يج‌. مسلمانان شرقي‌

درباره‌ٴ ياقوت حِمَوي ¿ فصل جغرافيا، و درباره‌ٴ عبداللطيف ¿ فصل فلسفه‌.

ابن اثير

ابوالحسن علي‌بن عزالدين محمدبن اثير شيباني جزري (از قبيله‌ٴ بني شيبان‌). دومين و معروف‌ترين سه برادراني كه هر سه از موٴلفان و فضلاي ممتاز بودند. در 1160، در جزيره‌ٴ ابن‌عمر در بين‌النهرين زاده شد؛ در 1180، هنگامي كه پدرش حاكم موصل شد بدان شهر رفت‌، در فرصت‌هاي مختلف براي زيارت يا كارهاي سياسي امراي موصل به بغداد و شام و عربستان‌ سفر كرد، ولي بيشتر عمرش را در آن شهر گذراند و در 1233، در همان جا فوت كرد.
از بزرگ‌ترين وقايع‌نگاران قرون وسطا بود. مهم‌ترين تأليفش تاريخ عالم تا 1231، به نام‌ كتاب الكامل في التاريخ است‌. قديمي‌ترين قسمت آن تا حدود 915، تلخيص أخبار الرُسُل و الملوك طبري (نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ دهم‌) است‌. محمودبن سلمان‌بن فهد حلبي (وفات‌: 1325)، ذيلي‌ بر الكامل نوشته است‌.
در 1211 ـ 1212، تاريخ اتابكان موصل (1127 تا 1211) را نوشت‌. هم‌چنين‌، فهرست‌ الفبايي صحابه‌ٴ پيامبر اسلام را با عنوان كتاب اُسْـد الغابة في معرفة الصحابة تأليف كرد. هم‌چنين‌، به تلخيص انساب سمعاني (به نام لباب‌) پرداخت‌.

ابن ابي‌الدم‌

شهاب‌الدين ابو اسحاق ابراهيم‌بن عبداللّه‌بن عبدالموٴمن‌بن ابي‌الدم همداني حموي‌، در 1187 ـ 1188، در حماة زاده شد، در آن جا برآمد و در 1244 ـ 1245، درگذشت‌. قاضي و مورخ شافعي‌. تاريخ پيامبر و خلفا را تا 1231، نوشت‌. تاريخ مظفري را به نام مظفر غازي امير ايوبي‌ بين‌النهرين (فرمانروايي‌اش از 1230 تا 1244 ـ 1245)، در شش مجلد تأليف كرد، كه تاريخ‌ مشروح اسلام است‌.

عُمَربن عَديم‌

كمال‌الدين ابوالقاسم عمربن احمدبن ابو جراده‌بن عَديم عقيلي حلبي حنفي (بنو جراده از قبيله‌ٴ عقيل در نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ نهم‌، از بصره به شام كوچ كردند)، مورخ مسلمان شامي در 1192، در حلب زاده شد؛ در بيت‌المقدس‌، دمشق‌، عراق و حجاز تحصيل كرد؛ در 1219 ـ 1220، در يكي‌ از مدارس حلب به تدريس پرداخت‌، بعدها، قاضي و وزير عزيز و ناصر از فرمانروايان ايوبي‌ حلب شد، هنگامي كه مغول در 1260، حلب را گرفت‌، همراه ناصر به مصر گريخت‌. هولاكو او