عربي‌، و بالاخره آثار چئيوچئانگ ـ چئون و چائوجو ـ كوا به چيني است‌. غنا، فراواني و گوناگوني اين آثار همگي درخور توجه است‌.
مشابهت اين هفت شخصيت برجسته با هفت شخصيت برجسته‌ٴ عصر قبلي‌، شگفت‌انگيز است‌. در هر دو مورد دو تن چيني بودند. ولي پنج جغرافيدان ديگر فرق داشتند، در يك مورد چهار تن اسپانيايي و يكي ويلزي‌، يا سه تن مسلمان‌، يك تن يهودي و يك تن مسيحي بودند؛ و در مورد ديگر دو تن اسكانديناوي‌، دو تن مسلمان و يكي ايتاليايي‌. چشمگيرترين موضوع‌، افول اسپانيا و ظهور مجدد اسكانديناوي است‌. تنها ايتاليايي اين گروه فقط معرف روح بي‌باك‌ خويش نيست‌، بلكه پيشاهنگ فرقه‌هاي بزرگ ديني است كه اكتشافات جغرافيايي و خاطره‌ٴ آن‌ همه پهلواني و ايثار را بدانان مديونيم‌.
آنچه بر معلومات جغرافيايي افزوده شد مربوط به پويش منطقه‌ٴ جنوب درياي سفيد، فهم‌ بهتري از اوضاع قطبي‌، و اطلاعات عميق‌تري از آسياي مركزي بود. اين معلومات مرهون‌ مساعي همسان جغرافيدانان مسيحي و مسلمان و چيني بود.

ي‌. تاريخ طبيعي‌

1. لاتيني‌. در ميان كارهاي لاتيني نخست بايد آثار يوناني را نام ببريم كه در اين هنگام‌، به‌ صورت ترجمه از عربي در دسترس بود. كتاب‌النبات منسوب به نيكولاي دمشقي را آلفرد سارشلي ترجمه كرد؛ و همو شرحي بر طبيعيات نوشت‌. مايكل اسكات سه رساله‌ٴ جانورشناسي‌ ارسطو را احتمالاً پيش از 1220، در طليطله ترجمه كرد. دوازده سال بعد، همو ترجمه‌اي از شرح‌ ابن سينا بر كتاب‌الحيوان ارسطو را به فردريك دوم عرضه داشت‌. اندكي بعد، پدرو گالگوي‌ گاليسي منتخب عربي ديگري از آن را ترجمه كرد. بدين ترتيب‌، مقارن نيمه‌ٴ سده‌، در نزد هر محقق‌ لاتيني كه كنجكاوي كافي داشت كتاب‌الحيوان ارسطو، دست كم به صورت منتخب آن‌، معروف بود.
آثار خود مايكل اسكات حاوي اطلاعات گران‌بهايي در باب چشمه‌هاي آب گرم گوگردي در ايتاليا و پديده‌هاي آتشفشاني در جزاير ليپاري است‌، كه در ساير آثار آن عصر، نمي‌توان يافت‌.
ترجمه‌ٴ قسمت مربوط به كيميا از كتاب شفاي ابن سينا توسط آلفرد سارشلي در حدود 1200، از منابع مهم معلومات زمين‌شناسي بود. آلفرد برخي افكار روشن در باب تشكيل كوه‌ها را از منابع عربي اخذ كرده بود.
در باب پيدايش اشيا تأليف بارتولوميوي انگليسي از رايج‌ترين كتاب‌هاي قرون وسطا در زمينه‌ٴ تاريخ طبيعي بود. دست كم پنج كتاب از نوزده كتاب آن از قلمروهاي سه‌گانه‌ٴ طبيعت‌ (جمادات‌، گياهان و حيوانات‌) بحث مي‌كرد. تاريخ طبيعي بارتولوميو خيلي پيش‌رفته‌تر از اخترشناسي اوست‌؛ و سرشار از توصيفاتي است كه در آن واقعيت و خيال به صورت دل‌انگيزي‌