محبوبش بي‌بي‌خانم ساخت كه آثار كمي از آن باقي است‌. جالب‌ترين آثار بازمانده از شهر قديم‌ عبارت است از ريگستان‌، مقبره‌ٴ او، مجموعه‌ٴ گورهاي سلطنتي در جوار آن‌، شاه‌ِ زنده‌، كه‌ كاشي‌كاري و معرق‌كاري آن حيرت‌انگيز است و منظره‌ٴ عمومي آن داراي زيبايي باورنكردني و به‌يادماندني است‌.
روس‌ها در سال 1868م سمرقند را گشودند. اينك‌، مركز جمهوري ازبكستان است‌. تيمور چنان مشتاق توسعه‌ٴ شهر خويش بود كه گاه در اتمام ساختمان‌ها عجله مي‌كرد؛ به نظر مي‌آيد روس‌ها هم دارند همان اشتباه را مي‌كنند. توسعه‌ٴ سمرقند جديد فوق‌العاده است‌، به‌ويژه از لحاظ اقسام مدارس‌؛ تاحدي شهرهاي دانشگاهي غرب ميانه‌ٴ آمريكا را به‌ياد مي‌آورد؛ ولي ناظران دقيق‌ تصور مي‌كنند سرعت عمل بيش از احتياط و صحت عمل است‌.
5. گورمير، آرامگاه تيمور مسئله‌اي در باستان‌شناسي يشم‌. درون اين بناي زيبا گور فاتح است‌،1 كه با قطعه‌يشم سبز بزرگي پوشانده شده به طول 92/1 متر و عرض 37/0 متر با تَرَكي در وسط.
اين بزرگ‌ترين شئ موجود ساخته شده از يشم در جهان است و قريب يك تن وزن دارد. در موزه‌ٴ تاريخ طبيعي آمريكا در نيويورك دو نمونه يشم وجود دارد كه سنگين‌تر از يشم سمرقندي‌ است‌. اولي را گئورگ فريدريش كونتس در سال 1899م در معدني واقع در يوردانْزمول در برِسلاو سيلزيا يافته‌، كه وزني قريب 2120 كيلو دارد.2 ديگري يك تخته‌سنگ يشم است‌، كه در سال 1902 در زلاندنو يافت شد و احتمالاً از ساحل غربي سوث آيلند در تنگه‌ٴ ميلفرد است‌. طول آن 215 سانتي‌متر و عرضش 120 سانتي‌متر است و حدود سه تن وزن دارد.
يشم كونتس بزرگ‌ترين نمونه‌اي است كه تاكنون استخراج شده‌، يشم زلاندنو بزرگ‌ترين‌ تخته‌سنگ است و يشم سمرقند بزرگ‌ترين شيأ ساخته‌شده از يشم‌. آن را بايد از تخته سنگي به‌ مراتب بزرگ‌تر تراشيده باشند (با اين همه نك ¿يادداشت زير درباره‌ٴ ((كوههاي يشم )))
از وقتي مطلب بالا را نوشتم فرصتي دست داد تا اطلاعات بيشتري درباره‌ٴ يشم سمرقند به‌دست آورم‌. اين اطلاعات از فهرست مجموعه‌ٴ بيشاپ به‌دست آمده كه تنها در 100 نسخه‌ چاپ شده است‌. مجموعه‌ٴ بيشاپ اينك در موزه‌ٴ متروپوليتن است‌، ولي يك نسخه از فهرست را از موزه‌ٴ بوستون به‌دست آوردم‌. اين تخته سنگ از نفريت سبز سير است‌، از نوعي كه به چيني‌ پي‌يو مي‌نامند، به طول 192 سانتي‌متر، عرض 75/36 سانتي‌متر، ضخامت 30 سانتي‌متر و

1. بنابر يك روايت قديم بخارايي تيمور نه در آن گور، بلكه در واحه‌اي در صحرا دفن شده است‌[ .ولي دانشمندان در دهه‌ٴ 50 م آن را گشودند و بازمانده‌ٴ جسد را در آن يافتند، كه نشان مي‌داد يك پاي آن آسيب ديده‌است‌. ـ مترجم‌]
2. كونتس خودش آن را از كف معدن به‌دست آورد، در جايي كه هرمان تراوْبِه در سال 1884 قطعه‌ٴ كوچك يشم پيدا كرده بود. پيدا شدن اين قطعه‌ٴ بزرگ يشم‌ نشان مي‌دهد اشياي يشم ماقبل تاريخ يافت‌شده در اروپا، الزاماً داراي منشأ آسيايي نيستند.