دانشكده‌ٴ پزشكي به‌شمار مي‌رفت‌. قدمت آن دست كم به نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ يازدهم مي‌رسد، ولي‌ تاريخ قديمي‌ترين سند رسمي مربوط به آن از سال 1231، است‌.

بولونيا

دانشگاه بولونيا در وهله‌ٴ اول‌، مدرسه‌ٴ حقوق بود. مدرسه‌هاي ديگري از اين قبيل قبلاً در سده‌ٴ يازدهم‌، در روم‌، پاويا، و راونا داير بود؛ ولي در سايه‌ٴ نبوغ ايرنريوس (نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ دوازدهم‌) و ديگران‌، بولونيا نخستين سازماني بود كه به‌صورت مدرسه‌ٴ عمومي درآمد. توجه بدين نكته‌ اهميت خاصي دارد كه در بولونيا بيش از اتحاديه‌ٴ استادان اين اتحاديه‌ٴ دانشجويان بود كه دانشگاه‌ را به‌وجود آورد؛ ولي اين قضاوت چندان عميقي نيست‌، چون نحوه‌ٴ پيدايش آن در رابطه‌ٴ اساسي‌ ميان استاد و دانشجو اثر زيادي نداشت‌. در 1888، هشتصدمين سال دانشگاه با شكوه فراوان‌ جشن گرفته شد، و به اين سبب بسياري از مردم بدين نتيجه مي‌رسند كه دانشگاه در 1088، تأسيس شده است‌. با اين حال‌، اين مطلب كاملاً دلبخواه است‌. نمي‌توان گفت دانشگاه چه زماني‌ تأسيس شده‌، چون فرمان تأسيس وجود نداشته است‌. همه‌ٴ آنچه مي‌دانيم اين است كه در ربع‌ اول سده‌ٴ دوازدهم‌، بولونيا مركز آموزشي مهمي بود، در اواسط سده‌، مدرسه‌ٴ حقوق آن اعتبار خاصي داشت‌، و پيش از پايان سده‌، دانشگاه كاملاً سازمان‌يافته بود.

پاريس‌

دانشگاه پاريس قديمي‌ترين دانشگاهي است كه از يك مدرسه‌ٴ حرفه‌اي به‌وجود نيامد، بلكه‌ ناشي از سازمان‌هايي شبيه خودش‌، ولي در مقياسي كوچك‌تر و سازماني كمتر بود. در آغاز سده‌ٴ دوازدهم‌، در پاريس سه مدرسه‌ٴ بزرگ وجود داشت‌: مدرسه‌ٴ كاتدرال نوتردام‌، مدرسه‌ٴ شيوخ‌ اوگوستيني سن ويكتور، و مدرسه‌ٴ صومعه‌ٴ سن‌ژنه ويو در ساحل رود سن‌. اين هر سه مدرسه در تبديل پاريس به مركزي معنوي قلمرو مسيحيت‌، يا شهر استادان‌، سهيم بودند، ولي بيشتر از مدرسه‌ٴ نوتردام بود كه دانشگاه پاريس سرچشمه گرفت‌. رشد آن تدريجي و نامشهود بود. در 1170، دانشگاه شكل گرفت‌؛ قديمي‌ترين كالج در 1180، توسط يك انگليسي به نام جوسه‌ٴ لندني ايجاد شد. كم‌كم استادان و دانشجويان در چهار دانشكده جمع شدند: هنرها، قانون‌، كلام‌، طب‌. دانشكده‌ٴ هنرها سنت قرون وسطايي هنرهاي سه‌گانه و چهارگانه را ادامه داد؛ ولي سه‌ دانشكده‌ٴ ديگر بيشتر سازمان‌هاي تازه‌اي بودند براي اجابت نيازهاي روزافزون زمان‌. دانشكده‌ٴ هنرها دانشكده‌ٴ مقدماتي بود، بقيه دانشكده‌ٴ عالي‌، و دانشكده‌ٴكلام برتر از همه‌.
گرچه مي‌دانيم اين دانشگاه پيش از پايان سده‌ٴ دوازدهم‌، به حد رشد رسيده بود، قديمي‌ترين‌ سند رسمي مربوط بدان ــ منشور فيليپ اوگوستوس‌، شاه فرانسه از 1180 تا 1223 ــ مربوط