مالك بن انس ايجاد شد، همين مالك مجموعه‌اي از احاديث را گرد آورد.
تي - سونگ - د - تسن شاه با دست‌ياري پدما - سامبهاواي هندي يك رستاخيز بودايي در تبت پديد آورد. شكل خاص آيين بودايي تبتي‌، يعني لامايي‌، ممكن است مربوط به اين دوره‌ باشد: اين تركيبي بود از آيين تانترا با خرافات گوناگون هيماليايي‌.
وو كئونگ با پيروي از سرمشق‌هاي فراموش‌نشدني فا - هسين‌، هسوان تسانگ و ئي چينگ‌، براي گرد آوردن كتاب‌ها و يادگارها و كسب معلومات بودايي عميق‌تر، مدت درازي را در هند گذراند. قديم‌ترين يادبود مسيحي چين يك ستون كتيبه‌دار نسطوري است كه در 781 در چئانگ - آن احداث شده است‌. وجود آن داراي اهميت باستان‌شناسي زيادي است و به نظرياتي‌ رنگ صدق مي‌بخشد، كه برحسب آنها نسطوريت بر آيين‌هاي ماهايانا تأثير داشته است‌. گرچه‌ اين موضوع هنوز مورد بحث است‌؛ اگر آيين بودايي چنين تأثيري از مسيحيت پذيرفته باشد خواه بسيار اندك بوده‌، يا فوراً تحت‌الشعاع آيين نيرومندتري قرار گرفته باشد، اين تأثير مسلم است‌.

3. زمينهٴ فرهنگي‌، شرق و غرب‌. بسياري از فرمان‌روايان قدرت خود را مصروف صلاح معنوي‌ و پيش‌رفت مردمي مي‌كردند كه دست تقدير در زير فرمانشان آورده بود. قبلاً از مساعي تي - سونگ د - تسن‌، پادشاه تبت‌، سخن گفتم‌. دو تن از خلفاي عباسي در اين زمينه شهرت فراواني‌ يافتند: منصور، دومين خليفه‌، كه بغداد را بنا نهاد؛ ولي بيش از او، هارون‌الرشيد، كه شهرتش با افسانه‌هاي بسيار جاوداني شده است‌. آنان هر دو به تشويق مترجماني پرداختند كه سرگرم‌ دست يافتن به گنجينه‌هاي معارف يوناني بودند.
در همان زمان كه هارون بر اسلام فرمان مي‌راند، شارلماني جهان مسيحي را اداره مي‌كرد. او درست در پايان قرن‌، يعني در سال 800 ميلادي‌، با گرفتن تاج از دست پاپ در روم‌، عظمت‌ امپراتوري را احيا كرد، و امپراتور غرب (امپراتور مقدس روم‌) شد. شارلماني‌، با كمك آلكوين‌ راهب انگليسي به تعدادي اصلاحات در امور آموزشي اقدام كرد. آلكوين كوشيد تا دانش و فرهنگي را كه به وسيلهٴ بيد گردآوري شده بود، به فرانكها منتقل سازد. مسلماً او شريف‌ترين‌ شخصيت آن عصر در غرب بود، ولي مانند بيد در عصر سابق‌، او هم كاملاً تنها بود.
تمدن ژاپن با مساعي نيرومند امپراتريس شوتوكو تسريع شد. او دو بار از 749 تا 758 و از 765 تا 770 فرمان راند. در دوران نخستين فرمان‌روايي او بود كه دائي بوتسوي نارا تكميل شد.

4. رياضيات و نجوم اسلامي و لاتيني‌. با يك استثناي جزئي كه در پايان اين فقره خاطرنشان‌ شده‌، همهٴ فعاليت رياضي و نجومي اين عصر به وسيلهٴ مسلمانان صورت گرفت‌. جالب است‌ به ياد آوريم كه تقريباً همهٴ فعاليت رياضي عصر سابق به دست چينيان انجام شده بود. در هر دو مورد از طرف هند كمك شده بود، و حتي همان‌طور كه در فصل پيشين شاهد سير رياضيات‌ هندي به سوي شرق بوديم‌، در اين فصل شواهدي از انتقال آن به سوي غرب خواهيم يافت‌. ولي‌