فيزيك اسلامي‌

يادداشت مرا راجع به رازي در فقرهٴ ز و راجع به نيريزي در فقرهٴ د ببينيد.

فن‌آوري چيني‌، نخستين كتاب چاپي‌

قديم‌ترين كتاب چاپي موجود نسخه‌اي است از ترجمهٴ چيني سوتراي الماس‌، كه در 11 ماه مه‌868 تحت نظر و احتمالاً به هزينهٴ وانگ چيه‌، براي توزيع مجاني چاپ شده است‌. اين كتاب‌ حاوي شش برگ است‌. هر برگ به طول 1/2 2 پا و عرض تقريباً يك پا، و يك برگ كوتاه‌تري كه‌ باسمه شده‌، و همه را مرتب به يكديگر چسبانده و طوماري به طول 16 پا ترتيب داده‌اند. از اين‌ رو به هيچ روي يك كتاب كوچك را تشكيل نمي‌دهد، بلكه مبين فن‌آوري پيش‌رفته‌اي است كه‌ مستلزم تكامل طولاني است‌، و به‌طور بارزي مقدم بر قديم‌ترين باسمه‌هاي چوبي در اروپاست‌.1
اين كتاب در 1907 در غارهاي هزار بودا2ي تونگ - هوانگ‌3، در كانسو (تركستان شرقي‌) توسط سر اورل استين كشف شد و اكنون در موزهٴ بريتانيا نگه‌داري مي‌شود.
غار تون - هوانگ حاوي قريب 15,000 كتاب يا بيشتر است كه همه بر روي كاغذ نوشته‌ شده‌، قسمت مهمي از آنها در 1907 توسط سر اورل استين براي حمل به لندن انتخاب شد، و قسمت زيادي هم سال بعد به وسيلهٴ پل پليو براي حمل به پاريس‌. تنها يك سند از سدهٴ نهم‌ وجود دارد كه داراي تاريخ است‌، يعني سوتراي الماس از سال 868 ، تاريخ اسناد ديگر از 947 تا 983 متفاوت است‌. تون - هوانگ ايستگاه خارجي فرهنگ چين در شاه‌راه بازرگاني غرب بود. اهميت بين‌المللي آن از اينجا پيداست كه آثار كشف‌شده در آن غار بزرگ تنها به زبان چيني‌ نيست‌، بلكه شامل آثاري به زبان‌هاي تبتي‌، سانسكريتي‌، سغدي‌، ايران شرقي‌، اويغوري‌ (تركي‌)، و حتي عبري نيز هست‌.
سوتراي الماس يا پراجناپاراميتا 4، به چيني چين - كانگ چينگ‌، توسط كوماراجيوا (نك نيمهٴ اول سدهٴ پنجم‌) و بار ديگر توسط هسوان تسانگ (نك نيمهٴ اول سدهٴ هفتم‌) به چيني ترجمه‌ شد. چاپ 868 نسخه‌اي است از ترجمهٴ كوماراجيوا، حال آن كه بر اثر تصادف عجيبي‌، قديم‌ترين كتاب چاپي ژاپن (با تاريخ مسلم‌) قسمتي از ترجمهٴ هسوان تسانگ (1157) است‌. رواج اين اثر بيشتر از آنجا معلوم مي‌شود كه زيباترين كتاب چاپي كشف‌شده در تورفان‌، مركز

1 .يادداشت مرا راجع به فن‌آوري در نيمهٴ دوم سدهٴ ششم‌، راجع به مينگ هوانگ (نيمهٴ اول سدهٴ هشتم‌) و شوتوكو - تنو (نيمهٴ دوم سدهٴ هشتم‌) ببينيد.
Ch'ien fo tung .2
Tung-huang .3
Prajnaparamita .4