دريا مي‌ريخت‌. ساختمان ترعه‌اي با نام ناويگليو گرانده‌،1 به طول تقريباً پنجاه كيلومتر در 1179، آغاز شد و در 1258، به پايان رسيد. اين ترعه آب آن دو رود را به سوي ميلان سرازير كرد، در آن‌جا مزارع حاصلخيز را مشروب ساخت‌، و موجب ثروتمندي اهالي شد.
تقريباً در همان ايام‌، يعني حدود 1276 ـ 1283، جنوا براي حفاظت بندرگاه خويش‌ موج‌شكن عظيمي ايجاد كرد، و در 1295، به‌وسيله‌ٴ آب‌راهه‌اي عالي آب‌هاي آلپ ليگوري را در اختيار گرفت‌.

د. موسيقي اروپا

فرانكوي كُلُنْي‌ْ2

صاحب‌نظر موسيقي كه احتمالاً در اواخر سده‌ٴ دوازدهم‌، در كلني برآمد. او داراي شخصيت‌ بسيار مرموزي است‌، و مشكل بتوان وي را از فرانكوي ليژي (نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ يازدهم‌، ج 1، ص750) تميز داد. دو رساله در باب موسيقي بدو منسوب است‌: هنر اوزان موسيقي‌؛3 و جامع‌الحان‌ موسيقي‌.4
از موٴلف هنر اوزان موسيقي در نسخه‌ٴ ميلان به صورت فرانكوي پاريسي نام برده شده است‌. ممكن است اين يك اشتباه باشد، يا يكي از فرانكوها يا هر دو مقيم پاريس بوده‌اند، يا فرانكوي‌ سومي مورد نظر بوده است‌. رساله‌ٴ دومي‌، يعني جامع‌، با عبارت ((من فرانكوي كلني‌)) آغاز مي‌شود. اين رساله خيلي جديدتر از اولي به‌نظر مي‌رسد، و ازاين‌رو، انتساب هنر اوزان موسيقي‌ را به فرانكوي كلني بعيد مي‌نمايد، يا سبب مي‌شود كه جامع‌الحان را در سده‌ٴ سيزدهم‌، قرار دهيم‌.
به هر صورت اين آثار داراي اهميت زيادي است‌، چون قديمي‌ترين شرح درباره‌ٴ موسيقي‌ وزني در اروپاي مسيحي است‌. موسيقي وزني (يا ايقاع‌) آن است كه ((هر نُت موسيقي در ميان‌ ساير نُت‌ها داراي فاصله يا نسبت زماني معيني است‌. برخلاف فاصله‌ٴ زماني متغير آوازهاي‌ معمولي‌)).5 اين ابداع احتمالاً داراي منشأ اسلامي است (ج 1، ص 531، 618). از قرار معلوم‌ فرانكو چيزي ابداع نكرده‌، بلكه آن را به غرب لاتيني انتقال داده و سازمان بخشيده است‌. دستگاه‌ نُت‌نويسي كه او معرفي كرده‌، اغلب نُت‌نويسي فرانكويي ناميده مي‌شود و اصول اساسي آن از ميان نرفته است‌، بلكه هنوز در نُت نويسي ما جاي دارد. انتشار آن بسيار كند بود.
درباره‌ٴ موسيقي تروبادورها، تروورها، و مينه‌سينگرها ¿ يادداشت‌هاي مربوط به آنها را در فصل هجدهم مربوط به زمينه‌ٴ فلسفي‌.

Naviglio Grande .1
Franco of Cologne .2
Ars cantus mensurabilis .3
Compendium discantus .4
Grove's Dictionary .5