33. جواهرنامه‌ها. كمتر، اثري قرون وسطايي به اندازه‌ٴ جواهرنامه مقبول واقع شد. اين اثر منظومه‌اي بود كه ماربود، اسقف رن‌، احتمالاً پيش از آغاز اين عصر، تأليف كرد. جواهرنامه به‌ لاتيني‌، عبري و چندين زبان محلي مورد مطالعه قرار گرفت‌. در آن از خواص طبي و جادويي‌ شصت سنگ قيمتي بحث مي‌شود، و اساساً داراي منشأ غيرمسيحي است (ج 1، ص 747). در آغاز سده‌ٴ دوازدهم‌، جواهرنامه‌ٴ بسيار جامعي معروف به جواهرنامه‌ٴ الفبايي به زبان آنگلو- نورماني‌ تأليف شد. در آن از 78 سنگ قيمتي گفتگو شده است‌. اين رساله مستقل از جواهرنامه‌ٴ ماربُد است‌، ولي مانند آن روايت‌هاي جادويي وعلمي قديم را عرضه مي‌كند. موٴلف آن معلوم نيست‌، ممكن است فيليپ تائوني باشد كه مقارن همان ايام‌، جواهرنامه‌ٴ كوچكتري به زبان‌ آنگلو - نورماني (شامل 15 سنگ قيمتي‌) تأليف كرد. بسيار عجيب است در حالي كه‌ جانورنامه‌ها كاملاً تحت نفوذ افكار مسيحي بود، جواهرنامه‌ها تا ظهور جواهرنامه‌ٴ مسيحي در سده‌ٴ سيزدهم‌، از آن مصون ماند.1
ترجمه‌ٴ عبري كتاب ماربُد كه در بالا ذكر شد، در سده‌ٴ سيزدهم‌، توسط يعقوب بن روبِن‌، با عنوان -- سِفِر هه - عشر (كتاب ثروت‌) صورت گرفت‌. اين ترجمه منظوم بود، ولي ترجمه‌ٴ ناشناس‌ ديگري هم به نثر در دست است‌.2 جواهرنامه‌ٴ ديگري به زبان عبري (شامل 73 سنگ قيمتي‌) به‌ برخيا هه - نَقدَن منسوب است‌، ترجمه‌ٴ عبري جواهرنامه‌اي كه در دايرةالمعارف عمومي آرنولد ساكسوني وجود دارد هم در دست است‌.
شايسته نيست از جواهرنامه‌هايي كه در اثناي اين دو سده‌، به زبان‌هاي مختلف تأليف شد بيش از اين گفتگو كنيم‌، چون جاي ترديد است كه در پس ذكر خشك و خالي نام جواهر بتوان‌ اطلاعات باارزشي از آنها به‌دست آورد. شك نيست كه مطالعه‌ٴ تطبيقي اين آثار بايد صورت‌ گيرد، ولي نه در اين‌جا و نه حالا.
مفصّل‌ترين جواهرنامه‌هاي لاتيني سده‌ٴ سيزدهم‌، آنهايي بود كه بخشي از دايرةالمعارف‌هاي‌ عمومي را تشكيل مي‌داد، و پيش از اين‌، بارها نامشان ذكر شد. از جواهرنامه‌هاي متعددي كه به‌ زبان‌هاي محلي اروپا نوشته شد، جالب‌ترينش اقتباس هنريك هارپستراينگ به‌زبان دانماركي از جواهرنامه‌ٴ ماربُد و ترجمه‌ٴ يك جواهرنامه‌ٴ عربي به زبان اسپانيايي است توسط يهودا بن موسي‌، براي شاه آلفونسو (شامل 360 سنگ قيمتي‌).
سنت شرقي را تيفاشي و بَيْلَك قَباجَقي در زبان عربي‌، و نصيرالدين طوسي در زبان فارسي‌ دنبال كردند.

Paul Studer and joan Evans, Anglo-Norman lapidaries, 424 p., Paris 1924, Isis, 9, pp. 123-124 .1
M. Steinschneider, Hebraeische Ubersetzungen 957 p.,Berlin 1893. .2