ابوحنيفه‌

ابوحنيفه نعمان بن ثابت در 700 - 699 يا 81 - 680 [80 يا 82 ه . ق‌] دركوفه زاده شد، نوهٴ غلامي ايراني‌، در حدود 768 [150 ه . ق‌] در مدينه درگذشت‌. فقيه مسلمان‌. مؤسس يكي از مذاهب اربعهٴ سنت‌، يعني مذهب حنفي‌.1 اين قديم‌ترين فرقه‌اي بود كه شكل مشخصي به خود گرفت‌.2 وجه مشخص آن بسط احكام فقهي از طريق قياس است‌.3 او بر استحسان‌، يعني‌ قانون‌گذاري متناسب با احتياجات محلي تأكيد كرد. مساعي ابوحنيفه فقه اسلامي را انسان‌مَدارانه‌تر ساخت‌. در اينجا بايد توجه داشت كه فقه اسلامي تا حدودي حاوي سنن قانون‌ رومي بود، و اين نه تنها در زمينهٴ مقررات خاصي مشاهده مي‌شد، بلكه مهم‌تر اين‌كه مسائل‌ مربوط به اصول روش‌شناسي را هم دربر مي‌گرفت‌.4

جعفر صادق [ع‌]

ابو عبدالله جعفر صادق بن محمد باقر بن علي زين‌العابدين بن الحسين بن علي بن ابي‌طالب [ع‌]5 در حدود 83 ه . ق‌/ 700 - 699 زاده شد، در 148 ه . ق‌/ 765 درگذشت و در مدينه مدفون گرديد. (ششمين امام‌) از امامان دوازده گانهٴ فرقهٴ اماميه‌. صاحب الفهرست گويد كه به عقيدهٴ شيعيان او استاد جابربن حيان بود.6 علي‌الرسم‌، رساله‌هاي متعددي در تنجيم‌، كيميا و جفر بدو منسوب‌ است‌. راجع به اين انتساب‌، هم‌چنين رابطه‌اش با جابر دليلي در دست نيست‌.7

آيين بودايي چيني‌

پيش‌رفت آيين بودايي چنان عظيم بود كه با واكنشي مواجه شد، و مقارن سال 714 قريب‌12,000 راهب و راهبه به فرمان هسوان تسونگ (امپراتوري‌اش از 713 تا 756) مجبور شدند به‌

1 .هنوز در آسياي مركزي‌، جنوب هند و در ميان قبايل ترك رايج است‌.
2 .يعني‌، اگر فرقهٴ اباضيه را به حساب نياوريم‌.
3 .منجر به چيزي مي‌شود كه آن را فرض قانوني legal fiction مي‌ناميم‌.
Ignaz Goldziher: Progress of Islamic Science (St. Louis Congress of 1904, vol. 2, 505, 1906).4
5 .بدين ترتيب‌، جعفر علوي بود، يعني از اولاد علي بن ابي طالب‌، پسرعم پيامبر.
6 .ابن نديم‌، صاحب الفهرست شخصي به نام جعفر را كه جابر در آثارش استاد خود خوانده‌، امام جعفر بن محمد صادق (ع‌) مي‌شناسد و با نظر كساني كه‌ جعفر بن يحيي برمكي وزير را استاد جابر دانسته‌اند، مخالفت مي‌ورزد. - و.
7 .مترجم نمي‌داند به چه دليل مؤلف فقيد دربارهٴ سهم امام جعفر صادق (ع‌) در ايجاد فقه شيعهٴ جعفري سكوت كرده است‌.