فصل يازدهم‌

تاريخ‌نويسي‌
(نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ دوازدهم‌)

الف‌. مسلمانان شرقي‌

شهرستاني‌

ابوالفتح محمد بن عبدالكريم شهرستاني مورخ مسلمان دين و فلسفه‌، در 1076 ـ 1077، در شهرستان‌، از نواحي خراسان زاده شد، در جرجانيه و نيشابور تحصيل كرد، در 1116 ـ 1117، حج به جاي آورد، پس از سه سال اقامت در بغداد به خراسان بازگشت و در 1153، در آن‌جا درگذشت‌، از پيروان مذهب اشعري بود.
مهم‌ترين تأليفش كتاب الملل والنحل است كه در 1127 ـ 1128، تأليف كرده است‌. قسمت‌ اول شامل گزارش مذهب‌هاي اسلامي است‌، سپس مذهب‌هاي اهل كتاب يهوديان و مسيحيان‌، و بعد امم ضاله‌، يعني مجوس و مانوي‌. قسمت دوم از فلسفه‌ٴ صابيان‌، يونانيان‌، مسلمانان‌، مسيحيان و عرب‌ها، مخصوصاً از اصول فلسفه‌ٴ ابن‌سينا، سرانجام از دين عرب پيش از اسلام‌، و دين مردم هند بحث مي‌كند. بايد گفت كه دو ثلث كتاب درباره‌ٴ فرقه‌هاي غيرمسلمان است‌. اين كتابي است جامع‌، عالمانه‌، و مرتب درباره‌ٴ تاريخ اديان‌؛ موٴلف نتوانسته هميشه بي‌طرف‌ بماند، ولي هوشمندانه در اين راه كوشيده است‌. در مقايسه‌ٴ او با دو سلفش در نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ يازدهم‌، مي‌بينيم كه واقع‌بين‌تر از ابن طاهر بغدادي ولي فروتر از عالم بزرگ اسپانيايي‌ ابن‌حزم است‌. آثار ابن‌حزم و شهرستاني را مي‌توان قديمي‌ترين تاريخ اديان در همه‌ٴ زبان‌ها دانست‌.
ساير آثارش عبارت است از تاريخ الحكماء (يا الفلاسفه‌)، و آثاري درباره‌ٴ كلام و مابعدالطبيعه‌: كتاب مصارعات الفلاسفه‌، و كتاب نهايةاﻹقدام في علم الكلام‌.