368)1 بررسي شد. در سده‌ٴ چهاردهم تغييري بنيادي روي نداد. مبارزه ميان آن چيزي كه شايد بتوان تعبيرهاي نمادين از گياهان ناميد، با تعبيرهاي طبيعت‌گرايانه از آنها ادامه يافت‌. در هيچ‌ زمان معيني‌، دومي يكسره اولي را از ميدان به‌در نكرد، ولي با گذشت زمان تعداد پيروان آن‌ فزوني گرفت‌. در بيرون از دايره‌ٴ گياه‌شناسان‌، نمايش طبيعت‌گرايانه‌ٴ گياهان در نقاشي‌ها نمايان‌ مي‌شود، ازجمله در آثار جيوتو (حدود 1270 ـ 1336) و اندكي بعد در آثار اسپينللوآرتينو (1333؟ ـ 1410)؛ اينان تا پيش‌از سده‌ٴ پانزدهم حكم استثنا را داشتند. لوحه‌هاي 20 ـ 23 را در كتاب فيشر ببينيد (1929).
شايد جالب‌ترين نسخه‌ٴ خطي اين عصر مجموعه‌ٴ 407 هاميلتُن در كتاب‌خانه‌ٴ ملي پروس در برلن باشد و اين مزيت را دارد كه مي‌توان تاريخ دقيقش رامعلوم ساخت‌. اين مجموعه براي‌ فيليپ دو والوا نوشته شده است‌؛ پيش‌از آن‌كه در سال 1328 (به‌نام فيليپ ششم و اولين شاه‌ سلسله‌ٴ والوا) بر تخت فرانسه بنشيند. اين نسخه‌ٴ خطي‌مفصل پوستي (282 ورق‌) حاوي‌ متن‌هاي متعددي درباره‌ٴ ادويه‌ٴ مفرده است‌، مثلاً گياهان طبي (2، 434) از جوواني ميلاني‌، معلم‌ بزرگي در سالرنو، و در آخر (برگ‌هاي 229 ـ 282) مجموعه‌اي از 210 تصوير از گياهان‌ (هم‌چنين چندتايي از جانوران و سنگ‌ها) همراه با نام‌هايشان به زبان فرانسه (گه‌گاه كه‌ فرانسه‌اش نامعلوم بوده‌، به لاتيني‌). اين گياه‌نامه گواهي بر ادامه‌ٴ سنت سالرنوست‌، چون‌ پيداست كه از كتاب ماتايوس پلاتياريوس (دوازدهم ـ 1) اقتباس شده و از سوي ديگر تصويرهايش بسيار شبيه نخستين كتاب‌هاي چاپي گياه‌شناسي است‌. حتي مي‌توان فراتر رفت و آن را حلقه‌ٴ اتصال مهمي دانست در پيوند آن كتاب‌ها درطي زمان و مكان با سنت گياه‌نامه‌ٴ كراتوس (اول ـ 1پ م‌).
دشواري مطالعه‌ٴ تصويرگري گياهان در چين نه به‌سبب كميابي اسناد در اين زمينه‌، بلكه‌ بيشتر به‌خاطر فراواني آن است‌. پن تسئائوهايي كه از پايان سده‌ٴ دهم به‌بعد بارها چاپ شده‌اند، عموماً مصورند. بسياري از اين تصويرها به‌طور چشم‌گيري واقعي‌اند (نك ايسيس‌، 38، 440 به‌ يكي‌از نمونه‌هاي نقل شده از گياه‌نامه‌ٴ چاپ سال 1249). نمي‌دانم چه‌مقدار از اين تصويرها از نسخه‌هاي خطي گياه‌نامه‌هاي ديگر اقتباس شده است‌. تا همه‌، يا اغلب پن تسئائوها با دقت‌ بررسي نشوند، به چنين پرسش‌هايي نمي‌توان پاسخ داد.
به‌علاوه‌، بسياري از گياهان و گل‌ها ازقبيل خيزران‌، آلو، گل داودي‌، كاج و ثعلب به‌دست‌ هنرمندان چيني (و ژاپني‌) به‌تصوير كشيده مي‌شدند. قبلاً از رساله درباره‌ٴ خيزران كه لي كئان‌

1. Charles Singer (1927). Julius Schuster: Secreta salernitana und Gart der Gesundheit (Mittelalterliche Handschriften, (Festgabe zu Hermann Degering, p. 203-35, 2pl., 6 fig., Leipzig 1926; Isis 11, 429).