در فقره‌ٴ پيشين از ((راه‌نماي دانش آموزان‌)) يوسف كسپي‌، يهودي پرونسي‌، ذكري كرديم‌. مسلمانان هم آثار مشابهي تأليف كردند. يكي از آنها به نام تعليم‌المتعلم را برهان‌الدين زرنوجي‌ (سيزدهم - 1) در آغاز سده‌ٴ سيزدهم نوشت‌؛ اين كتاب صرفاً مجموعه‌اي از كلمات قصار بود به نقل از آثار گذشته‌، ولي به خاطر جذابيت و ايجازش در شرق‌، از جمله عثماني‌، از شهرت‌ چشم‌گيري برخوردار شد.1 ابن جماعه‌ٴ شامي در سال 1273م‌/672 ه ق و مخصوصاً ابن‌الاكفاني عراقي‌، هدايه (راهنما)هاي استادانه‌تري تأليف كردند. ارشاد القاصد الي‌ اسني‌المقاصد ظاهراً از برجسته‌ترين آثار در نوع خودش است و به خاطر اطلاعات تاريخي و كتاب‌شناسي كه دارد، نزد ما از اهميت ويژه‌اي برخوردار است‌. اين كتاب از نظرها دور ماند و به‌علت دشواري و سطح بالاي آن نتوانست محبوبيت همگاني تعليم‌المتعلم را، كه از آن كم‌مايه‌تر بود، كسب كند.

د. خاور دور

وانگ يينگ - لين (سيزدهم - 2) موٴلف رايج‌ترين كتاب درسي چين‌، در سال 1296 درگذشت‌، از اين‌رو مورد بحث ما نيست‌، ولي كتاب سه حرفي او رواج پيروزمندانه‌اش را در اين دوره آغاز كرد. مليون‌ها نفر تا به امروز آن متن كوتاه (560 كلمه‌اي‌) را از بر كرده‌اند، حال آن‌كه فضلا در قياس با اثر مفصل‌تر وانگ به نام درياي يشم‌، توجه كم‌تري بدان داشته‌اند. در عصر مورد بحث ما، به هيچ‌ نماينده‌اي براي آموزش و پرورش چيني برنخورده‌ام‌، از اين رو كار ابتدايي اما مشهور وانگ را خاطرنشان مي‌كنم‌.2
براي پيگيري موضوع آموزش و پرورش بايد به ژاپن روي آوريم‌. خاندان نيرومند هوجو در كانازاوا (نزديك يوكوهاما) كتاب‌خانه‌اي غني از آثار چيني و ژاپني ايجاد كردند كه تا سال 1333 مركز گسترش روزافزون معارف شد، ولي با سقوط آنان در اين تاريخ‌، تلاششان براي ترويج‌ علوم به پايان رسيد. با اين همه كانازاوا بونكو باقي ماند تا يك قرن بعد مورد بهره‌برداري بهتري‌ قرار گيرد.
آموزش و پرورش ژاپن بر پايه‌ٴ آيين‌هاي بودايي و كنفوسيوسي بود. نماينده‌ٴ مهم آيين‌ نوكنفوسيوسي آميخته با بودايي -- به اصطلاح شينگ - لي كه به‌وسيله‌ٴ چو- شي (سيزدهم - 2)

1. مرجع زير را به يادداشت مقدمه (ج 2، ص 1453) اضافه كنيد: مقاله‌ٴ م‌. پلزنر M. Plessner در دايرةالمعارف اسلام (ج 4، ص 1218، 1934).
2. گرچه بايد اضافه كرد كه در انتساب كتاب سه حرفي به او اختلاف‌نظر بوده است‌. ولي درياي يشم كه داراي اهميت خيلي بيشتري است‌، مسلماً اثر اوست‌.