نتايج آن پرداخته است‌. اين نشان‌دهنده‌ٴ خصلت تهاجمي جامعه‌ٴ اسلامي‌،1 دست‌كم در برابر بيگانگان نامسلمان است‌. اين خصلت تهاجمي نتيجه‌ٴ ناگزير ماهيت ديني‌، انحصارطلبانه و ارتجاعي دولت اصيل اسلامي بود.
در ميان ساير آثار ابن جماعه بايد ذكري كرد از تذكرة السامع و المتكلم في آداب العالم و المتعلم‌، كه نوعي كتاب راه‌نما براي دانش‌جويان است و در سال 1273 م تأليف شده و ادامه‌ٴ سنتي است كه برهان‌الدين زرنوجي (سيزدهم ـ 1)، آغازگر آن بود و در زمان خود وي به اهتمام‌ ابن اكفاني دنبال مي‌شد.
شغل قاضي و مدرس در خانواده‌ٴ ابن جماعه ادامه يافت و از جمله پسرش عبدالعزيز (متوفا 1366 / 767 ه ق‌)، نوه‌اش ابراهيم (متوفا 1388م / 790 ه ق‌) و نتيجه‌اش محمد بن ابي بكر (1357 ـ 1416 م / 758 ـ 819 ه ق‌) در اين كار بودند. شخص اخيرالذكر نه تنها فقيه‌، كه طبيب‌ هم بود و در قاهره اقامت داشت و در آنجا از بيماري طاعون درگذشت‌. تحريرالاحكام جدش را گاه به‌غلط به او نسبت داده‌اند.

ابـن الاُخـوَه‌

ضياءالدين محمد بن قرشي شافعي‌، معروف به ابن‌الاخوه‌. موٴلف مصري (يا شامي‌) كتابي در آيين حسبه (متوفا 2 مه 1329 / 2 رجب 729 ه ق‌).
كتاب ابن‌الاخوه معالم القربه في احكام الحسبه نام دارد و كتاب راه‌نمايي براي محتسبان است‌2 كه نوعي ناظر اخلاق عمومي‌، به‌ويژه اصول كسب‌، بازرسي اوزان و مقياسات و غيره بودند.3 معلوم نيست اين شغل از چه وقت به وجود آمده‌؛ احتمالاً به تدريج تكوين يافت‌. موضوع قبلاً در كتاب‌هاي متعلق به نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ يازدهم مورد بحث قرار گرفته است‌،4 مثلاً در احكام‌ السلطانيه‌ٴ ماوردي (يازدهم ـ 2) و در احياءالعلوم غزالي (يازدهم ـ 2). در اواخر همان قرن رساله‌ٴ خاصي به اين موضوع اختصاص يافت و اين قديم‌ترين رساله‌اي است كه مي‌شناسم و موٴلفش‌ محمد بن ابي محمد سقطي مالقي بود (ايسيس 19، 528). در ميان آثار بعدي مي‌توان ذكري كرد از يك رساله كه در آغاز سده‌ٴ دوازدهم توسط ابن عبدون در اشبيليه تأليف شد (ايسيس 24، 200) و نهايت الرتبه في طلب الحسبه تأليف‌شده براي صلاح‌الدين ايوبي (حكومتش 1169 ـ 1193م‌)،

1. بايد توجه داشت اين كتاب در زماني و در كشوري نوشته شده كه هشت بار مورد حمله‌ٴ صليبيان قرار گرفته بود و در زمان تأليف كتاب هم هنوز اين حمله‌ها ادامه داشت‌. ــ م‌.
2. اين كتاب زير نام آيين شهرداري توسط شادروان خديو جم به فارسي ترجمه و از سوي بنياد فرهنگ ايران منتشر شده است‌. ــ م‌.
3. واژه‌ٴ اسپانيايي almotacen به معني مأمور پليس‌، كه كارش بازرسي اوزان و مقادير است‌، از همين واژه‌ٴ محتسب عربي است‌.
4. حتي پيش از آن‌، و دليلش رساله‌ٴ گم‌شده‌ٴ سرخسي (دهم ـ 2) است‌.