نام بخش‌هاي طبيعت‌. در اواخر قرن‌، يكي از شاگردان هرابانوس به نام رامي اوسري در پاريس‌ تدريس مي‌كرد، كه از آموزش اريگنا اصالت بسيار كم‌تري داشت‌، ولي عامه‌پسندتر بود. اين‌ تعاليم سنت بيد، آلكوين و هرابانوس را پي گرفت و آن را مي‌توان نهال اوليهٴ دانشگاه پاريس به‌ شمار آورد، كه تا مدتي مديد سنگر اصلي محافظه‌كاري قرون وسطي در برابر هرگونه نوآوري به‌ شمار مي‌رفت‌. اريگنا آزادي نسبي فكر را عرضه كرد. فكر خلاق را كه جز توسط عده‌اي معدود قابل درك نبود و مي‌توانست رفته رفته سرچشمهٴ بدعت‌هاي ديني گردد؛ برعكس‌، رامي قهرمان‌ سنت بود. علاوه بر اين‌ها، نهضت سومي هم در غرب مسيحي به وسيلهٴ آلفرد كبير، رهبري‌ مي‌شد. شاه آلفرد، مانند اريگنا، كه مورد حمايتش قرار گرفته بود، فيلسوف متبحري نبود، ولي‌ دست‌كم به همان اندازه اصالت داشت و اقداماتش نتايج پاي‌دارتري در جهت صحيح به بار آورد. مسلماً، از اين سه تن‌، شاه آلفرد كسي بود كه به آرمان علمي نزديك‌تر شد. مقاصد او معتدل‌تر بود، كنج‌كاوي‌اش جنبهٴ علمي داشت و بيشتر مرد عمل بود. او يكي از نخستين معلمان در مغرب زمين بود كه اهميت زبان‌هاي مادري را دريافت‌، و اين به خودي خود دليل متقني است بر عمق اصالتش‌. فكر سرياني به وسيلهٴ موسي باركفا، حكيم الهي و مفسر عرضه شد.
دو فيلسوف مهم اسلامي عبارت بودند از جاحظ، كه رساله‌هاي متعددي بر اساس معارف‌ يوناني و فرهنگ عامهٴ اسلامي نوشت‌، و سرخسي‌، مهم‌ترين شاگرد كندي‌.

4. رياضيات و نجوم عربي و لاتيني‌. باز مجبورم به جاي اسلامي بگويم عربي‌، چون برخي از مهم‌ترين آثاري كه در تحت سلطهٴ مسلمين تأليف مي‌شد، عملاً به دست غيرمسلمانان بود. در اسلام چندان رياضي‌دانان و منجمان زيادي بودند كه لازم است آنان را به چهار گروه تقسيم كنيم‌: هندسه‌دانان‌، علماي حساب‌، منجمان و مثلثات‌دانان و اخترگويان‌.

هندسه‌دانان‌: ماهاني شروحي بر آثار اقليدس و ارشميدس نوشت و سعي بيهوده‌اي كرد تا راه‌حلي براي تقسيم كره به دو قطعه با نسبت معين بيابد. اين مسئله ارشميدسي به صورت يك‌ مسئلهٴ كلاسيك اسلامي درآمد و به يك معادلهٴ درجهٴ سوم منجر شد كه به معادلهٴ ماهاني‌ موسوم است‌. هلال حمصي چهار مقالهٴ اول آپولونيوس را به عربي ترجمه كرد. احمد بن‌ يوسف كتابي در باب نسبت‌ها نوشت كه داراي اهميت ويژه‌اي است‌، چون رياضي‌دانان غربي از طريق آن با قضيهٴ منلاوس آشنا شدند. نيريزي هم شروحي بر آثار بطليموس و اقليدس نوشت‌. ثابت بن قره سهمي‌ها و سهميواره‌ها را به صورت جالبي اندازه‌گيري كرد، ولي بيشتر شهرتش به‌ خاطر رهبري گروهي از مترجمان است كه ترجمهٴ عربي تعدادي از آثار كلاسيك رياضي را فراهم‌ كردند: از قبيل آثار اقليدس‌، ارشميدس‌، آپولونيوس‌، تئودوسيوس‌، بطليموس‌. ثابت شخصاً مترجم برجسته‌اي بود و برخي از ترجمه‌هاي ديگران را تهذيب كرد. دو تن از بزرگ‌ترين‌ مترجمان اين گروه‌، به استثناي خودش‌، عبارت بودند از يوسف خوري و اسحاق بن حنين‌.