ديگري به‌اهتمام محمدبن شاكر كُتُبي كه فَـوات الوَفَـيات را نوشت‌، يعني زندگينامه‌ٴ كساني را كه‌ ذكرشان در آن دو كتاب فراموش شده بود. او در سال 1363 م‌/ 765 ه ق در گذشت‌. همه‌ٴ اين‌ها تحت‌الشعاع وافي بالوَفـَيات صَفَدي قرار گرفت‌. او زندگي‌نامه‌ٴ قريب چهارده هزار تن از هر نوع و طبقه را گردآورد.1 آن را مي‌توان ((زندگي‌نامه‌ٴ ملي اسلام‌)) ناميد. كار چنان وسيع بود كه باعث شد اينك هيچ نسخه‌ٴ كاملي از آن وجود نداشته باشد و هنوز مسلم نيست كه هرگز بتوان تمام آن را احيا كرد. صَفَدي فقط يك گردآورنده نبود، بلكه مورخي داراي روش بود كه سعي زيادي مي‌كرد تا از صحت اظهاراتش مطمئن گردد. مقدمه‌ٴ كتاب الوافي به توضيح برخي مشكلات تاريخ‌نگاري‌ اختصاص دارد.
پس از وقايع‌نگاران و شرح‌حال‌نويسان قدمي پيش مي‌رويم و به تاريخ‌نويسان مي‌رسيم‌. بيبرس‌ منصوري تاريخ عمومي اسلام را تا سال 1324م‌/ 725 ه ق و تاريخ مماليك بحري را از سال‌1250م‌/ 648 ه ق تا 1321 م‌/ 721 ه ق نوشت‌. در مورد كتاب اولي كه داراي حجم چشم‌گيري‌ است‌، از كمك كاتب قبطي خود ابوالبركات استفاده كرد. شايد ابوالفدا روي‌هم‌رفته بزرگ‌ترين‌ تاريخ‌نگار اين عصر صرف‌نظر از مذهب و مليت باشد. او المختصر في‌تاريخ البشر را تأليف كرد، كه‌ تاريخ عمومي از دوران پيش از اسلام تا سال 1329 م‌/ 730 ه ق است‌. ارزش تأليف ابوالفدا به‌زودي شناخته شد و گواه آن تعداد زياد تلخيص‌ها، اقتباس‌ها و ملحقات است‌. نخستين ذيل آن‌ تا سال 1348م‌/749 ه ق را ابن وردي اندكي پس از مرگ ابوالفدا نوشت‌. ذهبي تاريخ مفصل‌ اسلام را تا سال 1340 م‌/ 741 ه ق نوشت‌، اين كتاب چنان مفصل بود كه كاتبان را دل‌سرد و كتاب‌داران را از داشتن آن محروم مي‌ساخت‌. در ميان نسخه‌هاي فراوان آن حتي يك نمونه‌ٴ كامل‌ وجود ندارد و امكان احياي كامل آن هم نيست‌. اين تأليف شامل زندگي‌نامه‌هاي زيادي است و ديگر هيچ‌، يعني با اين‌كه منحصراً مجموعه‌ٴ زندگي‌نامه‌ها نيست‌، مصححان جديد چنين‌ مجموعه‌هايي از آن استخراج كرده‌اند. نويسندگان ديگر، ذيل‌، تلخيص و زبده‌ٴ آن را نوشتند و ترجمه‌هاي تركي و فارسي آن يا اين اقتباس‌هايش وجود دارد. دايرةالمعارف‌هاي نويري و ابن فضل‌الله عمري هم گنجينه‌هاي سرشاري از اطلاعات تاريخي‌اند. هردو اثر تصويري عالي از دولت مماليك به ما عرضه مي‌كنند، چون در وهله‌ٴ اول براي آموزش ديوانيان و مستوفيان‌ تأليف شده بوده‌اند. فرمان‌روايان مملوك‌، يا به‌هر حال مشاورانشان‌، دريافته بودند كه حكومت‌ خوب و كارآمد پيش از همه مستلزم اطلاعات در خور درباره‌ٴ همه‌ٴ عناصر است ــ كشورها، مردان‌، نياز روحي و جسمي‌شان‌؛ اين كار مستلزم رفتارهاي شاهانه‌ٴ خوب و انسانيت است‌. نهايةالارب في فنون الادب تأليف نويري حاوي همه‌ٴ معلومات و صفات انساني است كه يك‌

1. Dictionary of National Biography] DNB]. تا سال 1900 حاوي 30378 زندگي‌نامه است‌.