علوم موسوم به بيت‌الحكمه داير كرد، كه شامل كتاب‌خانه و رصدخانه‌اي بود. از زمان تأسيس‌ موزيوم اسكندريه (نك نيمهٴ اول سدهٴ سوم ق م‌) به بعد، اين مهم‌ترين اقدام در اين زمينه به شمار مي‌رفت‌. رصدخانهٴ ديگري هم در دشت تدمر بنا كرد. منجمان او ميل منطقةالبروج‌1 را معادل'33 °23‌ حساب كردند و جدول‌هايي از حركات سيارات ترتيب دادند. او فرمان داد تا دو بار يك‌ درجهٴ نصف‌النهار زمين را اندازه بگيرند و يكي از آنها در نزديكي تدمر صورت گرفت (يك درجه 2/3 56 ميل‌، از اين قرار محيط زمين = 20,400 ميل‌، قطر = 6,500 ميل‌). برايش نقشهٴ بزرگي‌ از كرهٴ زمين ترسيم كردند.2 حكما، نحويان‌، محدثان‌، فقها، رياضي‌دانان‌، پزشكان‌، علماي احكام‌ نجوم و كيمياگران را تشويق كرد.

احمد بن سيرين‌

خواب‌گزار مأمون (خليفه از 813 تا 833). مؤلف مسلمان رساله‌اي در خواب‌گزاري‌، در 304 فصل‌، بر اساس مآخذ مصري‌، هندي و ايراني‌. اين رسالهٴ عربي ظاهراً مفقود شده‌، ولي يوناني‌ آن در دست است‌. متن يوناني را لئو توسكوس‌3 در 1176 به لاتيني ترجمه كرده است‌.4
احتمالاً احمد بن سيرين همان ابومعشر است (نك فقرهٴ ج‌). در اواسط خلافت مأمون‌، ابومعشر حدود 40 سال داشت‌. در يك چاپ عربي از كتاب احمد بن سيرين (بولاق‌، 1868) نام او محمد آمده است‌. چاپ لاتيني اثر احمد، فرانكفورت‌، 1577، مؤلف را Apomasar ناميده كه‌ احتمالاً تحريف نام ابومعشر است‌. اين موضوع محتاج تحقيقات بيشتري است‌.

نظّام‌

در 854 درگذشت‌. يكي از برجسته‌ترين حكماي معتزلي‌. استاد جاحظ، او را بيشتر به خاطر نظريه‌اش راجع به خلقت ذكر مي‌كنم‌: آدم و ذريه‌اش‌، به يك دفعه خلق شده‌اند، ولي به توالي بر روي‌ زمين ظاهر مي‌شوند. مقايسه شود با نظريهٴ آفرينش بالقوهٴ قديس اوگوستين (نيمهٴ اول سدهٴ پنجم‌).5

inclination of the ecliptic .1
2 .به قول مسعودي (نك نيمهٴ اول سدهٴ دهم‌) كه آن را ديده است‌. كتاب‌التنبيه ص 53. در مورد اندازه‌گيري‌هاي زمين‌سنجي‌، ص 44 همان كتاب را ببينيد.
Leo Tuscus .3
4 .ترجمهٴ لئو متضمن روايتي قديم‌تر از نسخهٴ يوناني موجود است‌. تاريخي كه ذكر كرده‌ام منقول است از ث‌. ه. هاسكينز. (تاريخي كه قبلاً مورد قبول قرار گرفته 1160 است‌). لئوتوسكوس كاتب مانوئل اول كومننوس بود (امپراتوري‌اش از 1143 تا 1180)؛ او از حدود 1166 تا 1176 برآمد.
5 .من تاريخ فلسفه‌، يا حتي كلام نمي‌نويسم‌. از اين رو نمي‌توانم رشد چنين نظرياتي را به تفصيل دنبال كنم‌، ولي بهتر است نمونه‌هاي مشخصي را، براي كمك‌ به محقق مفهوم كلي تكامل‌، ارائه كنم‌.