در اسپانيا به راه انداختند. در 1263، موسي‌بن نحمن عالم بزرگ يهودي را مجبور كردند در يك‌ مناظره‌ٴ عمومي در بارسلون در برابر همكيش مرتدش‌، پابلو كريستياني‌، از دين خود دفاع كند (ظاهراً پابلو در آن مناظره شكست خورده بود)، ولي اين فقط آتش دشمني را تيزتر كرد و آزار و شكنجه با شدت بيشتري دنبال شد. بار ديگر، تلمود مورد مميزي و حمله قرار گرفت و بدين‌ ترتيب‌، به حساس‌ترين نقطه‌ٴ يهوديان انگشت گذاشته بود.
اوضاع در انگلستان چندان بهتر نبود. كناره‌گيري يهوديان و موفقيت مادي برخي از آنان كينه‌ و آز همسايگان مسيحيشان را برانگيخت‌. رنجش از آنان بيش از پيش‌، فزوني گرفت و احساسات‌ خصمانه در سده‌ٴ سيزدهم‌، انبوه‌تر شد و با شدت بيشتري خود را نمايان ساخت‌. در 1280، از روش اسپانيا براي تغيير دين يهوديان استفاده شد و آنان را مجبور كردند در جشن‌هاي دومينيكي‌ شركت كنند، ولي اين كارها را بدتر كرد. شكنجه‌ٴ يهوديان در 1290، اوج نامنتظري يافت‌: ادوارد اول فرمان داد همه‌ٴ يهوديان پيش از عيد همه‌ٴ قديسان‌1، انگلستان را ترك گويند و همه‌ٴ اموال‌ غيرمنقولشان به نفع پادشاه ضبط شود. شانزده سال بعد، يهوديان از فرانسه اخراج شدند.
3. اسلام‌. مطالب ناچيزي كه درباره‌ٴ سير تحولي اسلام مي‌توان گفت بنابر مناسبت در فصل‌ فلسفه آورده شده است‌. فعاليت‌هاي ضد اسلامي مسيحيان را در بالا ياد كرده‌ام‌.
4. هندو. دين بودا كه ممكن بود به نفع بسط نبوغ طبيعي هنديان باشد در هند كاملاً تحت‌ فشار قرار گرفت و جاي خود را به تعدادي از مذاهب از قبيل شيوا و ويشنو داد، كه با وجود اختلافشان به يك اندازه براي رشد افكار علمي مضر بودند. شايد آيين ويشنو اندكي كم‌ضررتر بود؛ با اين حال‌، تحت تسلط اساطير موهوم و مفاهيم نامعقولي قرار گرفت‌، كه جز در زمينه‌هاي‌ طب‌، اخترگويي و كيمياگري‌، با پژوهش علمي سازگاري نداشت‌؛ اين مطلب به ما كمك مي‌كند تا ستروني نسبي علم هندي را علي‌ٰرغم آغاز باشكوهش دريابيم‌.
5 . دين بودا. مغولستان تحت تأثير قوبيلاي قاآن امپراتور بزرگ سلسله‌ٴ يوآن‌، بودايي شد. بدبختانه دين بودايي كه توجه امپراتور را جلب كرد از نوع پست تانترايي بود، كه در فلات تبت با توفيق زيادي رو به رو شده بود. قوبيلاي قاآن فرمان داد كانجور را از تبتي به مغولي ترجمه كنند.
مذهب لامايي مغولي تا حدودي در چين راه يافت و به تخريب بودائيت و سترون كردن‌ افكار چين كمك كرد. خوشبختانه اين مذهب نزد اكثريت مردم چين بيگانه ماند و از اين رو، تأثير ناخوشايندش محدود شد.
در اين اثنا، سير تحولي دين بودا در ژاپن در سطحي وسيع دوام يافت‌. در اين عصر، دو مذهب جديد تأسيس شد. نيچيرن ـ شو را نيچيرن در 1253، تأسيس كرد؛ و جي ـ شو را ايپن‌

1. All Saints Day. = اول نوامبر