پس از نوشتن يادداشت فوق جوزف نيدهام مقاله‌اي از وانگ لينگ‌، عضو فرهنگستان چين‌ را در مورد اختراع و استعمال باروت و سلاح گرم در چين براي چاپ در ايسيس برايم آورد. هرچند من نوشته‌ٴ گودريچ را در بيست و پنجم اوت 1944 و نوشته‌ٴ وانگ را در بيست و سوم‌ فوريه‌ٴ 1945 دريافت كردم‌؛ اين بدان معنا نيست كه دومي بعداً نوشته شده است‌. نويسندگان‌ آمريكايي و چيني مستقل از يك‌ديگر كار كرده‌اند و اگر كارشان زمينه‌ٴ مشابهي دارد، بدان سبب‌ است كه از منابع مشتركي استفاده كرده‌اند.
سلاح‌هاي آتشين غربي بسيار ناكارآمد بودند و قرن‌ها به همان حال ماندند. حتي در سال‌1776 بنجامين فرانكلين فرزانه استفاده از نيزه و تيروكمان را توصيه مي‌كرد! او شش دليل در محاسن آنها برمي‌شمرد و عجيب است كه براي تأييد اظهاراتش از پُليدور ويژريل (وفات‌: 1555)، يكي از نخستين مورخان علم نقل‌قول كرد! اين بار ديگر نشان مي‌دهد كه پيش‌رفت‌ صنعتي در فاصله‌ٴ سده‌هاي ميانه و سده‌ٴ نوزدهم چقدر كند بود. با اين همه‌، نبايد در اين مورد مبالغه كرد. پيش‌رفت فني ممكن است كم و كُند بوده باشد؛ با اين همه به‌خاطر نيازهاي مبرم‌ جنگ‌هاي پياپي كوشش‌هاي زيادي صورت مي‌گرفت‌.

رساله‌ها درباره‌ٴ صنايع نظامي

در اثناي سده‌ٴ پانزدهم تعداد زيادي رساله يا مجموعه‌ٴ تصاوير همراه با توضيحات مختصر درباره‌ٴ مسائل مهندسي نظامي‌، ساختن استحكامات و ساير وسايل تدافعي‌، تهيه‌ٴ باروت و ساختن‌ موشك‌، ساختن شمخال‌، تفنگ و ساير سلاح‌ها و كاربردشان تأليف مي‌شد. اين نسخه‌هاي‌ خطي نظامي از محصولات خاص سده‌ٴ پانزدهم هستند. انتشار اغلب آنها بسيار دير صورت‌ گرفت‌. شايد به اين دليل كه مطالب آنها بيشتر جنبه‌ٴ محرمانه داشت تا همگاني و يا به اين دليل‌ كه چنين فنوني چندان مورد اقبال عامه نبود. توده‌ٴ نظامي بي‌سواد بود و از اين‌جا مي‌توان‌ دريافت چرا اين‌گونه رساله‌ها بيشتر تصوير دارد تا نوشته‌.
از آن‌جا كه اين آثار بازتابي از تفكر فني است‌، آنها را به اختصار و به‌ترتيب زماني ذكر خواهم‌ كرد. در اين‌جا بررسي دقيق آنها موردي ندارد، زيرا تنها مورد توجه محقق سده‌ٴ پانزدهم خواهد بود. آنها را بايد همراه با دو ((جنگ‌نامه‌)) از نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ چهاردهم بررسي كرد، كه كمتر جنبه‌ٴ فني‌ دارند، يعني كتاب اسرار تأليف مارينو سانودو ايل وتچو (چهاردهم ـ 1) در سال 1313، و رساله‌ٴ راه‌هاي رسيدن به بيت‌المقدس تأليف گويدو دا ويگوانو (چهاردهم ـ 1) در سال 1335.
نخستين‌ِ اين نويسندگان‌ِ فنون نظامي و ايجاد كننده‌ٴ سنّتي تازه‌، كنراد كيزر از مردان سده‌ٴ چهاردهم بود، كه تأليف كتابش را در سال 1396 آغاز كرد. با اين‌كه تكميل آن ده سال طول‌ كشيد، جا دارد در اين‌جا از آن همراه با ساير محصولات همان سنّت سخن بگوييم‌.