8 . ساير موارد. دايرةالمعارف همگاني روشن‌روان كه بيشتر در باب موضوعات اخلاقي است‌، به وسيله‌ٴ موٴلف ناشناسي مقارن همين ايام نوشته شد. ناگزيريم آن را در اينجا ذكر كنيم‌، چون‌ معلوم نيست در كجا تأليف شده است‌. اهميت آن خيلي ناچيز است‌. آن را به اختصار توصيف‌ كرده‌ايم‌. در اينجا به كتاب دايرةالمعارف ديگري هم بايد اشاره‌اي شود كه ديگر از آن ذكري‌ نخواهيم كرد. اين رساله به زبان لاتيني و در شش باب راجع به طبيعيات و مابعدالطبيعه‌، احتمالاً پس از سال 1324 به قلم نويسنده‌ٴ ناشناسي نوشته شده است‌.1

مسيحيت شرقي‌

گزارش ما درباره‌ٴ آموزش عمومي در بخشهاي غيرلاتيني يا غيركاتوليكي قلمرو مسيحيت در چهار قسمت خواهد بود. دوتاي اولي به كشمكش بزرگي مربوط است كه امپراتوري بيزانس را فرا گرفته بود و پيش از اين تحت عنوان اتحاد كليساها (بند ب‌، قسمت 9) از آن سخن گفتيم‌. بخش‌هاي سوم و چهارم به‌ساير فيلسوفان بيزانسي و نمايندگان كليساهاي ديگر شرق مربوط است‌.
1. گروه لاتيني‌گرا. تفاوت‌هاي فكري و نظري را (صرف‌نظر از تفاوت‌هاي غيرنظري كه عميق‌تر و نيرومندتر بود) ميان متكلمان هوادار اتحاد با روم و عده‌ٴ خيلي بيشتري كه در برابر اين اتحاد ايستاده بودند، از جدال موجود در غرب مي‌توان به آساني دريافت -- جدالي كه ميان متكلمان‌ مدرسي‌، اعم از پيروان توما، اسكوت يا اوگوستين از يك‌سو و نوافلاطونيان و عارف‌مشربان از سوي ديگر در جريان بود. اين واقعيت‌، كه گاه تحديد و تعيين دقيق موضوع مورد اختلاف دشوار مي‌شد، خود بر حدت و شدت دشمني مي‌افزود. لقب اصلي حزب ضد لاتين هسيكاسم بود (به‌معني آرامش‌گرايان‌) و شايد به‌همان اندازه معرف آنان بود كه يك واژه‌ٴ منفرد مي‌تواند معرف چيزي باشد. باز هم از آنان سخن خواهيم گفت‌. نخست بهتر است به دشمنانشان‌ بپردازيم‌.
در اين هنگام رهبري آنان را بارلام بر عهده داشت و او اين مجادله را تا چنان حدي گسترش‌ داد كه پس از وي لاتيني‌گرايان را بارلامي ناميدند، گرچه او آورنده‌ٴ فكر آشتي با كليساي رم نبود. كساني چون يوآنس بكوس بطريق‌، كه كتاب‌هاي زيادي براي اشاعه‌ٴ وحدت نوشت و گيورگيوس متوخيتس مطران اياصوفيه بر او مقدم بودند و هر دو را بايد شهيدان راه آرمان‌ لاتيني‌گرايان ناميد، چون بدان خاطر در زندان مردند (يوآنس در سال 1293 و گيورگيوس پس از 1308). هم‌چنين بايد از ماكسيموس پلانودس (سيزدهم - 2) ياد كنيم كه برخي كتاب‌هاي‌ قديس اوگوستين‌، بوئتيوس و قديس توما را به يوناني ترجمه كرد. او در سال 1310 درگذشت‌.

Thorndike (3, 568-584, 761-766, 1934) .1