چشم‌گير بوده باشد، زيرا هر شهر دست‌كم يك پزشك داشت و پزشكاني هم‌، از روحاني و غيرروحاني و با دعوي‌هاي مختلف‌، به‌هر درباري وابسته بودند. برخي ازاين پزشكان دانش‌نامه‌ٴ پزشكي يكي از دانشگاه‌هاي پزشكي كشورهاي مختلف را در دست داشتند. هم‌چنين شماري از جراحان‌، عطاران‌، داروگران‌، ماماها و درمانگران دوره گرد از هر قبيل نيز بودند: طيف وسيعي از درمان كنندگان درست‌كار و غيررسمي گرفته تا زبان‌بازان و كلاه‌برداران‌.
برخي از پزشكان كه از ديگر اطباي دربارها و شهرها موفق‌تر بودند، ماند حكيم‌هاي دربار پاپ‌ها و شاهان‌، امروز يكسره فراموش شده‌اند. اين فقط بدان سبب است كه نوشته‌اي از خود به‌يادگار براي آيندگان باقي نگذاشتند و تنها به شهرتشان در ميان معاصران قانع بودند. درنتيجه‌، امروز طبعاً توجه خود را بيشتر به پزشكاني معطوف مي‌كنيم كه معلوماتشان را به ما انتقال‌ داده‌اند، نه به آنان كه ترجيح مي‌دادند از آن پول دربياورند و به ما امكان نداده‌اند تا بفهميم‌ شهرتشان به حق بوده است يا نه‌. بايد همواره به خاطر داشت كه توفيق يك پزشك تنها ــ و نه‌ حتي در وهله‌ٴ اول ــ به خاطر معلومات عالي پزشكي‌اش نيست‌، بلكه بيشتر مديون مردم‌داري و قابليتش در جلب اطمينان بيمارانش است‌. بهترين پزشك كسي است كه بيمار به او بيشترين‌ اعتقاد را دارد. هرچند بهترين پزشك الزاماً موفق‌ترين پزشك در زمينه‌ٴ مادي نيست‌، چون‌ موفقيت مادي بسته به داشتن ويژگي‌ها و زيركي‌هاي خاصي است كه بحث از آنها ما را از پزشكي بسيار دور مي‌كند.
پژوهشگراني را كه به پزشكان ((موفق‌)) هر محل يا كشوري علاقه‌مندند، دعوت مي‌كنم به‌ گزارش‌هايي رجوع كنند كه در تاريخ‌هاي محلي يا در انتشارات باستان‌شناسان محلي مي‌توان‌ يافت‌؛ به‌ويژه مقالاتي در بحث از پزشكان پاپ‌ها يا دربارهاي شاهان و اميران وجود دارد.1 اين‌ فهرست‌هاي پزشكان درباري‌، شامل اسامي برجسته‌اي است كه براي مورخان پزشكي‌ آشناست‌، همراه با اسامي بسيار ديگري كه براي آنان بي‌معني است‌. برخي پزشكان درباري در زمان خودشان چنان معروف و متنفذ بودند كه نقاشان و اديبان نامشان را جاودانه ساخته‌اند. ولي اين بحث ديگري است‌.2 به موضوع پزشكي بازگرديم‌؛ بهترين راه براي توضيح وضع آن در

1. براي پزشكان پاپ‌ها، از جمله‌
(. Prospero Mandosio: θεαρου in quo maximorum Christiani orbis pontificarum archiatros spectandos exhibet (156 p., Rome 1784
اين اثر را گايتانو ماريني (1742 ـ 1815) بسيار بسط داد:
(G. Marini: Degli archiatri pontificj (2 vols., Roma 1784). p. Pansier Les medecins des papes d'Avignon, 1308-1403 (Janus 14, 405-34, 1909
كه از ماريني و هم‌چنين مآخذ ديگر اقتباس شده است‌.
2. نمي‌توانم هيچ مثالي را از سده‌ٴ چهاردهم ذكر كنم‌، زيرا چهره‌هاي اصيل آن قرن نادر بودند. ولي خواننده احتمالاً تصوير بزرگ دكتر دمتريو كاوناري‌، اثر فان‌ دايك را به‌خاطر مي‌آورد كه اينك در مجموعه‌ٴ فريك در نيويورك است‌. كاوناري در اوايل سده‌ٴ هفدهم به‌خاطر بيماري كتاب‌دوستي‌، آزمندي و به‌خاطر اين‌كه‌ پزشك پاپ اوربان هفتم بود، مشهور شد. او نه با قلم خودش‌، بلكه با قلم فان دايك جاودانگي يافت‌. در مقاله‌اي راجع به دمتريوكاوناري (كه هنوز منتشر نشده‌) ثابت كرده‌ام آن تصوير از دمتريو نيست‌، يا آن‌كه فان دايك آن‌را نكشيده است‌. مورد سِـر تئودور توركت دومايِـرْن (1573 ـ 1655) چندان روشن نيست‌، چون او پزشك برجسته‌اي بود، كه برخي از آثار علمي و كارهايش به يادماندني است‌، بااين همه اگر او با دربار جيمز اول سروكار نداشت‌، بعيد است كه‌ تصويرش كشيده مي‌شد.

Arnold C. Klebs: L'iconographie de Turquet de Mayerne (Geneva 16, 173-76, 1pl., 1933). Thomas Gibson: The iconography (of Turquet de Mayerne (Annals of Medical history 3, 288-96, 1941).