مورخ نامدار هلندي گردآورده است‌؛1 آلفرد كوويل هم اسناد ديگري را بررسي و نقل كرده است‌.2 در جهت مقابل‌، به نامه‌هاي پترارك مي‌رسيم كه در آنها با بياني زيبا ولي بسيار نيرومند به‌ پاپ‌هاي آوينيون مي‌تازد. آنچه را كه تازيانه‌زنان به شيوه‌اي خام در باب بي‌نوايي و ناخشنودي‌ مردم عادي مي‌گفتند، پترارك در سپيده‌دم انسان‌گرايي به شيوه‌اي زيبا بيان مي‌كرد. آنان درمعرفي‌ جنبه‌هاي نامرسوم اصلاح ديني پيش‌گام بودند و پترارك پيش‌آهنگ اراسموس بود.
باز هم ايتاليايي ديگري به نام مارسيليوي پادوايي در سال 1324 نغمه‌ٴ سهمگين‌تري سرداد و نه تنها اصلاح ديني‌، بلكه از جهاتي انقلاب كبير فرانسه را نيز پيش‌بيني كرد. ممكن است‌ بخواهيم حمله‌ٴ سخت او را به كليسا ناشي از افراطي بودن ذاتي‌اش بدانيم‌، يا از اين كه او خود يك شورشي بود؛ ولي در آن سال 1324 نه او و نه همكارش ژان ژاندوني از سوي كليسا تكفير نشده بودند و اين اتفاق نخستين بار دو سال پس از آن روي داد.
گذشته از اين‌، اگر شهادت آنان را به خاطر دشمنانه بودن رد مي‌كنيد، به شهادت آلوارو پلايوي فرانسيسي توجه كنيد، كسي كه در آوينيون اعتباري داشت و كشيش مخصوص پاپ‌ بود؛ و نوشته‌ٴ او در انتقاد از كليسا كوبنده‌تر از بسياري انتقادهاي معتدل اصلاح‌طلبان دو قرن بعد بود. او دست رد بر سينه‌ٴ كسي ننهاد و همه را، از پاپ گرفته تا راهب و عامي كوبيد و در همه‌ٴ زواياي كالبدِ رو به اضمحلال كليسا خطاها و نارسايي‌ها را نمايان ساخت‌. البته‌، اين را هم در حمايت از كليسا بايد گفت كه رساله‌ٴ او به تشويق پاپ يوحناي بيست و دوم نوشته شد.
كنراد مگنبرگي منظومه‌اي سرود همنام با كتاب آلوارو، يعني در تنبيه كشيشان‌، كه خيلي كم‌تر از آن جامع است و بيشتر از گرفتاري‌هايي بحث مي‌كند كه از مبارزه‌ٴ ميان پاپ‌، امپراتور و راهبان‌ و كشيشان آزاد ناشي مي‌شود.
دو فرانسيسي معرف عقايد انگليسيان بودند و هر دو شهرت زيادي يافتند: هاگ نيوكاسلي از روش زاهدانه‌ٴ حواريان دفاع مي‌كرد و به مخالفت با فروش آمرزش گناهان برخاست‌؛ ويليام‌ آكمي از رهبران مخالفت با قدرت دنيوي پاپ بود و با جسارت خاصي سوء استفاده‌ٴ دستگاه‌ پاپ در آوينيون و حكومت كليسا را نشان داد. او از بزرگ‌ترين پيشاهنگان اصلاح ديني بود.
گرچه پاپ‌ها تحت نفوذ فرانسه درآمده بودند، بسياري از خطرناك‌ترين مخالفان خود را در ميان آنان يافتند. از آن جمله‌، حقوق‌داناني حرفه‌اي بودند كه براي گردانيدن دستگاه سياسي‌ پادشاه به خدمت گرفته شده بودند، هم‌چنان‌كه امروز بسياري از موٴسسات براي پيش‌رفت‌ كارشان بهترين استعدادهاي حقوقي موجود را به خدمت خويش درمي‌آورند. از جمله‌ٴ آن گروه‌

Corpus documentorum inquisitionis haereticae pravitatis Neerlandicae (Gent 1889-1906) .1
A. Coville: Histoire de litteraire (37, 390-411, 1938) .2