‌كند. اينك يك كتاب‌ عجايب‌المخلوقات به‌نام مناهج الفكر و مباهج العبر يا مباهج الفكر و مناهج العبر به محمد بن ابراهيم‌ وطواط انصاري ورّاق (سيزدهم ـ 2) منسوب است‌، كه در سال 1318م‌/ 718 ه ق وفات يافت‌ (مقدمه 2، 1759). آيا منظور او همين كتاب نبوده است‌؟ از سوي ديگر، دمشقي از احمد مصري‌ وراق نام مي‌برد كه احتمالاً همان احمد طيني است‌. نسبت طيني احتمالاً از طينه بركناره‌ٴ كانال‌ سوئز مشتق است‌. مشكل اصلي بر سر نام احمد است‌.
چاپ مناهج (يا مباهج‌)الفكر كاري شايسته است و مي‌تواند به‌حل موضوع مورد بحث كمك‌ كند.

دمـشـقـي‌

شمس‌الدين ابو عبدالله محمد بن ابراهيم بن ابي طالب انصاري صوفي دمشقي‌. عجايب‌المخلوقات‌نويس شامي (متوفا 1326 ـ 1327 م‌/ 727 ه ق‌).
دمشقي از اعقاب انصار بود. در سال 1256 ـ 1257 م‌/ 654 ه ق احتمالاً در دمشق زاده شد. در هر حال بخش بزرگي از عمرش را در آن شهر يا حوالي آن گذراند. او امام قريه‌ٴ ربوه بر تپه‌اي‌ مشرف بر دمشق بود. در اواخر عمرش در صفد اقامت گزيد و در سال 727 ه ق در همان‌جا وفات يافت‌.
1. مهم‌ترين تأليفش‌، كه موجب شهرتش شد، كتاب نخبةالدهر في عجائب البر والبحر است‌. او آن را در ربوه نوشت و در اواخر عمر به اتمام رساند، چون در آن زمين‌لرزه‌هايي را ذكر مي‌كند كه‌ در سال 1319 ـ 1320 م‌/719 ه ق و 1323م‌/ 724 ه. ق روي داد. پيش از بحث بيشتر درباب‌ نخبه‌، ساير آثارش به اختصار ذكر مي‌شود.
2. كتاب السياسه في علم الفراسه (يا الفراسه‌لِاَجَل‌السياسه‌)، درباره‌ٴ قيافه‌شناسي از لحاظ كار حكومت‌.
3. در علايم موت مطابق عقيده‌ٴ بقراط.
4. جواب رسالة اهل جزيرة قبرس‌، در دفاع از اسلام در برابر مسيحيان قبرس‌.
5. المقالات الفلسفيه و الترجمات الصوفيه‌، رساله‌اي در 50 فصل درباب تصوف‌.
برگرديم بر سر نخبةالدهر كه كتاب جهان‌شناسي مفصلي است‌، از لحاظ جغرافياي رياضي‌ فروتر از كتاب ابوالفدا، ولي حاوي مطالب بسيار زيادي از هر قبيل‌. اين كتاب به 9 باب و 75 فصل تقسيم شده است‌: 1) شكل زمين و عقايد پيشينيان در آن باب (10 فصل‌)، كه شامل‌