بازگشت‌. مورخ و حكيم‌الهي رومي‌. تاريخ عالم او، كه از آغاز خلقت تا 417 ادامه دارد، داراي‌ هدف ديني است و به قديس اوگوستين تقديم شده است‌.1 اين تاريخ داراي گزيده‌اي از جغرافياي عالم است‌، كه با وجود ناقص بودنش‌، در اثناي قرون وسطي از تحسين فراواني‌ برخوردار شد (از جمله توسط بيد، آلفرد كبير، دانته‌).

موسي خورني‌2

در خورني‌3 تارون‌4، در توروبران‌5 ارمنيه زاده شد، در اسكندريه تحصيل كرد، روم و آتن را ديد و بر سر راه وطن در 440 به قسطنطنيه رفت‌. مورخ و جغرافي‌دان ارمني‌. مؤلف تاريخ ميهنش‌ (شرح پيدايش ارمنستان بزرگ‌) در سه كتاب‌، تا هنگام مرگ استادش مسروپ در 440. اين تاريخ‌ بيشتر مبتني بر مآخذ ارمني و نيز تاريخ اوزبيوس است‌. اين اثر، گرچه زياد موثق نيست‌، و متن آن‌ اگر واقعاً به وسيلهٴ او نوشته شده باشد، توسط محرران بعدي دست‌خوش تحريفات و الحاقات‌ زيادي شده‌؛ با اين حال با ارزش است‌. جغرافياي منسوب به او بيشتر براساس اثر پاپوس است و آن هم دست‌خوش الحاقات زيادي شده‌، مخصوصاً توسط محرري كه در حدود 657 كار مي‌كرده است‌. اين اثر حاوي اطلاعات گران‌بهايي راجع به ارمنستان و كشورهاي همسايه است‌.

فان يه‌

فان يه‌6 حاكم هسوان - چئنگ‌7 در آن هوئي‌، در 445 اعدام شد. مورخ چيني‌. مؤلف تاريخ‌ سلسلهٴ هان شرقي‌8 (25 تا 220)، موسوم به هو هان شو 9، كه سومين تاريخ از تواريخ بيست و چهارگانه است‌. به نظر مي‌رسد كه رسالات اين تاريخ (يعني‌، ملاحظات در باب تأليف الحان‌، گاه‌شناسي‌، شعاير، قرباني‌ها، نجوم‌، طبايع اركان‌، جغرافيا، مناصب‌، و مراسم تشريفاتي‌، كه‌ اصول ثابت هر يك از تواريخ سلسله‌ها را تشكيل مي‌دهد) اثر خود فان نيست‌، بلكه از اثر قديم‌تري اخذ شده است‌، يعني از تكمله بر تاريخ هان شرقي‌، نوشتهٴ سسو - ما پيائو (240 - 305)، كه تنها مقارن آغاز سدهٴ يازدهم بخشي از هو هان شو گرديد.

1. اين تاريخ نوعي تكمله بر شهر خدا، اثر قديس اوگوستين‌، بود و عملاً قديم‌ترين تاريخ مسيحي جهان به شمار مي‌رفت‌.
2. Moses of Chorene. ، زماني ((هرودوت ارمنستان‌)) لقب يافت‌، ولي اينك بيشتر مورد بحث قرار گرفته و تا حدود زيادي اعتبار خود را از دست داده است‌.
Khor'ni .3
Taron .4
Turuberan .5
Fan Yeh .6
Hsuan-ch'eng .7
8. پاي‌تختشان لو - يانگ‌.
Hou Han shu .9