فايده‌ٴ پزشكي را مي‌توان در كتاب‌هاي فرانسوي اين زمان يافت‌. مثلاً در تاريخ سن‌لوئي تأليف‌ ژوانويل توصيفي از اسكوربوت (بيماري ناشي از كمبود ويتامين ث‌) ديده مي‌شود. بدين ترتيب‌، مقدار فراواني نسخه‌هاي پزشكي به زبان فرانسه‌ٴ جنوبي و هم‌چنين شمالي وجود دارد. برخي از آنها كه از يك نسخه‌ٴ خطي سده‌ٴ چهاردهم برداشته شده‌، به‌صورت جالبي به چاپ رسيده است‌،1
همراه با يك واژه‌نامه و اشاراتي به ساير انتشارات از همان قبيل كه بيشتر به‌خاطر منظورهاي‌ زبان‌شناختي مورد بررسي قرار گرفته‌اند. طب عاميانه توسط جراحان و عطاران دنبال مي‌شد؛ پيش از اين از جراحان سخن گفتيم‌؛ اما گروه دوم بدون لفاظي‌هايشان قادر به فروش داروهاي‌ خود نبودند. مثال خوبي براي اين موضوع ((گفت‌وگوي فروشندگان‌)) در مشاجره‌ٴ ميان عطاران از روتبوف براي ما به يادگار مانده است‌. روتبوف بزرگ‌ترين شاعر فرانسوي عصر خويش بعد از ــ يا در كنار ــ ژان دومون (سيزدهم ـ 2) بود، كه در حدود سال 1285 درگذشت‌، ولي دو مون تا سال 1305 زنده بود. هر دو در پاريس برآمدند. عطاراني را كه روتبوف هجو كرده‌، در نيمه‌ٴ اول‌ سده‌ٴ چهاردهم كاملاً فراوان بودند و گواه آن فرمان‌هاي شديدي است كه از سوي فيليپ زيبا در سال 1311 و ژان خوب در سال 1352 عليه آنان صادر شد.2 اين فرمان‌ها پيش‌نمونه‌هاي جالبي‌ از مقررات امروزي‌، در مورد طبابت غيرمجاز است و احتمالاً از مدرسه‌هاي پزشكي الهام و سرچشمه مي‌گرفت‌.
4. انگلستان‌. گزارش‌هاي مربوط به پزشكي در اسپانيا و فرانسه روي هم‌، فضايي كمتر از ايتاليا به‌تنهايي را اشغال كرد. بخش‌هاي بعدي مربوط به پزشكي انگلستان‌، بلژيك و آلمان از آن هم‌ مختصرتر است‌.
درمورد انگلستان تنها به سه نام برخورده‌ام و اولي هم مشكوك است‌. جان باسُولسي كه‌ درحدود سال 1325 در پاريس تدريس مي‌كرد؛ آيا انگليسي بود، فرانسوي بود يا كاتالان‌؟ دو شخص ديگر كه آنان نيز نامشان جان بود، به خاطر دو كتاب برجسته نامشان جاودان شده است‌. گزيده‌ٴ انگليسي جان آشِـندوني را بايد نوعي رساله‌ٴ اخترگويي آن عصر دانست كه داراي هدف‌ دايرةالمعارفي بود، زيرا اخترگويي را علم ((استاد)) مي‌دانستند كه بدون آن درك عميق بقيه ممكن‌ نبود. ازاين‌رو گزيده‌ٴ جان هم شامل اخترشناسي‌، فيزيك و هواشناسي است‌، هم پزشكي‌. اين‌ كتاب در سال 1318 تكميل شده‌؛ به همين دليل تأثير آن پس از نيمه‌ٴ قرن مشهود گرديد، ولي از آن پس تا دو سه قرن روبه رشد نهاد و در پايان سده‌ٴ هفدهم هنوز سخن گفتن از آشِـندوني‌ به‌عنوان يكي از بزرگ‌ترين دانشمندان انگلستان ممكن بود.

Paul Meyers: Recettes Medicales en francais publiees d'apres le MS. B. N. Lat. B (Romania 37, 358-77, 1908) .1
Jusserand. p. 105-8, 1884 .2