تعديل يافت‌. مقارن اواخر سده‌، جنگ بر ضد ارسطوگرايي جاي خود را به جنگ ديگري‌ داد، كه محدودتر ولي شديدتر بود، و متوجه جناح چپ افراطي نهضت مي‌شد، يعني‌ هواداران ابن رشدگرايي‌. يك‌چنين مبارزه‌اي در همان ايام در ميان يهود هم جريان داشت‌، جز اين كه در اين مورد سپر بلا بيشتر ابن ميمون بود تا ابن رشد. در بررسي فلسفه فرصت‌ خواهيم داشت تا بار ديگر بدين موضوع بپردازيم‌؛ در حال حاضر كافي است پيچيدگي و استمرار روزافزون حيات معنوي را در نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ سيزدهم‌، به خوانندگان خود خاطرنشان كنيم‌.

د. آموزش و پرورش‌

الف‌. مسيحيت‌. دانشگاه‌هاي تازه‌اي ايجاد شد، بي‌آن كه ابداع تازه‌اي صورت گيرد، هرچند هر كدام از آنها هنوز براي محيط پيرامونش نوآوري بزرگ و دور از دسترسي بود. هر يك از اين‌ دانشگاه‌ها حداقل كانون بالقوه‌ٴ دانش و فرهنگ به‌شمار مي‌رفت‌.
در اسپانيا سه دانشگاه جديد پديد آمد: والادوليد در اواسط سده‌ٴ سيزدهم‌؛ اشبيليه در 1254، با توجه زياد به مطالعات عربي‌؛ لِريدا در 1300 و يك دانشگاه در پرتغال تأسيس شد. دانشگاه‌ ليسبون در 1290، كه هجده سال بعد به كوئيمبرا انتقال يافت‌.
اگر از صومعه‌هاي فرانسيسي و دومينيكي مربوط به نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ سيزدهم صرف‌نظر كنيم‌، نخستين كالج‌هاي آكسفورد و كيمبريج هم بدين عصر مربوط است‌. قديمي‌ترين كالج‌هاي‌ آكسفورد عبارت بود از باليول‌، مِرتُن‌، و يونيورسيتي‌؛ كه به دنبال آنها به زودي كالج پيتر هاوس‌، يعني يگانه كالج كمبريج در سده‌ٴ سيزدهم تشكيل شد.
روبر سوربُني در 1275، در پاريس سازمان مشابهي ايجاد كرد ــ دانشگاهي كه به نام او دانشگاه سوربُن ناميده شد. يكي از دوستان او به نام ريشار فورنيوالي شاعر، كتاب‌هاي خود را، كه به سيصد جلد بالغ مي‌شد، به دانشگاه سوربُن وقف كرد، و بدين ترتيب‌، نخستين كتاب‌خانه‌ٴ عمومي پاريس ايجاد شد.
همين قدر در مورد كالج‌ها كافي است‌. جنبه‌ٴ ديگر آموزش و پرورش مسيحي در برخي‌ رساله‌هاي اين عصر جلوه‌گر شد. مثلاً ژيلبر مقدمات اصول كليسايي را نوشت كه بخش سوم آن‌ مربوط است به روان‌شناسي و روش‌هاي آموزش‌، و در 1259، براي سن لويي يك رساله‌ٴ اخلاقي تأليف كرد. كتاب‌هاي متعدد ديگري از همان قبيل داريم‌. اغلب از فضلاي بزرگ براي‌ تعليم شاهزادگان دعوت مي‌شد، و برخي از اين آثار محصول جنبي يك چنين تعليمي بود. ونسان دوبووه در باب آموزش شاهزادگان را براي همسر سن لويي نوشت و هنگامي كه شاه يكي‌ از فرزندان خود را از دست داد رساله‌ٴ تسليات خود را به نام او تأليف كرد. اين يك اثر كامل درباره‌ٴ