فصل هفتم‌

شيمي‌
(نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ دوازدهم‌)

الف‌. اسلام‌

طغرايي‌

عميدالدوله فخرالكتاب موٴيدالدين ابواسماعيل حسين بن علي بن محمد معروف به طغرايي‌1 در اصفهان زاده شد، در 1111 ـ 1112 در بغداد بود؛ بعدها، وزير مسعودبن محمد سلجوقي امير موصل شد. در 1121، هنگامي كه بيش از شصت سال داشت به اتهام الحاد كشته شد. شاعر و كيمياگر ايراني كه به عربي مي‌نوشت‌. او بيشتر به خاطر قصيده‌ٴ معروفش لاميّةُالعَجَم‌،2 كه در 1111 ـ 1112، در بغداد، سروده مشهور است‌. كتاب‌هاي مختلفي در باب كيميا به او منسوب‌ است‌: كتاب الجوهر النظير في صناعةاﻹكسير؛ جامع‌اﻷٴسرار و تراكيب‌اﻷٴنوار؛ مفاتيح الرحمة و مصابيح‌ الحكمة؛ حقايق الاستشهاد (في الکیمیاء) و غيره‌. وي عقايد ترديدآميز ابن‌سينا را درباره‌ٴ كيميا مورد مناقشه و طعن قرار داده است‌.
¿ يادداشت اين‌جانب درباره‌ٴ آرتفيوس در زير.

ب‌. لاتيني‌

آرتفيوس‌3

كيمياگر ناشناسي كه عجالتاً او را در اينجا قرار داده‌ام‌، چون او را با طغرايي شاعر و كيمياگر

1 .واژه‌ٴ طغرا به‌معني امضاي سلطان نيست‌، بلكه نوشته‌اي زينتي و زيباست در بالاي نامه‌هاي دولتي شامل بسم‌الله و عنوان سلطان يا حاكم‌. ازاين‌رو طغرايي‌ به‌معني رئيس ديوان است‌، ولي به‌طور تاريخي‌، به ويژه در شرق‌، يعني خوش‌نويس‌.
2 .اين عنوان در مقابل لاميةالعرب شَنْفَري‌ٰ شاعر عصر جاهلي انتخاب شده است‌.
Artesius ,Artepius ,Artephius .3