برخي از ساير عبري‌دانان سده‌ٴ چهاردهم نيز به‌همان نجابت دانته بودند، جوواني دو پلانيس‌ يك رساله‌ٴ پزشكي را با كمك يك يهودي نومسيحي به لاتيني برگرداند. يهودا بن موسي (لئون‌ رومانو)، كه يك واژگان فلسفي عبري به ايتاليايي تأليف كرد، و شاه روبر آنژويي را براي مطالعه‌ٴ كتاب مقدس به زبان عبري ياري داد. بزرگ‌ترين عبري‌دان مسيحي اين عصر بي‌شك نيكلاي‌ ليرايي‌، راهب فرانسيسي فرانسوي‌، بود. او عبري را آن‌قدر خوب مي‌دانست كه نه‌تنها كتاب‌ مقدس‌، بلكه تفسيرهاي رابيان را هم مي‌خواند، به‌ويژه تفسير رشي (يازدهم ـ 2)، را و اطلاعاتي‌ را كه از اين راه به دست آورده بود در تفسير خودش به‌كار برد.
مقارن سال 1319 يك يهودي نومسيحي به نام ژان سالواتي اهل ويلَنوالِرُوا (در اسقف نشين‌ بووه‌)، در پاريس عبري و كلداني تدريس مي‌كرد. چون پاپ يوحناي بيست و دوم در آن موقع به‌ گيوم دو ورينا نوشت و به او دستور داد از معلم جديد حمايت كند.1

21. عربي‌

اهميت زبان عربي چندان مكرر در اين مقدمه تأكيد شده كه ديگر نياز به تكرار نيست‌. به‌علاوه‌، شمار نويسندگاني كه در نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ چهاردهم از زبان عربي استفاده كردند چندان بود كه بحث‌ از يكايكشان مجال زيادي خواهد گرفت‌. كافي است اشاره كنيم كه تعدادشان از صد بيشتر بود و افرادي از نژادها، مليت‌ها، مناطق و اديان مختلف بودند. تنها از زبان‌شناسان سخن خواهيم گفت‌، ولي پيش از اين كار بهتر است علل توفيق زبان عربي بررسي شود.
گرچه ساختمان پيچيده‌ٴ آن حاكي از قدمت زيادش است‌، يادگارهاي ادبي زبان عربي نسبتاً دير پديدار شدند. در مقايسه با قديم‌ترين متن‌هاي عبري‌، بي‌شك آنها خيلي جديد بودند. ميان‌ سرود دبوره و قديم‌ترين اشعار عربي‌، حداقل يك هزار سال و احتمالاً تا هزار و پانصد سال‌ فاصله بود. ولي اين قديم‌ترين اشعار، معرفان اخير سنتي ديرين بودند. نخستين شاه‌كار نثر عربي‌ قرآن است‌، كه چون وحي الاهي است مي‌توان گفت كامل بود. بنابراين‌، زبان بلافاصله بر محكم‌ترين شالوده بنا شده‌. چون عربي آخرين وسيله‌ٴ وحي بود تا اديان پيشين را كامل يا نسخ‌ كند، طبعاً توسعه‌ٴ آن با گسترش اسلام همراه بود. توفيق عظيم لشكركشي‌هاي اسلامي موجب‌ توفيق مشابه زبان مقدس آن گرديد. تحريم اكيد ترجمه‌ٴ قرآن به زبان‌هاي ديگر، از يك سو

Abel Lefranc: Histoire du College de France (p. 16, Paris 1893) .1