باشد. شايد اين نخستين كوشش در غرب براي نوشتن يك جغرافياي اصولي آسيا بود؛ گرچه‌ سطحي است‌.
هايتون شرح جالبي از تاريخ مغول و ارمنستان كوچك عرضه مي‌كند، گرچه اندكي‌ تعصب‌آميز است‌. او بسياري از افرادي را كه نام برده مي‌شناخته و در بسياري حوادث‌ ذكرشده شركت داشته يا شاهد بوده است‌. نوشته‌ٴ او هدف مشخصي دارد، علاقه‌مند ساختن‌ غرب به ارمنستان و گفتن اين كه ارمنيان مي‌توانند هم‌دستي مغولان را براي آزاد كردن‌ فلسطين به‌دست آورند. اين هم‌دستي با مغولان در بسياري از نقشه‌هاي مربوط به جنگ‌ صليبي ديده مي‌شود، مثلاً در آثار دو نويسنده‌ٴ ديگر سده‌ٴ چهاردهم‌، يعني ويليام آدام و مارينو سانودو؛ ولي در كتاب هايتون گسترش كامل‌تري يافته‌، زيرا او با آنان شخصاً تماس‌ داشته و از استعدادهاي نظامي‌شان آگاه بوده است‌.
گل‌هاي تاريخ در چهار بخش است‌، بخش اول بيشتر حاوي اطلاعات جغرافيايي و نژادي‌. هايتون ويژگي‌هاي ظاهري و اعتقادات ديني هريك از پانزده دولت يا ناحيه‌ٴ آسيا را به شرح زير بيان مي‌كند: تارس (در شرق ماوراءالنهر)، تركستان‌، خوارزم‌، خزر، كومان (در شمال قفقاز و درياي خزر)، هند، پارس‌، ماد، ارمنستان‌، گرجستان‌، كلده‌، بين‌النهرين‌، تركيه‌، سوريه‌، ولي شرح‌ او بسيار كوتاه است (مثلاً ختاي در 30 سطر است‌) و كم‌تر مطلب نو دارد.
بخش دوم حاوي مطالب عمده‌ٴ تاريخي درباره‌ٴ امپراتوران و شاهان عرب و ترك از زمان‌ پيامبر اسلام تا نيمه‌ٴ سده‌ٴ سيزدهم و منشأ نژادي آنهاست‌.
بخش سوم شرح مفصل‌تر و مشروح تاريخ مغول از زمان چنگيزخان (سيزدهم ـ 2) تا اوايل‌ سده‌ٴ چهاردهم است‌؛ به‌ويژه درباره‌ٴ فتوحاتشان در آسياي باختري و اروپا؛ جنگشان با خليفه‌ٴ بغداد و سلطان مصر؛ روابطشان با امراي ارمنستان كوچك‌؛ و فتح فلسطين به‌دست آنان‌.
بخش چهارم شامل نقشه‌ٴ هايتون براي بازپس گرفتن فلسطين است‌. مارينو سانودو در مقدمه‌ٴ دوم كتاب اسرار سخت بدان تاخته است‌. ده فصل اول درباره‌ٴ سازمان سياسي و اداري مصر و قدرت نظامي سلطان در مصر و شام است‌. در آن شرح مختصري از جغرافيا و قوم‌شناسي اين دو كشور عرضه مي‌كند؛ هم‌چنين گزارش كوتاهي از سلاطين قاهره (حدود 1150 ـ 1300) و برخي‌ جزئيات جنگ‌هاي صليبي و جنگ‌هايي كه شاهان مسيحي بيت‌المقدس با مسلمانان كردند. فصل‌هاي 11 ـ 28 حاوي نقشه‌ٴ جنگ صليبي است‌: 1) بايد با استفاده از قبرس و ارمنستان‌ به‌عنوان پايگاه‌، نخست حمله‌ٴ سريعي از جانب گروه كوچك پيش‌قراول صورت گيرد. اگر پيش‌قراولان نتوانستند سواحل شام را تصرف كنند، در آن صورت‌، گروه دوم بايد به ارمنستان حركت‌ كند و در آنجا تدارك لازم را فراهم سازد. ولي در هردو حال‌، صليبيان بايد از همدستي مغولان مطمئن‌ گردند. در اين بخش همه‌ٴ جزئيات مربوط به تداركات مورد بحث قرار گرفته است‌.