ابن جواليقي‌

ابومنصور موهوب بن ابي طاهر احمد بن محمد بن خضر جواليقي (واژه‌ٴ آخري به معني سازنده‌ يا فروشنده‌ٴ جوال است‌)، در 1073 ـ 1074، در بغداد زاده شد؛ در 1134 (يا 1144 ـ 1145)، در همان‌جا درگذشت‌. نحوي عرب‌. شرحي بر أدب الكاتب ابن قتيبه (نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ نهم‌) نوشت‌، به نام كتاب المعرًب من الكلام العجمي‌؛ تكمله‌اي بر دُرّةالخواص حريري‌، به نام كتاب التكملة في‌ مايَلْحَن‌ُ فيه العامة؛ كتاب أسماﺀ خَيْل‌ِ العرب و فُرسانِها؛ و كتاب المختصر في‌النحو.

ميداني‌

ابوالفضل احمدبن محمد بن احمد ميداني‌، نحوي ايراني كه در ميدان زياد از محلات نيشابور زاده شد، در 1124، در همان‌جا درگذشت‌. در 1104، واژه‌نامه‌ٴ عربي كتاب السامي في ا‌ﻷٴسامي را نوشت‌، كه در آن واژه‌ها به‌ترتيب موضوعي (فقه‌، زندگي‌، موجودات آسماني و زميني‌) همراه با توضيحات فارسي مرتب شده بود. هم‌چنين‌، رساله‌اي در باب نحو عربي نوشت به نام‌ كتاب‌الهادي للشادي‌؛ ولي شهرت او به‌خاطر كتاب مجمع‌اﻷٴمثال است‌.

زمخشري‌

ابوالقاسم محمدبن عمر زمخشري‌، متكلم معتزلي‌،1 مفسر قرآن‌، نحوي و واژه‌نويس عربي‌، در 1075، در زمخشر خوارزم زاده شد، چندان در مكه زيست كه جاراللّه لقب يافت‌. در 1144، در جرجانيه‌ٴ خوارزم درگذشت‌. او زبان فارسي را مي‌دانست و در موارد ضمني به‌كار مي‌برد، ولي شديداً به برتري زبان عربي اعتقاد داشت و تمايلات شعوبي را نفي مي‌كرد.2 مهم‌ترين‌ تأليفش تفسير قرآن است به نام كتاب الكشاف عن حقايق التنزيل‌. در اثناي سال‌هاي 1119 و 1121، كتابي در دستور زبان عربي نوشت به نام كتاب‌المفصل‌؛ و تعدادي واژه‌نامه تأليف كرد: كتاب مقدمة اﻷٴدب‌، كه واژه‌نامه‌ٴ عربي به فارسي است‌؛ كتاب الامكنة والجبال والمياه كه‌ واژه‌نامه‌ٴ جغرافيايي است‌؛ كتاب الفائق‌، كه واژه‌نامه‌ٴ مربوط به حديث است‌؛ كتاب أساس البلاغة، و غيره‌.

ب‌. مسلمانان غربي‌

ابن العربي‌

¿ فصل دوازدهم مربوط به حقوق و جامعه‌شناسي‌.

1 .ج 1، ص 550.
2 .ج 1، ص 530.