اوليهٴ مدرسهٴ ادسا باشد، ولي به هر صورت اين رساله ترجمه از يوناني است‌، از اين رو فقط انعكاس طب هلنيستي است‌.
بزرگ‌ترين پزشك چين در اين عصر چانگ چونگ - چينگ‌، يا چانگ چي (حدود 200) بود كه رساله‌اي دربارهٴ پرهيز غذايي نوشت و در آن بسياري از گياهان را ذكر كرد؛ و رسالهٴ ديگري‌ دربارهٴ تب‌ها؛ اين رساله‌، تقريباً تا زمان ما، هم در چين و هم در ژاپن رواج فوق‌العاده داشت‌.

9. تاريخ‌نويسي هلنيستي‌، رومي و چيني‌. دفاعيهٴ تاتيان (كه در فقرهٴ 2 ياد كرديم‌) حاوي‌ اطلاعات گاه‌شناسي است‌، كه درضمن آثار اولين گاه‌نامه‌نگاران مسيحي آمده بود. آپيان تاريخ‌ روم را به يوناني نوشت (حدود 160)، اولوس گليوس در آتن يك جنگ لاتيني تأليف كرد كه‌ مانند اين قبيل آثار باارزش است‌، زيرا به انتقال قطعات متعددي از معلومات قديم كمك كرده‌ است‌. توصيف پوزانياس كه در فقرهٴ 7 ذكر شد، از لحاظ باستان‌شناسي و هم از لحاظ جغرافيايي‌ اهميت دارد.
هسون يوئهٴ فيلسوف‌، تاريخ سلسلهٴ هان غربي را نوشت‌.

10. قانون رومي‌. گايوس‌، يكي از بزرگ‌ترين قانون‌دانان‌، رساله‌اي مقدماتي در باب قانون‌ رومي نوشت كه نه تنها به خاطر سبك عالي‌اش‌، بلكه هم به خاطر اطلاعاتي كه دربارهٴ قانون‌ قديم به دست مي‌دهد، و به خاطر تأثيرش بر آثار مشابه بعدي ازقبيل اثر يوستينيان‌، داراي‌ اهميت بسيار زيادي است‌.

11. زبان‌شناسي يوناني‌. پوزانياس آتني‌گراي يك واژه‌نامهٴ يوناني تأليف كرد. هروديان -- كه‌ مورخ رياضي از او بيشتر به خاطر ارقام هرودياني ياد مي‌كند -- آثار متعددي در موضوعات‌ دستور زبان نوشت‌. فرونيخوس و پوللوكس واژه‌نامه‌هاي ديگري تدوين كردند. هرچه زبان‌ يوناني ناخالص‌تر مي‌شد، به فهرست‌هاي مفصل‌تري از واژه‌هاي آتني نياز مي‌افتاد.

12. اشارات نهايي‌. كار اين دوره به‌طور بارزي يونان و رومي بود، ولي محققان چيني نيز مختصر سهمي داشتند. فرمان‌روايي ماركوس اورليوس دو دليل روشن از ارتباط مداوم ميان‌ چين و امپراتوري روم به دست مي‌دهد (فقرهٴ 7 را ببينيد). خود ماركوس اورليوس بزرگ‌ترين‌ انسان آن عصر بود، البته‌، با وجود اين در تاريخ علم مقام اول را بايد براي جالينوس قايل شويم‌. بي‌شك جالينوس دانشمندي طراز اول بود و اگر ما او را برحسب نفوذي كه اعمال كرد مورد داوري قرار دهيم‌، يكي از مردان بسيار بزرگ زمان‌هاي گذشته بوده است‌.

ب‌. زمينهٴ ديني‌

عهد عتيق‌

مهم‌ترين متن عهد عتيق به وسيلهٴ كاتبان (صوفريم‌) فلسطين تهيه شده است‌. اين متن موسوم به‌