بولگاروس بود كه اغلب او را زرين‌دهان مفسران‌1 مي‌نامند؛ مهم‌ترين تأليفش درباب قضاوت‌2 نام‌ دارد. برجسته‌ترين دكتر نسل بعدي يوان باسيانوس كرمونائي‌3(؟) شاگرد بولگاروس و معلم آزو بود؛ او در بولونيا منصب استادي داشت‌، و در 1197، در عين پيري درگذشت‌. او درخت قانون‌4 را ابداع كرد كه اعمال و كاركردهاي مختلف آن را به صورت ميوه‌هايي يافته بود (قس‌: با درخت‌ علم رامون لول‌)، و نوعي وسيله‌ٴ به‌خاطر سپردن براي دانشجويان حقوق بود.

حقوق رومي در فرانسه و انگلستان‌

رساله‌ٴ بسيار دقيقي درباره‌ٴ حقوق رومي‌، به‌نام رساله‌ٴ مختصري درباب قانون مدني‌5 احتمالاً مربوط به ربع اول سده‌ٴ دوازدهم‌، است‌. ساويني آن را به ايرنريوس نسبت داده‌، ولي به احتمال زياد اين‌ يك تأليف فرانسوي است و ممكن است محصول مدرسه‌ٴ ارلئان باشد. به هر صورت‌، آشنايي‌ دقيقي را با قوانين يوستي‌نيانوس نشان مي‌دهد، هم‌چنين موٴلف آن با قانون‌نامه‌ٴ آلاريك (نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ ششم‌؛ ج 1، ص 429) آشنايي داشته است‌.
تأليف حقوقي ديگر كه ارزش ويژه‌اي دارد كتاب قوانين‌6 نام دارد و منتخب قانون‌نامه‌ٴ يوستي‌نيانوس است‌. اين منتخب براي استفاده‌ٴ قضات پرونس تدوين شده‌، و در حدود 1149، در جنوب شرقي فرانسه‌، احتمالاً در آرل به‌وجود آمده‌، كه در آن‌زمان بخشي از امپراتوري فرانسه شده بود. اين قديمي‌ترين رساله‌ٴ حقوق رومي است كه به يك زبان محلي‌ ــ پرونسي ــ نوشته شده است‌. كتاب قوانين بيش از رساله‌ٴ مختصر نشانه‌هايي از نفوذ ايرنريوس‌ و مفسران را دارد؛ با اين‌همه‌، از جهات مختلف اثر اصيلي است‌، چون بسيار روشن و داراي‌ جنبه‌هاي علمي است‌.
درباره‌ٴ معرفي حقوق رومي در انگلستان ¿ يادداشت اين‌جانب درباره‌ٴ واكاريوس (نيمه‌ٴ دوم‌ سده‌ٴ دوازدهم‌). اين حقوقدان رومي در حدود 1143، به انگلستان رفت‌، و در 1149، مشغول‌ تعليم حقوق مدني بود، ولي بيشتر فعاليتش در نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ دوازدهم‌، صورت گرفت‌.

رشد قانون فئودالي‌

احياي خارق‌العاده‌ٴ حقوق رومي مانع رشد قانون فئودالي (خاوندي‌) نشد. مسلماً قانون خاوندي‌ تا وقتي محكوم به رشد بود كه اوضاع خاوندي وجودداشت‌، و در هر كشور تا وقتي كه نظام‌

Chrysostom of glossators .1
De regulis juris .2
John Bassianus of Cremona .3
arbor arborum .4
Brachylogus juris civilis .5
Lo Codi .6