به‌صورت يك كره‌، با الزامات مهيجي كه دربر داشت‌، براي آنان گستاخي زيادي بود. از آن‌جا كه‌ بسياري از ما احتمالاً در زمان كودكي با يك كره‌ٴ جغرافي بازي كرده‌ايم‌، و حتي پيش از رفتن به‌ مدرسه مي‌دانستيم كه زمين كروي است در واقع نمي‌توانيم زماني را كه از آن بي‌اطلاع بوديم‌ به‌ياد آوريم -- تجسم زمين با وضع و هيئتي ديگر براي ما مستلزم سعي زيادي است‌. انسان قرون‌ وسطايي‌، اگر از افراد معدودي بود كه از آن نظريه اطلاعي داشت‌، در سنين بالا دراين‌باره چيزي‌ شنيده بود، و در نود درصد از موارد به آن درجه از رشد نرسيده بود كه كاملاً به غرابت آن خو گيرد. به سوٴال اصلي خود برگرديم يعني آيا او مي‌دانست كه زمين كروي است‌؟ بلي و نه‌. مسلماً او به‌اندازه‌ٴ ما به‌آن يقين نداشت‌: براي او واقعاً دشوار بود كه يك زمين كروي را مجسم كند، درست به همان اندازه كه تصور دنياي مسطح براي ما دشوار است‌، در بهترين حالت اين قبول در مغزش جاي داشت و دلش مردد بود. براي او اين فرضيه به‌صورت معما و افسانه درآمده بود، درست هم‌چنان‌كه نظريه‌ٴ نسبيت براي دانشمندان كهن‌سال امروزي چنين است‌.1

تاريخ طبيعي‌

32. كليات‌. در يك بررسي كلي از اين قبيل شايد تاريخ طبيعي دشوارترين موضوع قابل بحث‌ است‌. هر پژوهشگر جامع‌العلوم‌، هر فيلسوف و هر دانشمندي الزاماً ناگزير بود كه دير يا زود به‌ طبيعت بپردازد، ولو اين كه به هيچ روي مايل به اين كار نباشد. پرسش‌هاي مربوط به سنگ‌ها، گياهان و جانوران خود را در معرض توجه قرار مي‌دادند، و با اين حال تعداد انگشت‌شماري از آنان طبيعيدان‌، به مفهوم دقيق كلمه‌، بودند. هنوز موضوع دقيقاً تعريف نشده بود. با اين‌همه‌ علي‌رغم اين كه تعداد متخصصان اندك بود، معلومات مربوط به طبيعت در سده‌هاي دوازدهم‌ و سيزدهم‌، واقعاً افزايش يافت‌، هم‌چنان‌كه هم‌اكنون نشان خواهيم داد.
ساده‌ترين راه تفكيك موضوع مورد بحث ما بررسي جداگانه‌ٴ مواليد سه‌گانه‌ٴ طبيعت است‌، و ما قسمت‌هاي 33 و 34 را به كاني‌ها، قسمت‌هاي 35 تا 39 را به گياهان‌، و قسمت‌هاي 40 تا 44 را به جانوران اختصاص خواهيم داد؛ ولي پيش از اين كار، بايد تعدادي از شخصيت‌ها و كتاب‌ها را بررسي كنيم كه مختص به اين يا آن مولود نيست‌، بلكه به هر سه تعلق دارد.
توضيح اين كه‌، مثلاً تاريخ عالم كه ميخائيل گلوكاس در حوالي نيمه‌ٴ سده‌ٴ دوازدهم‌، تأليف‌ كرده حاوي شرحي راجع به خلقت است و در آن مواليد سه‌گانه مورد مطالعه قرار گرفته‌.
اطلاعات مورد علاقه‌ٴ طبيعيدان در بسياري از آثار عربي به‌دست مي‌آيد، از قبيل رساله‌ٴ نقود جعفربن علي دمشقي‌، كتاب الحسبة عبدالرحمن بن نصر، عجائب‌المخلوقات قزويني و وطواط،

1 .يعني در دهه‌ٴ چهارم از سده‌ٴ بيستم‌. -- م‌.