شد، ولي برخلاف آنچه مي‌پنداشت‌، در اين كه از ائمهٴ بزرگ شمرده شود و آثارش اعتبار شرعي‌ يابد، توفيقي نيافت (يادداشت مرا راجع به ابن حنبل در نيمهٴ اول سدهٴ نهم ببينيد). مهم‌ترين‌ اثرش كتابي در تاريخ جهان (نخستين كتاب جامع به زبان عربي در نوع خودش‌) از آغاز خلقت تا سال 915 است (به نام كتاب اخبار1 الرسل و الملوك‌) كه با تفصيل و دقت چشم‌گيري به نگارش‌ درآمده است‌. تفسير مفصلي هم بر قرآن نوشت (تفسيرالقرآن‌) كه شامل عظيم‌ترين مجموعهٴ احاديث مربوط به تفسير است‌.
دربارهٴ ابن دريد فقرهٴ يا، راجع به اوطوقيوس فقرهٴ ح‌، راجع به همداني و مسعودي فقرهٴ ز را ببينيد.

ابوالفرج اصفهاني‌

ابوالفرج علي بن حسين بن محمد بن احمد قرشي اصفهاني در 897 - 898 در يك خانوادهٴ قرشي مقيم اصفهان زاده شد، از اعقاب مروان آخرين خليفهٴ اموي بود، برخي از آثار متعددش را به خويشاوندان عالي‌مقامش در اسپانيا اهدا كرد، و در بغداد، حلب‌، ري و غيره برآمد، در 967 درگذشت‌. شاعر و مورخ عرب‌. كتاب الاغاني او گنجينه‌اي است از شعر، موسيقي و ديرين‌شناسي عرب‌، كه پژوهش‌هاي نخستين انسان‌گرايان را مجسم مي‌سازد، مهم‌ترين اثر در نوع خودش است‌، و مأخذ گران‌بهايي براي مطالعهٴ قدماي عرب به شمار مي‌رود. ابن خلدون آن‌ را ((شناس‌نامهٴ اعراب‌)) مي‌خواند (مقدمه‌، ج 3، ص 331، 1868).

ابوبكر رازي‌

ابوبكر احمد بن محمد بن موسي رازي در اسپانيا برآمد، در 936 - 937 درگذشت‌. قديم‌ترين‌ مورخ مسلمان اسپانيايي كه كتابش به دست ما رسيده‌. مردم اسپانيا او را سالار مورخان‌ مي‌خوانند. متن عربي تاريخ او مفقود شده‌، ولي ترجمهٴ كاستيلي آن در دست است‌، كه خود آن‌ هم برگرداني است از ترجمهٴ پرتغالي‌. اين كتاب حاوي مطالب گران‌بهايي در باب آخرين‌ سلاطين ويزيگوت و فتح اسپانيا به دست مسلمانان است (711 به بعد).

تاريخ‌نويسي چيني‌
ليو هسو

ليو هسو2 در 897 زاده شد، در زمان سلسهٴ چين اخير (يكي از پنج سلسلهٴ كوچك‌، سلسلهٴ تركي‌

1 .يا تاريخ‌. بعد از هجرت صورت سال‌نامه را پيدا مي‌كند.
Liu Hsu .2