ابن ابي اُصيبِعه‌

موفق‌الدين ابوالعباس احمدبن قاسم‌بن ابي اُصيبِعه سَعْدي خزرجي‌. پزشك و مورخ طب‌ مسلمان شامي در 1203 ـ 1204، در خانواده‌ٴ يكي از پزشكان دمشق زاده شد (پدرش‌ چشم‌پزشك بود)، وي در دمشق تحصيل كرد و بعداً، به بيمارستان ناصري قاهره رفت‌؛ در 1236 ـ 1237، در بخش چشم‌پزشكي آن بيمارستان مقامي يافت‌، ولي اندكي بعد، وارد خدمت يكي‌ از امراي صرخد در نزديكي دمشق شد؛ در 1270، در صرخد فوت كرد. همراه ابن بيطار به‌ گردآوري گياهان پرداخت‌، با عبداللطيف بغدادي مكاتبه داشت‌، و شخصاً بسياري از پزشكان را مي‌شناخت‌.
وي مجموعه‌اي در مجربات پزشكي تأليف كرد كه اينك‌، در دست نيست‌. مهم‌ترين تأليفش‌ عيون الاٴنباء في طبقات الاٴطباء جنبه‌ٴ تاريخي دارد و مجموعه‌اي از شرح احوال و آثار برجسته‌ترين‌ پزشكان‌، از قديمي‌ترين زمان‌ها تا روزگار خود اوست‌. اين اثر در حدود 1242، در صرخد تأليف‌ شده ولي بعدها، مورد اصلاح و تجديد نظر قرار گرفته است‌. عيون‌الاٴنباء مهم‌ترين مأخذ ما در زمينه‌ٴ تاريخ طب اسلامي به شمار مي‌رود، در آن از قريب 400 پزشك مسلمان يا عرب‌، و در عين حال از عده‌اي ديگر از ساير ملل بحث شده است‌. كتاب در پانزده فصل است‌: 1) پيدايش‌ طب‌؛ 2) نخستين پزشكان‌؛ 3) پزشكان يوناني كه نخستين آنان اسكلپيادس بود؛ 4) بقراط و معاصرانش‌؛ 5) جالينوس و عصر او؛ 6) پزشكان اسكندراني‌؛ 7) پزشكان در آغاز ظهور اسلام‌؛ 8) پزشكان سرياني در آغاز ظهور دولت عباسي‌؛ 9) مترجمان آثار پزشكي و حاميان آنان‌؛ 10 تا 15) به ترتيب پزشكان عراق‌، ايران‌، هند، مغرب و اندلس‌، مصر، شام‌.
بيش از شش فصل مربوط به طب قبل از اسلام است‌. خيلي كم ديده مي‌شود كه اسناد او درباره‌ٴ پزشكان يوناني كاملاً تازه و درست باشد، ولي گزارش او براي آشنايي با علم اسلامي‌ گران‌بهاست‌. اين كتاب به ما كمك مي‌كند تا آنچه را كه مردم عربي‌زبان از طب يوناني‌ مي‌شناختند يا درباره‌ٴ آن فكر مي‌كردند دريابيم‌. هرچند تأليف ابن ابي اُصيبِعه در وهله‌ٴ اول تاريخ‌ طب است اما، اهميت آن فقط به طب محدود نمي‌شود. بسياري از پزشكان مسلمان فقط پزشك‌ نبودند، بلكه آنان اغلب رياضيدان‌، فيزيكدان‌، اخترشناس‌، فيلسوف يا افرادي جامع‌العلوم هم به‌ شمار مي‌رفتند. از اين رو، عيون‌الاٴنباء مرجعي براي تاريخ علوم اسلامي به‌طور اعم است‌، مثلاً مورخ رياضي غالباً بايد بدان مراجعه كند.

يد. ايراني‌

بُنْداري‌

قوام‌الدين فتح‌بن علي‌بن فتح اصفهاني‌، در حدود 1226، برآمد. مورخ مسلمان‌. در 1226، تاريخ‌