احسان يا خانه‌هاي خدا را به وجود آورد، كه در آنها پذيرايي و مراقبت قاعده بود نه استثنا. نخستين بيمارستان‌ها به زمان قسطنطين كبير (324 ـ 337)، مربوط مي‌شود، كه احتمالاً مادرش‌ سنت هلنا ( ـ 327)، در اين راه الهام‌بخش او بود. بيمارستان‌ها و نوانخانه‌هاي گوناگون در امپراتوري بيزانس ايجاد شد. مسلمانان از اين نمونه‌ها سرمشق گرفتند و بيمارستان‌هاي بزرگي‌ در بغداد، قاهره‌، شام‌، مغرب و غيره به‌وجود آمد. در غرب مسيحي هم تعدادي بيمارستان وجود داشت‌. بسياري از صومعه‌ها داراي بيمارخانه و نوانخانه بود، با اين حال‌، جنگ‌هاي صليبي‌ موجب تحرك شديد اين موٴسسه‌ها شد.
بدين ترتيب‌، در سده‌ٴ دوازدهم‌، و بعد از آن‌، بيمارستان‌ها داراي اهميت زيادي شدند. فرقه‌هاي ديني متعددي خود را وقف وظايف پرستاري از بيماران كردند. فرقه‌ٴ يحيي اورشليمي‌، و بعدها فرقه‌ٴ تيوتوني‌، ساختمان و اداره‌ٴ بيمارستان‌ها را از جمله وظايف عمده‌ٴ خويش به‌ حساب آوردند. سرانجام‌، انتشار هولناك بيماري جذام‌، كه ممكن است جنگ‌هاي صليبي‌ موجب يا دست‌كم تشديدكننده‌ٴ آن باشد، ايجاد تعداد زيادي از بيمارخانه‌هاي مخصوص‌، يا جذام‌خانه‌ها را ضروري ساخت‌.
تعيين تاريخ اولين بيمارستان‌ها، مانند اولين دانشگاه‌ها و به‌همان دليل خيلي مشكل است‌. بزرگ‌ترين سازمان‌ها در آغاز چنان كوچك‌اند كه بدان‌ها اعتنايي نمي‌شود، و كساني كه آنها را آغاز مي‌كنند هميشه از كار خويش آگاه نيستند، علاوه بر اين‌، مراحل آغازين پيدايش اين‌ موٴسسه‌ها منحصر به يك روش نيست‌، بلكه ممكن است شروع آنها غلط باشد، كارشان مختل‌ شود، و غيره‌. اغلب تاريخ پيدايش آنها با استناد به سوابق گذشته‌ٴ هر يك تعيين مي‌شود. با درنظر داشتن اين اشاره‌ها، در ميان بيمارستان‌هايي كه در اثناي نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ دوازدهم‌، ايجاد شد، به‌ بيمارستان‌هاي زير اشاره مي‌كنم‌:
سنت بارتولوميو 1123؛ اسميتسفيلد، لندن‌؛ صليب مقدس 1132، وينچستر؛ روح‌القدس‌ حدود 1145، مونپليه‌.
نخستين بيمارستان انگليسي را در حدود 1084، اسقف اعظم لانفرانك در كانتربري ايجاد كرد. وقتي سنت بارتولوميو تأسيس مي‌شد، در انگلستان هيجده بيمارستان وجود داشت‌. در نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ دوازدهم‌، دست كم 40 بيمارستان تأسيس شد، كه 24تاي آنها جذام‌خانه بود؛ در پنجاه سال بعدي 120 بيمارستان تأسيس شد، كه 56 تا مخصوص جذاميان بود؛ در سده‌ٴ سيزدهم‌، قريب 240 بيمارستان به وجود آمد كه هفتاد و پنج‌تاي آن جذام‌خانه بود؛ در سده‌ٴ چهاردهم‌، 248 بيماستان‌، 62تا مخصوص جذاميان‌؛ در سده‌ٴ پانزدهم‌، 91 بيمارستان‌، الي آخر.
اين ارقام (نقل از كتاب مرسيه‌) كه فقط مربوط به انگلستان است‌، به عنوان نمونه نقل شد. به‌ روند پيدايش آنها توجه كنيد، اوج آن در سده‌هاي سيزدهم و چهاردهم‌، است و جذام‌خانه‌ها پس‌