4. ايـران‌

اَبـهَـري‌

امين‌الدين ابهري‌، رياضي‌دان ايراني كه به عربي مي‌نوشت (متوفا 1332 ـ 1333 م / 734 ه ق‌).
او كتاب الفصول الكافية في حساب التخت والميل را نوشت‌. تخت صفحه‌اي بود پوشيده از خاك يا ماسه كه به آن تخت رمل هم مي‌گفتند و رمّـال به‌وسيله‌ٴ ميله‌اي بر روي آن خطوط و علاماتي براي طالع‌بيني و غيره رسم مي‌كرد. از اين رو، اين كتاب احتمالاً با موضوع محاسبات‌ مكتوب بر روي تخت رمل‌، در مقابل محاسبات ذهني يا مكانيكي (بااستفاده از چرتكه و وسايل مانند آن‌)، و يا شايد با موضوع رمّالي سر و كار دارد. (مقدمه 2، ص 994).
قبلاً از ابهري ديگري به نام اثيرالدين مفضّل بن عمر (سيزدهم ـ 2) ياد كرده‌ايم‌، كه او هم‌ رياضي‌دان بود و خيلي مهم‌تر از امين‌الدين‌. نسبت هر دو به ابهر [زنجان‌] مي‌رسد.

كـاشـانـي‌

عمادالدين يعقوب بن احمد كاشاني‌. رياضي‌دان و اديب ايراني‌، كه به عربي مي‌نوشت‌ (برآمدنش 1343 م / 744 ه ق‌).
كاشاني در سال 1343 در اصفهان برآمد و در آن شهر قاضي بود. او كتابي در حساب نوشت‌، به‌نام لباب الحساب و شرحي بر مفتاح العلوم سكاكي (سيزدهم ـ 1) و آداب البحث محمد بن‌ اشرف سمرقندي (سيزدهم ـ 2) به نگارش درآورد.

نظـام اعـرج‌

رياضي‌دان و منجم ايراني‌، كه در اواخر سده‌ٴ سيزدهم و اوايل سده‌ٴ چهاردهم در قم و نيشابور برآمد.
نظام (يا نظام‌الدين‌) اعرج حسن بن محمد قمي نيشابوري‌، از شاگردان نصيرالدين طوسي‌ (سيزدهم ـ 2)، و ظاهراً از شاگردان بلاواسطه‌اش بود، و اگر چنين باشد، در پايان سده‌ٴ سيزدهم‌ دست‌كم چهل سال داشته‌، ولي برخي آثارش از سال‌هاي 1305 و 1312 ـ 1311م‌/705 ـ 714 ه ق است و هيچ‌كدام جلوتر از آن نيست‌.
او تفسير مفصلي بر قرآن نوشت‌، به‌نام غرائب القرآن و رغائب الفرقان‌، كه اقتباسي بود از كشاف زمخشري (دوازدهم ـ 1) و از مفاتيح‌الغيب فخرالدين رازي (دوازدهم ـ 2)؛ هم‌چنين شرحي‌ نوشت بر شافيه‌ٴ ابن حاجب (سيزدهم ـ 1) در علم نحو. ولي علاقه‌ٴ ما بيشتر به آثار رياضي اوست‌ كه به سه گروه مي‌شود تقسيمشان كرد:
1. الرسالة الشمسيه في الحساب‌.
2. شرح تحرير المجسطي خواجه نصيرالدين‌، كه در ماه مارس 1305 به انجام رسانده است‌.
3. شرح آثار مختلف نصيرالدين طوسي‌، به‌ويژه التذكرة في علم الهيئه‌، مهم‌ترين اثر نجومي‌