و انجيل منجر شد. برخي‌از فقها چنان خود را درمتن كتاب‌هاي مقدس غرق كردند كه مجذوب آن‌ شدند و حساب هرچيز ديگر را از كف دادند. اين خبط خطرناكي بود، چون اگر هم كسي كمال‌ كتاب آسماني را بپذيرد، از آنجا كه تدوين و تفسير ابهامات و دشواري‌هاي آن به دست آدمي‌ صورت گرفته‌، ناگزير اين كار، به خاطر سرشت بشري‌اش‌، غيركامل و از بسياري جهات مقرون‌ به خطا خواهد بود.
يكي از بارزترين نمونه‌هاي اين تعصب نسبت به متن را در كارهاي ابن تيميه‌ٴ شامي مي‌توان‌ يافت‌. او سعي كرد اسلام را به همان خلوص مفاهيم حقيقي واژگانش در اوان پيدايش آن‌ برگرداند. از آنجا كه صريح و خشن بود، دشمنان زيادي يافت‌، ولي البته هواداران پرشوري هم به‌ دست آورد. تأثير او را امروز مي‌توان در آيين وهابيت عربستان و هم‌چنين در كوشش‌هاي‌ آزادانديشان مسلماني كه تلاش مي‌كنند دين خود را از خرافات آلاينده پاك سازند،1 مشاهده كرد.
19. دفاعيات اسلامي‌. محمدبن ابراهيم دمشقي‌، عجايب‌المخلوقات‌نويس شامي‌، رساله‌اي در دفاع از اسلام و در رد مسيحيان قبرس‌، يعني كاتوليك‌ها وارتدكس‌ها، نوشت‌. نمي‌دانم مسلمانان‌ تا چه حد از اختلافات كاتوليك‌ها و ارتدكس‌ها اطلاع داشتند. اعتراض عمده‌ٴ ايشان متوجه اصل‌ تثليث در همه‌ٴ شكل‌هاي آن بود، چون خود موحد محض بودند. در مورد ساير دفاعيات نوشته‌ شده به زبان عربي كتاب اشتينشنيدر2 را ببينيد.

بودايي‌

20. دين بودا در سيلان و برمه‌. دين بودا در سده‌ٴ هشتم در زادگاه خود از پيش‌رفت بازماند و تدريجاً حتي موجوديت خود را هم در آن سرزمين از دست داد. مقارن سده‌ٴ چهاردهم قلمرو آن‌ تنها به سيلان‌، برمه و نپال منحصر شده بود.3 تاآنجا كه از اسناد چيني برمي‌آيد (كه تنها مآخذ ما

1 .جمهور عالمان اسلام اتفاق نظر دارند كه در تدوين و گردآوري قرآن هيچ تحريف و دست‌بردي برآن روي نداده است‌. تدوين مصحف قرآني واحد در زمان‌ عثمان با حضور صحابه و حافظان قرآن و با تأييد آنان صورت پذيرفته است‌؛ چنان كه رسميت و اعتبار اين مصحف در زمان پيشوايان و خلفاي بعدي‌- از جمله‌ علي‌(ع‌)- گواهي براين ادعا است‌. البته در تفسير قرآن لغزش‌هايي روي داده كه يكي‌از آنها همين ظاهرگرايي افراطي در تفسير آيات قرآني است‌. با آنكه قرآن‌، به‌ گواهي بيان ادبي ممتازش و به اعتراف همه‌ٴ اديبان بزرگ‌، از جايگاه ادبي بس والايي برخوردار است‌، سلفيان جانب ادبي آن را فرونهادند، و نشانه‌هاي آشكار مجاز و استعاره‌هايش را ناديده انگاشتند. -- و.
Steinschneider (p. 426, 1877) .2
3 .هم‌اكنون مختصري در باب سيلان و برمه سخن خواهيم گفت‌. اما بودائيت نپال به زودي با آيين هندو درآميخت و از اين‌رو درخور توجه نيست‌.