بارتولي فلورانسي همراه فرستادگان حبشه به ونيز بازگشت‌، كه به‌عنوان هديه با خود پلنگ و عطريات آورده بودند. با اين‌همه‌، اشتباه اساسي نتوانست برطرف گردد. بي‌شك‌، تا وقتي‌ راه‌نامه‌ها و گزارش‌هاي شفاهي با مختصات مشخصي تثبيت نشوند، معلومات جغرافيايي مبهم‌ و نامطمئن باقي مي‌ماند و هرگونه اشتباهي ممكن است رخ دهد و رخ مي‌دهد.1
بي‌شك‌، تعدادي راه‌نامه‌هاي دريايي تأليف شد، ولي اطلاعاتي كه آنها فراهم ساختند كافي‌ نبود، يا جز دريانوردان كسي با دقت كافي بدان‌ها توجه نكرد. در بخش پيشين از نقشه‌هايي سخن‌ گفتيم كه به‌وسيله‌ٴ مكتب مايوركا فراهم شده بود؛ از اين نقشه‌ها تنها ناخدايان كاتالونيايي بهره‌ نمي‌گرفتند؛ بي‌شك‌، چشمگيرترين آنها اطلس بزرگي بود كه در سال 1375 براي شارل پنجم‌ فرانسه تهيه شد؛ و نه‌تنها نقشه‌ها مهاجرت مي‌كردند، بلكه سازندگانشان هم‌، كه نابردباري ديني‌ آنان را رانده بود، روانه‌ٴ غربت شدند. بعد از مايوركا، بهترين نقشه‌ها در ايتاليا تهيه مي‌شد و تعدادي از اين نقشه‌هاي دريايي ايتاليايي در دست است تا تصويري از ارزش كلي آنها به ما عرضه كند.
اطلس مديچي (يا لورِنتسي‌) از سال 1351، شايد مهم‌ترين يادگار نقشه‌نگاري ايتاليا در اين‌ عصر است‌، ولو اين‌كه برخي جنبه‌هاي پيشگويانه‌اش را از آن حذف كنيم‌. البته‌، يا بايد تاريخ‌ تمام نقشه دست‌كم يك قرن جلو آورده شود، يا اين‌كه بپذيريم همراه با تقويم قمري مقدمه‌اش‌ در سال 1351، يا حوالي آن تهيه شده‌، مگر اين‌كه اضافات وقتي به آن داخل شده كه اكتشافات‌ پرتغاليان در سواحل آفريقاي باختري معلوم شده بود. شق دوم پذيرفتني‌تر است‌.
علاوه بر اطلس مديچي‌، نقشه‌هايي در دست داريم از فرانچسكو پيتسيگانوي ونيزي در سال‌هاي 1367 و 1373، اطلس كُمبيتيس‌، اطلس پيـنِلّي از حدود 1384، لوحه‌ٴ وِلِتْري و اطلس كار باتيستا بكاريوي جنوايي در سال 1426.
جاكومودي دوندي جنوايي كه با لقب جاكومودال اورولوجو معروف‌تر است‌، رساله‌اي‌ درباب كشندها نوشت‌، كه در آن علاوه بر ماه و خورشيد، سيارات را هم در كشندها دخيل‌ دانست‌. جزرومد در مديترانه به‌گفته‌ٴ او كمتر و نامنظم‌تر است‌، چون آن دريا از اقيانوس جداست‌. ديتاموندو منظومه‌ٴ بلند تعليمي است كه فاتسيودلي اوبرتي در حدود 1360 تأليف كرد. وزن آن‌ تأثير سنّت دانته را نشان مي‌دهد. اين منظومه چنان به مطالب جغرافيايي پرداخته است‌، كه‌ ممكن است آن را منظومه‌ٴ جغرافيايي بناميم (احتمالاً مفصل‌ترين منظومه‌اي كه نوشته شده‌ است‌). ولي بايد توجه داشت كه بيشتر به شيوه‌ٴ تاريخي از جغرافيا بحث كرده است و نه علمي‌،

1. ¿ بحث مربوط به رودهاي نيجر و نيل در زير و با توجه به موضوع كوچك‌تر؛ ¿ به يادداشت اين‌جانب درباره‌ٴ معلومات جغرافيايي در نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ پانزدهم (ايسيس‌، ش 9، ص 118، 1927)، كه در آن ثابت شده تا سال 1440 مردم گنت فاصله‌ٴ ميان شهرشان تا آميان و ليژ را نمي‌دانستند و قادر به دانستنش‌ نبودند!