بهتر شد. بدين ترتيب مي‌توان گفت اختراع كاغذ كامل‌ترين و مسلّم‌ترين اختراع چينيان بوده‌ است‌. در ارزش فرهنگي آن مي‌توان بسيار مبالغه كرد، زيرا يكي از وسايل اساسي گرد آوردن‌ معرفت و در نتيجه تعالي آن بوده است‌. نوشت‌افزارهاي ديگر از قبيل چوب و ني يا بامبو بسيار سنگين و پرزحمت بود، يا مانند ابريشم (يا پوست در غرب‌) بسيار گران‌.
راجع به كشف زلزله‌سنج در چين يادداشت مرا دربارهٴ چانگ هنگ در فقرهٴ ه ببينيد.

ز. جغرافياي هلنيستي‌

مارينوس‌

مارينوس صوري‌1 احتمالاً چندان پيش از بطليموس نمي‌زيسته است‌. جغرافي‌دان يوناني‌، كه او را تنها از طريق بطليموس مي‌شناسيم‌.2 بسياري از اطلاعات جغرافيايي موجود در جغرافياي‌ بطليموس از مارينوس اخذ شده است‌. اين به ما امكان مي‌دهد فكر كنيم كه معلومات جغرافيايي‌ از زمان استرابون و پليني تا زمان مارينوس‌، مخصوصاً در مورد آسيا و افريقا تا چه حد فزوني‌ يافته بود. اين افزايش فراوان معلومات ما را مجبور مي‌كند او را متعلق به آغاز سدهٴ دوم يا پايان‌ سدهٴ اول بدانيم‌. بطليموس معلومات و شيوهٴ مارينوس را بسيار مي‌ستايد. هدف مارينوس‌ تصحيح نقشهٴ جهان بوده است‌، هم از لحاظ محتوا و هم از لحاظ ساختمان رياضي‌. شيوهٴ او هنوز بسيار خام بود: او مدار°36 را (جبل طارق‌، رودس‌) اساس نقشهٴ خويش قرار داد و درجات‌ طول را برحسب نسبت آنها به درجات عرض جغرافيايي (در آن عرض جغرافيايي‌) در امتداد آن‌ در نظر گرفت‌. او سعي نكرد نسبت صحيح را در امتداد مدارات ديگر حفظ كند. بدين ترتيب‌، مدارات و نصف‌النهارات به وسيلهٴ دو رشته خطوط راست عمود بر يكديگر نشان داده شده بود.3
راجع به جغرافياي بطليموس يادداشت مرا دربارهٴ بطليموس در فقرهٴ ه ببينيد. راجع به شرح‌ كرانه‌پيمايي درياي سياه از آريان (131) يادداشت مرا دربارهٴ آريان در فقرهٴ ط ببينيد.

ح‌. طب هلنيستي‌، رومي و هندي‌

آرخيگنس‌

آرخيگنس آپاميايي‌4 اهل سوريه‌، در زمان تراژان در روم برآمد. پزشك‌، بزرگ‌ترين شاگرد

Marinos of Tyre .1
2 .اثر او در سدهٴ دهم هنوز در دست بود، چون مسعودي مي‌گويد كه آن را ديده است Livre de l'Avertissement (كتاب التنبيه‌، ص 53).
3 .بطليموس از همان خطوط مشبك در نقشه‌اش از كشورهاي مشخصي استفاده كرده است‌.
Archigenes of Apamea .4