ه . افكار و اعمال كيمياگري‌

پطروس تئوكتونيكوس‌1

مترجم ناشناس لاتيني به يوناني كه در زمان نامعلومي در سده‌ٴ سيزدهم يا چهاردهم‌، مي‌زيست‌. او يكي از رساله‌هاي منسوب به آلبرت كبير را درباره‌ٴ كيمياگري به يوناني ترجمه كرد (از آن رو او را در اين جا ذكر كردم كه نوشته‌هاي شاگردان آلبرت به آساني مي‌توانست در اين ترجمه مورد مراجعه قرار گيرد). اين ترجمه در يك نسخه‌ٴ مفصل يوناني مربوط به شيمي آمده است‌ (كتاب‌خانه‌ٴ ملي پاريس‌، 2419، ص 279 تا 288) كه آن را گيورگيوس ميدياتِس نامي در 1462، استنساخ كرده است‌. شروع آن چنين است‌: راه درست كيمياگري از دستور بزرگ پطروس‌ تئوكتونيكوس‌؛ و با اين عبارت به آخر مي‌رسد: در اين جا طريق مستقيم برادر آمپرتوس‌ تئوكتونيكوس حكيم كيمياگر بزرگ پايان مي‌يابد. آمپرتوس ممكن است تصحيف آلبرتوس‌ باشد؟
متن يوناني در اصل مشابه متن لاتيني است‌. ازجمله‌ٴ اختلاف‌هاي انگشت‌شمار مي‌توان‌ فهرستي از مراجع استناد را ذكر كرد (كه به يوناني است نه لاتيني‌): هرمس‌، ابن سينا، رازي‌، افلاطون‌، جابر، ارسطو، و غيره‌. در متن لاتيني اظهار شده‌، كيميا را شخصي به نام آلكيموس‌ ابداع كرد و اين علم از نام او مشتق شده است‌.
محتوي هر دو متن را به ترتيب زير مي‌توان تلخيص كرد: در مورد فلزات اختلافي نيست‌، مگر در برخي موارد جزئي‌؛ آنها را بايد به جوهر اصلي‌شان تبديل كرد. توصيف اقسام كوره‌، و چهار روح لطيف‌: جيوه‌، گوگرد، زرنيخ‌، نشادر. توصيف اعمال مختلف‌: تصعيد، تكليس‌، تعقيد، تثبيت جسم فرّار، محلول و غيره‌.
¿ يادداشت‌هاي مربوط به ونسان دوبووه‌، آلبرت كبير، بيكن‌، ويلانووايي‌، لول‌.

رساله‌هاي لاتيني منسوب به جابر

تعدادي رساله‌هاي لاتيني به شخص ناشناسي به نام جابر منسوب است‌: 1) مدخل اعمال كيميا؛ 2) كتاب تحقيق در اعمال كيميا؛ 3) كتاب در باب چگونگي اقسام كيميا؛ 4) كتاب كوره‌؛ 5) وصاياي‌ جابر. اولي مفصل‌ترين و مهم‌ترين اين آثار است‌. بايد آن را كتاب درسي اصلي در زمينه‌ٴ شيمي در قلمرو مسيحيت غربي در قرون وسطا، به شمار آورد. قديمي‌ترين نسخه‌ٴ موجود (كتاب‌خانه‌ٴ دولتي مونيخ‌، 1353) متعلق به اواخر سده‌ٴ سيزدهم است‌، و از آن جا كه نه آلبرت كبير و نه بيكن‌ از آن ذكري نكرده‌اند، مي‌توان تصور كرد كه اصل كتاب هم چندان مقدم بر اين تاريخ نيست‌. در

Petros Theoctonicos .1