فصل بيست و سوم‌

تاريخ طبيعي‌
(نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ دوازدهم‌)

الف‌. مسلمانان غربي‌

درباره‌ٴ ادريسي و مازني ¿ فصل بيست و دوم مربوط به جغرافيا.
درباره‌ٴ ابن طفيل ¿ فصل هجدهم مربوط به زمينه‌ٴ فلسفي‌.

غافقي‌

ابوجعفر احمد بن محمد غافقي (نه رافقي‌) پزشك و گياه‌شناس مسلمان اسپانيايي‌، كه احتمالاً از غافق در نزديكي قرطبه برخاسته بود، در 1165، درگذشت‌. تعدادي آثار طبي نوشت‌، از قبيل‌ كتاب‌الادوية المفردة. در اسپانيا و افريقا به گردآوري گياهان پرداخت و بزرگ‌ترين متخصص‌ ادويه‌ٴ مفرده در عصر خويش بود. توصيف او از گياهان‌، جامع‌ترين آن در ميان مسلمانان بود. نام‌ هر گياه را به عربي‌، لاتيني‌، و بربري به دست داد. غالباً ابن‌بيطار (نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ سيزدهم‌)، از تأليف او اقتباس كرده است‌. كتاب او حاوي اطلاعاتي درباره‌ٴ كهربا و نمك آمونياك است‌. در ميان ساير آثارش بايد از رساله‌اي در باب بيماري‌هاي چشم ياد كرد.
از كتاب الادويه دو تلخيص شده‌: يكي توسط احمد بن علي جمهري‌، كه جز اين از او چيزي‌ نمي‌دانيم‌، و ديگري به وسيله‌ٴ ابوالفرج (ابن‌عبري‌) در اثناي سال‌هاي 1264 و 1286. ابن‌عبري‌ آن را به سرياني ترجمه كرد، ولي متن سرياني در دست نيست‌.اين كافي نيست كه گفته شود ابن‌ابيطار اغلب از كتاب الادويه نقل كرده‌، بلكه تمام آن را در تأليف خويش آورده است‌!

ابن عَوّام‌

ابوزكريا يحيي بن محمد بن احمد بن عوام اشبيلي كشاورزي‌دان مسلمان اسپانيايي در اواخر