2 ـ الف‌. مترجمان از يوناني به لاتيني

لِئُونزيو پيلاتو

لئونتيوس پيلاتوس‌، انسانگراي كالابريايي و مترجم يوناني به لاتيني‌. مانند معلمش بارلام‌ به قسطنطنيه رفت‌، در آن‌جا معلومات يوناني خود را بهتر كرد و به كليساي اُرتدكس گرويد. هنگامي كه لئونتيوس در زمستان 1359 ـ 1360 هنگام بازگشت از شرق و رفتن به‌ آوينيون به ونيز رسيد، پترارك با او آشنا شد و او را به ترجمه‌ٴ ايلياد ترغيب و با بوكاچيو آشنايش كرد. بوكاچيو از وي خواست به فلورانس برود و در آن‌جا يوناني تدريس كند؛ برايش در دانشگاه آن‌جا مقامي به‌دست آورد و قريب سه سال در خانه‌ٴ خويش از او پذيرايي كرد (تا اكتبر سال 1362). لئونتيوس نخستين معلم عمومي زبان يوناني در فلورانس و احتمالاً در سراسر اروپا بود. او بسيار بدريخت و جاهل بود و معلومات‌ يوناني‌اش در سطح تجربي پاييني قرار داشت‌. او و بوكاچيو با هم آثار هومر را مي‌خواندند و درباره‌ٴ آنها بحث مي‌كردند؛ ترجمه‌ٴ لاتيني عاري از لطافتش‌، آثار هومر را در دسترس پترارك‌ قرار داده بود.
لئونتيوس مدتي پس از سال 1362 در طلب نسخه‌هاي خطي يوناني بار ديگر به قسطنطنيه‌ رفت و هنگامي كه در پايان سال 1366 (يا آغاز 1367) بازگشت‌، در جريان توفاني در درياي‌ آدرياتيك دچار برق‌زدگي شد و مرد. پترارك در طي نامه‌ٴ مورخ بيست و هفتم ژانويه‌ٴ (سال‌1367)، به پترارك ماجراي مرگ غم‌انگيز لئونتيوس را روايت كرده است‌.

2 ـ ب‌. مترجمان يوناني به عبري‌

سليمان بن الياس

منجم يهودي يوناني و مترجم يوناني و عربي به عبري‌، كه در سال‌هاي 1374 ـ 1386 در سالونيك و اِفِسُس برآمد. او خود را شَربِط هَه ـ ذَهَب (= عصاي زرين‌؛ كتاب استر 4: 11) ناميده‌ است‌. اَشتِينشِنيدِر آن را معادل خروسوكوكوس يوناني مي‌داند.
سليمان در سال 1374 در سالونيك يك زيج عبري تأليف كرد، به شيوه‌ٴ مجسطي و سپس‌، به‌ شيوه‌ٴ ((ايرانيان‌)). اين زيج مقدمه‌اي دارد در 12 فصل در بيان تقويم‌، گرفت‌ها و غيره‌. معلوم نيست‌ اين زيج تا چه حد ابتكاري و تا چه حد ترجمه يا اقتباس از زيج گيورگيوس خريسوكوكْسِس‌ (چهاردهم ـ 1) است‌، كه اشاره به ((روش ايراني‌)) او را به‌خاطر مي‌آورد.
سليمان رساله‌ٴ اسطرلاب منسوب به بطليموس و فصلي اضافي را در بيان خطوط اسطرلاب‌ به عبري ترجمه كرد. تصور مي‌شود ترجمه از يوناني و از طريق يك مأخذ عربي صورت‌ گرفته‌است‌. از محل‌هاي اقامت سليمان مي‌توان تصور كرد كه با هر دو زبان يوناني و عربي آشنا