فصل سي‌ام‌

عصر رازي‌
(نيمهٴ دوم سدهٴ نهم‌)

الف‌. نظري به علم در نيمهٴ دوم سدهٴ نهم‌. ب‌. زمينهٴ ديني‌. ج‌. زمينهٴ فلسفي‌. آثار يوناني‌، لاتيني‌، انگليسي‌، سرياني و عربي د. رياضيات و نجوم عربي و لاتيني‌. ه . كيمياگري و فيزيك اسلامي‌؛ فن‌آوري چيني‌. و. سياحت و اكتشافات‌ فرانسوي و اسكانديناوي‌. جغرافياي انگليسي و اسلامي‌. ز. طب لاتيني‌، بيزانسي‌، اسلامي (يا عربي‌)، يهودي و قبطي‌. ح‌. تاريخ‌نويسي لاتيني‌، انگليسي‌، بيزانسي‌، سرياني‌، اسلامي و ژاپني‌. ط. قانون بيزانسي و ژاپني‌. ي‌. زبان‌شناسي‌ لاتيني‌، انگليسي‌، بيزانسي‌، اسلاوي‌، سرياني و عربي‌.

الف‌. نظري به علم در نيمهٴ دوم سدهٴ نهم‌

1. اشاره‌اي كه در آغاز فصل سابق كردم‌، در مورد سراسر سدهٴ نهم صادق است‌. گفتم كه آن قرن‌ تماماً قرن اسلامي بود. اين مطلب در مورد نيمهٴ دوم درست‌تر است‌، چون به استثناي شاه آلفرد، همهٴ رهبران علم مسلمان بودند، يا دست كم با مسلمانان و براي آنان كار مي‌كردند و به زبان‌ عربي مي‌نوشتند.

2. زمينهٴ ديني‌. مهم‌ترين حادثهٴ اقليم مسيحيت بشارت يافتن خزرها، موراوي‌ها و پانوني‌ها به وسيلهٴ قديس كوريل (سيريل‌) و قديس متوديوس است‌.
مسلمان شدن ايران به هيچ روي دين زرتشتي را از ميان نبرد. به عنوان مثال دو تا از مهم‌ترين‌ متون زرتشتي متعلق به نيمهٴ دوم سدهٴ نهم است‌. دينكرت كه نوعي دايرةالمعارف را تشكيل‌ مي‌دهد، در زمان مأمون آغاز شد و در حدود 881 توسط آذربد تكميل گرديد. اثر كوتاه‌تري به‌ نام شكند گُمانيك ويچار (گزارش گمان‌شكن‌) از مرتان فرخ عملاً تنها رسالهٴ فلسفي مكتوب به‌ زبان پهلوي است‌، و دفاعيه‌اي است از آيين زرتشتي در برابر اديان ديگر، مخصوصاً يهوديان‌، مسيحيان‌، مسلمانان و مانويان‌.