ج‌. مترجمان‌

1. از عربي به لاتيني‌. قسمت بزرگي از فعاليت عصر، به صورت ترجمه از عربي و مقدار جزئي‌ هم از يوناني بود. بزرگ‌ترين مترجم‌، ژرار كرمونائي بود ــ شايد روي‌هم‌رفته بزرگ‌ترين مترجم‌ همه‌ٴ اعصار. شاگردانش در شرح حال او نوشته‌اند او عاشق مجسطي بود كه در آن هنگام‌ خوانندگان لاتيني بدان دسترسي نداشتند، و اين او را به طليلطه كشاند. هنگامي كه به طليطله‌ رسيد و فراواني آثار مربوط به هر موضوعي را به‌عربي موجود ديد، از كم‌بود كتاب كه خوانندگان‌ لاتيني از آن در رنج بودند، احساس تأسف كرد و علاقه‌ٴ وافرش به ترجمه‌ٴ كتاب‌هاي عربي‌ موجب شد تا آن زبان را فرا گيرد. سپس‌، به بررسي همه‌ٴ آثار علمي مسلمانان پرداخت‌، و بهترين‌ها را از هر موضوعي برگزيد و تا پايان عمرش در 1187، همه‌ٴ نيروي خود را مصروف‌ ترجمه‌ٴ آنها كرد.
همه‌ٴ اين فعاليت تقريباً باورنكردني را او و شاگردانش در طليطله به‌انجام رساندند، در شهري‌ كه نه‌تنها بهترين جا بود، بلكه شايد تنها جايي كه يك مسيحي مي‌توانست كاري بدين نظم و عظمت انجام دهد. قبلاً، از عظمت طليطله در نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ دوازدهم‌، به‌عنوان مركز توزيع‌ معلومات عربي سخن گفته‌ام‌، ولي مساعي جميل يوحناي اشبيلي‌، دومينگو گونديسالوو، و ديگران تحت‌الشعاع كار ژرار و مكتبش قرار گرفت‌. حتي ارائه‌ٴ فهرست كوتاهي از مهم‌ترين‌ ترجمه‌هاي آنان جاي زيادي را مي‌گيرد. كافي است گفته شود كه آنها شامل تعدادي آثار ارسطويي و منسوب به ارسطو، رساله‌هاي متعددي از ارسطوييان مسلمان و يهودي‌، برخي از بهترين آثار رياضي‌، نجومي و فيزيكي يوناني و اسلامي‌، تعداد زيادي از نوشته‌هاي جالينوسي‌ كه حنين بن اسحاق به‌عربي درآورده بود، به‌علاوه‌ٴ بسياري آثار طبي كه در اصل به‌عربي نوشته‌ شده بود، بالاخره تعداد كمي آثار مربوط به كيمياگري بود. به عبارت ديگر، در سايه‌ٴ فعاليت‌ بي‌قياس ژرار، گنجينه‌ٴ فلسفه‌، رياضيات‌، اخترشناسي‌، فيزيك‌، طب و كيمياي يونان و اسلامي‌ سخاوتمندانه به روي جهان لاتيني گشوده شد. مشكل بتوان در ميان همه‌ٴ اين ترجمه‌ها انتخابي‌ كرد، ولي شايد كه مهم‌ترين اثر عبارت بود از مجسطي (اتمامش در 1175)؛ و قانون ابن‌سينا.
غير از ژرار مترجم ديگري هم در طليطله بود، به نام ماركوس طليطلي‌، احتمال دارد كه او هم‌ در زمان ژرار برآمده باشد، ولي اين مطلب از مرحله‌ٴ حدس و گمان فراتر نمي‌رود. ماركوس قرآن‌ و تعدادي آثار طبي را ترجمه كرد.

2. از عربي به عبري‌. ژرار و ماركوس از عربي به لاتيني ترجمه مي‌كردند، ولي دو نفر ديگر از راه ناهموارتري مي‌كوشيدند تا معارف عربي را به غرب منتقل سازند، يعني از راه ترجمه به‌ عبري‌. يوسف قمحي از كتاب ابن جبرول ترجمه‌ٴ منظومي كرد. يهودا بن تِبّون پدر مترجمان يهود تعدادي آثار نجومي و فلسفي سعديا بن يوسف‌، ابن جبرول‌، ابن‌جناح‌، يهوداي لاوي‌، و بحيه‌بن‌