3. تاريخ جهان او. مهم‌ترين تأليف رشيدالدين مجموعه‌ٴ تاريخ مفصلي است كه در اصل به‌ زبان فارسي تأليف شده و جامع‌التواريخ نام دارد و از لحاظ اهميت و وسعت معادل تاريخ طبري‌ (دهم ـ 1) است‌؛ حتي شايد مهم‌تر از آن باشد، زيرا از مطالبي استفاده كرده كه علاوه بر فارسي و عربي‌، به زبان‌هاي ايغوري‌، مغولي و چيني بوده است‌. در مورد حجم آن‌، بايد گفت با اين كه‌ متن كامل آن را در اختيار نداريم‌، متن موجود بالغ بر 600000 كلمه است‌.
نخستين بخش اين كتاب‌، كه راجع به تاريخ مغول است‌، به درخواست غازان خان فراهم‌ شده (متوفا 1304 م‌) و در سال 1306م پس از مرگ او به اتمام رسيد، ولي الجايتو جانشين‌ غازان‌، كه اين كتاب به او عرضه شد، اهدانامه‌ٴ اصلي را محترم شمرد و اين بخش را اغلب تاريخ‌ [مبارك‌] غازاني مي‌نامند. تمام كتاب در سال 1310 به پايان رسيد و ضميمه‌اي در تاريخ الجايتو (1304 ـ 1316) در سال 1312 م بر آن افزوده شد.
به گفته‌ٴ براون‌، محتواي آن به اختصار چنين است (تاريخ ادبيات‌، ج 3):
ج‌1، باب 1: تاريخ قبايل ترك و مغول‌، شعبات‌، انساب‌، افسانه‌ها و غيره در يك مقدمه و چهار فصل‌؛ باب 2: تاريخ چنگيزخان‌، اعقاب و اولاد او تا غازان خان‌؛ ج 2، مقدمه‌اي درباره‌ٴ آدم‌، بهشت و انبياي بني‌اسرائيل‌: باب اول‌: تاريخ شاهان قديم ايران پيش از اسلام در چهار فصل‌؛ باب‌2: تاريخ پيامبر و خلفا تا زمان انقراضشان به‌دست مغول در سال 1258؛ سلاطين‌ ايران بعد از اسلام‌، غزنويان‌، سلجوقيان‌، خوارزمشاهيان‌؛ يهوديان‌؛ فرنگان و امپراتوران و پاپ‌هايشان‌؛ هنديان با گزارشي مفصل و كامل از ساكياموني (بودا) و دين او.
اين تنها بزرگ‌ترين تاريخ نوشته شده به زبان فارسي نيست (به‌زودي نسخه‌هاي عربي آن هم‌ مانند نسخه‌هاي فارسي رواج يافت‌)، بلكه قديم‌ترين تاريخ جهان در همه‌ٴ زبان‌هاست‌، چون‌ حاوي گزارش‌هايي راجع به اروپا، خاور نزديك‌، آسياي ميانه و خاور دور بود. بخش مربوط به‌ تاريخ مغول داراي ارزش ويژه‌اي است‌، چون در كامل ابن‌اثير (سيزدهم ـ 1)، تا سال 1231 و در نظام التواريخ بيضاوي (سيزدهم ـ 2)، تا سال 1275 م بسيار كم درباره‌ٴ آن سخن گفته شده بود، هم‌چنين در تاريخ جهانگشاي جويني (سيزدهم ـ 2)، كه اثري گران‌بهاست و تنها تا اواسط سده‌ٴ سيزدهم را شامل است‌. تاريخ رشيدالدين مهم‌ترين مأخذ ما درباره‌ٴ چنگيزخان (سيزدهم ـ 1)، قوبيلاي (سيزدهم ـ 2)، نصيرالدين طوسي (سيزدهم ـ 2) و ديگران است‌. به علاوه‌، به‌ ما كمك مي‌كند مسائل بغرنج اسماعيليان و تاريخ مبهم اسلام در چين را دريابيم‌. در مورد تاريخ اروپا چنين كتابي نداريم‌، ولي اطلاعات موٴلف در آن باره آموزنده است‌. او از مبارزه‌ٴ ميان امپراتوران و پاپان آگاه بوده‌، مي‌دانسته كه اسكاتلند خراج‌گزار انگلستان است و اين كه‌ در ايرلند مار نيست‌.
جامع‌التواريخ حاوي شرح روشن و مشروحي از چاپ باسمه در چين است و جز درمورد پول‌