ح‌. بيزانس‌

نيكتاس آكوميناتوس‌1

سال‌نامه‌نگار و متكلم بيزانسي‌. در اواسط سده‌ٴ دوازدهم‌، در كوناي واقع در فريگيه زاده شد (كوناي همان كولُساي قديم است كه به خاطر رساله‌ٴ پولس رسول به كولُسيان شهرت دارد). وي‌ در دربار قسطنطنيه و پس از 1204، در نيقيه برآمد، در اثناي سال‌هاي 1210 و 1220، درگذشت‌.
مهم‌ترين تأليفش تاريخ سال‌هاي 1180 تا 1206، در بيست و يك كتاب است‌، شامل‌ شرحي درباره‌ٴ فتح قسطنطنيه در 1204. اين كتاب بيشتر مبتني بر اطلاعات دست اول است‌؛ اهميت فوق‌العاده‌ٴ آن را مي‌توان با توجه به تاريخ‌هاي غربي از قبيل تاريخ ويلاردوان دريافت‌. شرح كوتاهي هم درباره‌ٴ مجسمه‌هايي نوشته است كه در 1204، در قسطنطنيه به دست سپاه‌ لاتيني ويران شد. اين گزارش اهميت ويژه‌اي دارد. چون پژوهشگران بيزانسي توجهي به هنر باستان نداشتند، از اين نظر اين كتاب در آثار مكتوب بيزانسي منحصر به فرد است‌.
مهم‌ترين تأليف ديني او گنجينه‌ٴ راست‌كيشي نام دارد كه در حدود 1204 ـ 1210، در بيست و هفت كتاب در نيقيه نوشته شده است‌، و از نظر تاريخ بدعت‌هاي مسيحي در سده‌ٴ دوازدهم‌، داراي اهميت است‌.

ط. ارمني‌

ايوان واناگان‌2

واناگان به معني راهب است‌. متكلم و مورخ ارمني‌. در حدود 1280، زاده شد؛ در صومعه‌ٴ بزرگ‌ كادگ (؟) در ارمنستان بزرگ تحصيل كرد، به دست مغولان اسير شد، پس از آزادي صومعه‌ٴ خوراناشات‌3 را (به وسيله‌ٴ خيمه‌هاي زيادي‌)، در كارتمان‌، واقع در اودي نزديك رود كُر عليا، تأسيس كرد و در 1251، در آن جا درگذشت‌. آثار متعدد ديني و كلامي او مورد نظر ما نيست‌، ولي در خوراناشات تاريخي نوشت شامل لشكركشي مغول در سال 1236. شاگردان زيادي‌ يافت كه از طريق آنها قطعاتي از آثار وي به دست ما رسيده است‌.

ي‌. سرياني‌

سليمان بصري‌

¿ فصل فلسفه در بالا.

Nicetas Acominatus .1
John Vanagan .2
Khoranashat .3