مهم‌ترين تأليف ايجي كتاب المواقف في علم الكلام است‌، كه رساله‌اي است بسيار مستند و حاوي خلاصه‌ٴ قابل‌فهمي از معلومات علمي و اصول فلسفه‌، مواقف نسبتاً مختصر است و با ايجاز نماياني نوشته شده‌، ولي شارحان متعدد آن را بارها و بارها بسط داده‌اند، كه‌ معروف‌ترينشان سيد جرجاني (چهاردهم ـ 2) است‌؛ معمولاً نسخه‌ٴ خطي يا چاپي آن با يك يا چند شرح همراه است‌. به گفته‌ٴ موٴلف‌، وي مواقف را براي احياي كلام نوشته است‌، كه در آن زمان‌ سخت مورد بي‌اعتنايي قرار گرفته بود. بنابراين همه‌ٴ كتاب‌هايي را كه در دست‌رسش بوده خوانده‌ و براي هضم و فهم آنها زحمت زيادي كشيده و محتواي آنها را با وضوحي در حد امكان و كمابيش به شيوه‌اي تازه بيان كرده است‌. مآخذ او منحصراً عربي است‌، البته به‌طور ضمني‌ يوناني بوده‌اند، ولي موٴلف به ندرت از فيلسوفان يوناني نام مي‌برد، گرچه در مورد قابليت‌ تقسيم تا بي‌نهايت از اقليدس نام برده است‌. ظاهراً مأخذ اصلي او ابن سينا بوده‌، ولي با بيشتر متكلمان اعم از اشاعره و معتزله به‌خوبي آشنايي داشته است‌.
رساله به شش بخش يا موقف و هر موقف به چند مَرصَد و هر مرصد به چند مقصد تقسيم‌ شده است‌. موضوعات مواقف عبارت است از: 1) منطق‌، علم به‌طور كلي‌، مبادي‌، درست و نادرست‌؛ 2) مابعدالطبيعه‌، وجود و عدم‌، ماده‌، وجوب و امكان‌، وحدت و كثرت‌، علل و معلولات‌؛ 3) نظريه‌ٴ اعراض‌؛ 4) طبيعيات‌، تقسيم پذيري ماده‌، خلاٴ، حركت‌، جهان‌شناسي‌، جغرافيا، روان‌شناسي‌، 5) خداشناسي‌؛ 6) نبوت‌، معاد، روز قيامت‌، نوعي ضميمه درباب‌ مذاهب اسلامي‌.
با اين‌كه مواقف بسيار موجز است‌، ايجي خلاصه‌اي از آن را هم تأليف كرد، به‌نام جواهرالكلام‌ يا مختصر المواقف‌. علي بن محمد بخاري جواهرالكلام را در سال 1368 به‌نام غياث‌الدين وزير1 شرح كرد.

تحتاني‌

فيلسوف و متكلم ايراني‌، كه به عربي مي‌نوشت (متوفا 1365م‌/ 776 ه ق‌).

1. در مورد غياث‌الدين وزير، كه نامش در اين مقاله آمده‌، دچار سردرگمي شده‌ام‌. بروكلمان در مورد اول‌، يعني در ارتباط با فوائد غياثيه مي‌گويد كه غياث‌الدين‌ وزير سلطان محمد خدابنده بود. در اين صورت‌، كتاب جعلي است يا اشتباه ديگري پيش آمده‌، زيرا خدابنده از سال 1304 تا 1316 پادشاهي كرد. در مورد دوم او را غياث‌الدين بن رشيدالدين مي‌نامد. اين هم به همان اندازه متناقض است‌، زيرا او در سال 1336 كشته شد و بنابراين كتابي را در سال 1368 نمي‌توان‌ به نام او كرد. ممكن است سال 1368 غلط باشد، ولي شرح مختصر مواقف به احتمال زياد ممكن نيست پيش از سال 1337 تأليف شده باشد. چند وزير ممكن‌ است لقب غياث‌الدين داشتند [تاريخ 1368 م (=769 ه ق‌) در اين مورد مسلماً غلط است‌، چون با تاريخ وفات ايجي (756) جور در نمي‌آيد. به‌علاوه‌، ظاهراً مواقف به غياث‌الدين وزير محمد خدابنده اهدا شده است‌. ـ م‌].