مارتيانوس كاپلا (نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ پنجم‌) است‌، و بنابراين حاوي اشاراتي است به دستگاه زمين‌ خورشيدمركزي هراكليدس پونتوسي‌. جغرافيا و تاريخ طبيعي او پيشرفته‌تر بود، و توصيفاتش از گياهان و جانوران حاوي ملاحظات اصيلي است كه بي‌نهايت دل‌چسب است‌. گياه‌نامه‌ٴ او مهم‌ترين اثر در نوع خودش بود كه يك انگليسي در قرون وسطا، نوشت‌. جغرافياي سياسي اروپا حاوي اطلاعاتي است كه پيش از آن در يك جا فراهم نشده بود.
گزارش او از تقسيمات زمان عجيب است‌: روز بيست و چهار ساعت است‌، ساعت چهار نقطه‌1 يا چهل لحظه‌2، لحظه دوازده اونس‌3، اونس چهل و هفت اتم (بدين ترتيب هر ساعت‌22560اتم است‌، در برابر 3600 ثانيه‌ٴ امروزي‌). دايرةالمعارف قديمي‌تري به نام نقش جهان‌4 كه‌ در اشتهار با دايرةالمعارف بارتولوميو قرين بود، همين تقسيم ساعت را توصيف مي‌كند (ولي‌ ساعات آن مضاعف است‌، يعني برابر يك دوازدهم شبانه‌روز)، و تقسيمات ديگري هم دارد به‌ ده دقيقه‌، پانزده بخش‌، شصت اوستنتا5.
ويوالدو بلكالزر مانتوايي در 1309، در باب چيزهاي درست را به ايتاليايي‌؛ ژان كُرباشون‌ همين كتاب را براي شارل پنجم در 1372، به زبان فرانسه‌، پيش از 1391، به زبان پرونسي‌، جان‌ تراويزايي در 1397 يا 1398، به زبان انگليسي‌، و وينسنت بورگوسي زماني در سده‌ٴ پانزدهم‌، به‌ اسپانيايي ترجمه كردند. اين ترجمه‌ٴ آخري از آثار كلاسيك زبان اسپانيايي است و در فهرست‌ مراجع مورد استناد زبان منظور شده است‌.

ح‌. فيلسوفان و نويسندگان فرانسوي‌

گيوم اووِرْنْي‌ْ6

در حدود 1180، در اورياك‌7 واقع در اووِرْنْي (كانتال‌) زاده شد؛ اسقف پاريس از 1228، تا هنگام وفاتش در 1249، از اين رو، گاه او را گيوم پاريسي مي‌نامند. فيلسوف فرانسوي‌، ((نخستين‌ مدرسي بزرگ‌)) يعني نخستين پيشگام قديس توما. مهم‌ترين تأليفش‌، كه در اثناي سال‌هاي‌1223و 1240 نوشته‌، قدرت الهي‌8 نام دارد و شامل رساله‌هاي زيادي درباره‌ٴ كلام‌، مابعدالطبيعه‌، و روان‌شناسي است‌. جالب‌ترين اين رساله‌ها در باب آفرينش جهان‌9 است كه در حدود 1231 ـ 1236، تأليف شده است‌. وي آثار تازه معرفي‌شده‌ٴ ارسطو را مورد استفاده قرار

point .1
moment .2
ounce .3
4. احتمالاً تأليف هونوريوس معتكف (نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ يازدهم‌)، ¿ ج 1، ص 734).
ostenta .5
William of Auvergne, Guilelmus Alvernus (Arvenus) .6
Aurillac .7
Magisterium divinale .8
De universo creaturarum .9