از اين‌رو به‌ترتيب زير به بررسي خواهيم پرداخت‌: الف‌) شرح مساعي و نوشته‌هاي كيميايي‌ عربي‌؛ ب‌) معرفي آنها در قلمرو لاتيني‌؛ ج‌) آغاز كيمياگري اروپايي‌. با اين حال بهتر است‌ به‌خاطر داشته باشيم كه اين سه مرحله در پي يك‌ديگر قرار نگرفته‌اند، بلكه قرين يك‌ديگرند.

الف‌) كيمياگري عربي‌. كيمياگري عربي بر شالوده‌هاي هلنيستي و ايراني بنا شده بود. تاكنون‌ متون عربي انگشت‌شماري مورد بررسي قرار گرفته تا توصيف تكامل آن را ممكن سازد، وگرنه‌ معلوم مي‌شد كه اصول اساسي و كارهاي عمده‌ٴ آن مدت‌ها پيش از سده‌ٴ دوازدهم‌، تثبيت شده‌ است‌. ولو اين كه رساله‌هاي منسوب به جابر جعلي باشد، آنها را مي‌توان دست‌كم در سده‌ٴ دهم‌، پي‌جويي كرد. رساله‌هايي كه به نام رازي است هنوز دقيقاً مورد مطالعه قرار نگرفته و آنها هم ما را درست متوجه آغاز همان سده‌، مي‌سازد. يكي از نافذترين كتاب‌ها پيرامون كيمياگري در شرق‌ و غرب شفاي ابن‌سينا بود كه در حدود 1022، تأليف شد. اين دايرةالمعارف در ميان مطالب‌ متعدد ديگر از جمله شامل نوعي شرح بر كائنات جو ارسطو و ذيلي بر آن بود. طرز فكر ابن‌سينا بيشتر شكاكانه بود تا محافظه‌كارانه‌. بدين ترتيب مسلمانان پيش از سده‌ٴ دوازدهم نه تنها به‌تجارب زياد و تدوين آثار كيميايي مهم دست زده بودند، بلكه بحث و شك درباره‌ٴ پيش‌رفته‌ترين نظريه‌هاي مربوط به كيميا را هم آغاز كرده بودند. اين ثابت مي‌كند كه آنان به‌سطح‌ نسبتاً بالايي از انديشه در علم كيميا رسيده بودند.
تا جايي كه توانسته‌ايم دريابيم در سده‌هاي دوازدهم و سيزدهم‌، موضوعي اساسي بر معلومات كيميايي افزوده نشد، ولي فعاليت‌ها در جهات مختلف ادامه يافت‌. مثلاً طغرايي‌، شاعر ايراني‌، رساله‌هاي كيميايي گوناگوني نوشت كه يكي از آنها به نام حقائق‌الاستشهاد ردي بود بر شكاكيت ابن‌سينا. از آن پس‌، تعدادي منظومه‌هاي كيميايي داريم‌، از قبيل آنچه در ديوان ابن‌ اَرْفع رأسه مراكشي گردآوري شده است‌. تمايلات شكاكي در آثار عبداللطيف و جوبَري از نو پديدار شد. دومي در حدود 1226، كتاب بسيار جالبي نوشت و در آن ترفندبازان را محكوم كرد، از جمله ((اصحاب كيميا كه سيصد راه براي فريفتن ساده‌دلان مي‌دانند)). ظاهراً اين مطلب ثابت‌ مي‌كند كه در آن هنگام تعدادي شيميدان وجود داشته‌اند كه معلومات و مهارت خود را براي‌ فريب‌دادن مردمان مورد استفاده قرار مي‌داده‌اند. هيچ جاي تعجبي نيست‌، چون هميشه اشخاص‌ نادرست و نيرنگبازي وجود داشته‌اند و وجود خواهند داشت‌، و شيمي بهترين زرادخانه‌ٴ آنهاست‌. افزارهاي شيميايي براي فريب‌دادن مردم از هر وسيله‌ٴ ديگري بيشتر و موفق‌ترند (هم‌چنان كه در آن زمان نيز چنين بوده است‌).
بدترين چيز در مورد كيمياگري و علوم غريبه‌ٴ ديگر آن است كه تميز ميان اشخاص شياد و افرادي كه خود را مي‌فريبند، ميان ترفندبازان بدسرشت و ساده‌دل هميشه آسان نيست‌. هم‌چنين‌، انسان بايد به خاطر داشته باشد كه آزمايش‌هاي شيميايي ممكن است نتايج مهمي برخلاف‌