ط. مسلمانان شرقي‌

درباره‌ٴ ابن ساعاتي ¿ فصل فيزيك‌؛ درباره‌ٴ عبداللطيف ¿ فصل فلسفه‌؛ درباره‌ٴ ابن صوري ¿ فصل تاريخ طبيعي‌؛ درباره‌ٴ ابن لُبودي ¿ فصل رياضيات‌؛ درباره‌ٴ ابن قِفْطي و ابن اُصيبِعه ¿ فصل‌ تاريخ‌.

نجيب‌الدين سمرقندي‌

نجيب‌الدين ابو حامد محمدبن علي‌بن عمر سمرقندي پزشك مسلمان در سمرقند زاده شد يا برآمد و در واقعه‌ٴ هرات در 1222 ـ 1223، به دست مغول كشته شد. (معاصر مهتر وي‌ فخرالدين رازي هم در 1210، در هرات درگذشت‌).
وي آثار طبي متعددي به عربي نوشت‌. مهم‌ترين آنها كتاب الاٴسباب و العلامات نام دارد كه از شهرتي برخوردار شده و نسخه‌هاي متعددي از آن در دست است و نفيس‌بن عوض كرماني‌ پزشك الغ‌بيك در 1423 ـ 1424، شرحي بر آن نوشته است‌. اين شرح خود اساس رساله‌اي‌ فارسي به نام طب اكبري قرار گرفت كه محمد ارزاني پسر ميرحاجي محمد مقيم آن را در 1700 ـ 1701، تأليف كرد. يعني محمد ارزاني بر ترجمه‌ٴ شرح نفيس منتخبات زيادي از آثار طبي عربي منضم ساخت‌.

ابن طَرْخان‌

عزالدين ابو اسحاق ابراهيم‌بن محمدبن طرخان‌(بن‌) سُوَيدي انصاري دمشقي‌، پزشك و فيلسوف شامي در 1203 ـ 1204، زاده شد؛ در دمشق برآمد؛ در 1291 ـ 1292، درگذشت‌.
مهم‌ترين تأليفش رساله‌اي است مفصل در طب به ترتيب سر تا پا موسوم به التذكرة الهادية و معروف به تذكره‌ٴ ابن طرخان يا تذكره‌ٴ سويدي‌. در مورد هر يك از داروها عقيده‌ٴ بسياري از پزشكان‌، هم‌چنين گاهي نتيجه‌ٴ مشاهدات شخصي نقل شده است‌. در يكي از نسخه‌ها گفته شده‌ كه ابن طرخان آثار بيش از چهارصد پزشك را مورد استفاده قرار داده است‌. شك نيست كه او از آثار بسياري از آنان اعم از شرقي و غربي استفاده كرده است (مثلاً وي اغلب از ابن رشد نقل كرده‌، با اين كه او در شرق خيلي كمتر از غرب معروف بود).
در سده‌ٴ شانزدهم‌، دو تحرير موجز از اين كتاب فراهم شد، يكي توسط عبدالوهاب‌بن احمد شعراني‌، صوفي قاهري (وفات‌: در 1565 ـ 1566)، و ديگري توسط بدرالدين محمدبن محمد قوصوني‌، پزشك ترك كه در زمان سليمان اول (سلطنتش از 1520 ـ 1566)، برآمد. قوصوني به‌ منظور اختصار همه‌ٴ مآخذ را حذف كرده است‌.
رساله‌ٴ ديگر ابن طرخان كتاب الباهر في الجواهر نام دارد.