زاده شد؛ او 16 سال براي گردآوري احاديث به سفر پرداخت‌، و در 32 سالگي به بخارا بازگشت‌.
در 870 [ 256 ه. ق ] در خرتنك در بيرون سمرقند در تبعيد مرد. محدث مسلمان‌، مخالف‌ اصالت عقل‌، و شافعي مذهب‌. مؤلف بزرگ‌ترين مجموعهٴ احاديث موسوم به كتاب‌ الجامع‌الصحيح‌1 كه اغلب آن را در تقدس تالي قرآن شمرده‌اند. اين كتاب حاوي 7275 حديث‌ است كه بخاري آنها را از ميان قريب 600,000 حديث برگزيده است‌. او اين احاديث را براساس‌ اصول فقه طبقه‌بندي كرده‌2، كه دستگاه كامل و منسجم اصول قانون‌گذاري را تشكيل مي‌دهد. در اينجا مي‌توان خاطرنشان كرد كه نقد احاديث ديني خويش‌، توسط مسلمانان‌، كه پيشينه‌اش‌ حتي به سدهٴ هشتم (دوم هجري‌) باز مي‌گردد، قديم‌ترين اين‌گونه اقدامات انتقادي در دنياست‌. با اين كه اين انتقاد بدون جانب‌گيري نبود، دقت چشم‌گيري داشت‌3.

آيين بودايي چيني‌

زوال آيين بودايي چيني‌، كه در سدهٴ هشتم آغاز شده بود، در سدهٴ نهم ادامه يافت‌. اين امر بيشتر بر اثر رشد خرافات در ميان تمام طبقات مردم و اختلال تدريجي آيين و شعاير ديني پديد آمد. با اين حال‌، بوداييگري بيش از هميشه رايج بود و تعداد راهبان دايماً افزايش مي‌يافت‌. از اين رو؛ عكس‌العمل و ايجاد تضييقات تقريباً ناگريز شد. در زمان فرمان‌روايي ووتسونگ (841 تا 846) امپراتور تائويي‌، آيين‌بودا داراي 4600 معبد بزرگ و 40,000 اماكن كوچك‌تر بود، كه دستور داده شد همه را ويران‌، و اراضي و اموالشان را مصادره كنند؛ 260,500 راهب اجباراً به حيات‌ دنيوي برگردانده شدند. احتمالاً اين ارقام مبالغه‌آميز است‌. با اين حال تضييقات شديد بود و آيين بودايي چيني هرگز از آن ضربت قد راست نكرد. بايد توجه داشت كه فرمان ووتسونگ تنها شامل بوداييان نشد، بلكه نسطوريان (تا -- چئين‌)، زرتشتيان (مو -- هو)، و مانويان (موني‌؟) را هم دربر گرفت‌4. در اينجا تاريخ آيين بودايي چيني از لحاظ ما به آخر مي‌رسد. ديگر فعاليت‌ تازه‌اي وجود ندارد كه ثبت آن در تاريخ فكر داراي ارزش باشد، شايد جز تدوين تحريرهاي‌ مختلفي از كتب شرعي بودايي‌. (نخستين تحرير چاپي تحت توجهات تئائي تسو، نخستين‌ امپراتور سونگ منتشر شد، كه او از 960 تا 976 حكومت مي‌كرد).

1 .يا به اختصار، صحيح بخاري خوانده مي‌شود.
2 .البته كتب فقهي پيش از احاديث نوشته شد. نك‌ D. B. Macdonald: Development of Muslim Theology (77, 1903

Ignaz Goldziher: Progress of Islamic Science (St. Lois Congress of Arts and Sciences, vol. 2, 497 sq., 502, 1906)..3
G. F. Moore: History of Religions ( vol. 1, 85) .4