منجر شد.) قديم‌ترين اشاره به اين دفترداري در يك دفتر حساب‌داري فلورانس مربوط به سال‌1382از شخصي به نام پاليانودي‌فالكو، از شركاي جوواني پورتيناري‌، ديده مي‌شود. پاليانو بدهكار و بستانكار را روبه‌روي هم به سبك ونيزي نوشته است‌. اين روش ونيزي از آغاز قرن در جنوا به‌كار مي‌رفت‌؛ ممكن است جنواييان مستقلاً آن را دريافته باشند. قديم‌ترين متن موجود ونيزي از سده‌ٴ پانزدهم است‌.
آگاهي‌هاي جنبي فراواني درباره‌ٴ روش‌هاي بازرگاني ايتاليا مي‌توان در كتاب عمليات بازرگاني‌ فرانچسكو پگولّوتي يافت‌، كه آن را در حدود 1340 نوشته است (يادداشت ويژه‌ٴ او را ببينيد). پگولوتي روش‌هاي حساب‌داري را توصيف نكرده‌، ولي جدول‌هاي باارزشي براي محاسبات به‌ دست داده است‌، مانند جدول محاسبات صرافي‌، جدول نرخ بهره‌، جدول تعرفه‌هاي گمركي‌.
دوباره به ايتاليا برمي‌گرديم تا شاهد پيدايش و تكامل اوليه‌ٴ حساب‌داري دوبل باشيم‌، ولي‌ بهتر است ابتدا تكامل حساب‌داري ساده را در كشورهاي ديگر بررسي كنيم‌.
آلمان‌. قديم‌ترين گزارش‌هاي موجود عبارت است از 1) برخي بيلان‌هاي فرقه‌ٴ توتوني‌ (دوازدهم ـ 2) از پايان سده‌ٴ سيزدهم و آغاز سده‌ٴ چهاردهم‌؛ سپس برخي گزارش‌هاي بازرگاني‌ مي‌آيد: 2) پارچه‌فروشان هولتسشوهِر در نورنبرگ در سال‌هاي 1304 ـ 1307؛ 3) هرمان و يوهان ويتنبرگ‌، بازرگانان هانسايي‌1 در لوبك در سال‌هاي 1329 ـ 1360؛ 4) يوهان كلينگنبرگ‌ و هرمان وارندورپ‌، بازرگانان لوبك در سال‌هاي 1330 ـ 1336؛ 5) يوهان تولنر، بازرگان‌ هانسايي در سال‌هاي 1345 ـ 1350؛ 6) فيكو فون گلدرسن‌، در هامبورگ در سال‌هاي 1367 ـ 1392؛ 7) رونتينگر، در رگنزبورگ (راتيسبن‌) در سال‌هاي 1383 ـ 1407.
نخستين اين گزارش‌ها بسيار ابتدايي است‌. درست مانند حساب‌هاي ايتاليايي در سده‌ٴ سيزدهم‌، حساب‌ها پشت سرهم‌، بدون اصول يادداشت شده است‌؛ ولي رفته رفته‌، صورت‌هاي‌ بعدي مرتب و مطابق اسلوب شده است‌. بااين حال در آن نشاني از گزارش روزانه يا حساب‌داري‌ دوبل نيست‌، مگر گاه‌گاهي در دفترهاي رونتينگر.
فرانسه‌. 1) قديم‌ترين مدرك فرانسوي يك حساب عبري‌متعلق به موٴسسه‌اي يهودي در واسو (هوت ـ سون‌؛ فرانش ـ كنته‌) است مربوط به سال‌هاي 1300 ـ 1306 و 1310 ـ 1318. اين‌ها از بسياري جهات داراي فوايد مهمي است (از قبيل زبان‌شناسي فرانسه‌، جامعه شناسي‌ يهود، سكه‌ها، اوزان و مقادير) و ايزيدور لوئب در آنها تحقيق كرده است‌.
قديم‌ترين گزارش به زبان فرانسه 2) گزارشي است از پارچه‌فروش ناشناسي در ليون در سال‌هاي 1320 ـ 1323؛ 3) از اوگو تِـرال پارچه‌فروش و سردفتر در فوركالكيه (در آلپ سفلا،

1. در مورد اتحاديه‌ٴ هانسايي (سيزدهم ـ 2) نك مقدمه‌، ج 2، ص 1924.