آفريقاي شمالي سلسله‌هاي مسلمان بر سر كار بودند: مماليك بحري در مصر، بني‌حفص در تونس‌، بني‌زيان در الجزاير، مريني در مراكش‌. از اين گذشته‌، اين عصر شاهد اوج امپراتوري‌ ماندينگو در غرب سودان (يعني آفريقاي غربي و شهر عمده‌اش تمبوكتو) به سر كردگي گنگو موسي (1307 - 1332 م‌/ 707 - 733 ه ق‌) بود. دين و فرهنگ اين امپراتوري‌، اسلام بود، ولي‌ توده‌هاي مردم به كيش‌هاي طبيعتگرا و هم‌چنين به زبان مادري خود وفادار ماندند.1
بدين‌سان قدرت و فرهنگ اسلامي در سده‌ٴ چهاردهم بر بخش پهناوري از دنياي‌ شناخته شده‌ٴ آن زمان گسترش يافته بود: سراسر منطقه‌ٴ شناخته‌شده‌ٴ آفريقا، خاور نزديك و ميانه‌، بخش بزرگي از آسياي ميانه‌، و بخش بزرگي از هندوستان‌. مغولان اگرچه بيشتر كيش لامايي‌ داشتند، نسبت به اسلام بي‌علاقه نبودند و در راه انتشارش در آسياي خاوري چندان مانعي ايجاد نمي‌كردند.تعدادي از بناهاي تاريخي باشكوه‌، كه در فاصله‌ٴ اقيانوس اطلس تا خليج بنگال‌، يعني‌ از مراكش تا هند پديد آمده‌اند شاهد عظمت و شكوفايي دارالاسلام در سده‌ٴ چهاردهم هستند.
اگر امپراتوري ويجايانگر وجود نداشت‌، فرهنگ هند زير فشار حملات مكرر مسلمانان‌ ممكن بود يكباره از صفحه‌ٴ روزگار ناپديد شود. اين امپراتوري را دو برادر كَناري (يا تلوگو؟)، به‌ نام‌هاي هاريهارا و بوكا (متوفا 1376) پسران سنگاما، در 1336 م‌/737 ه ق بنيان نهادند. آنان‌ سرانجام بر بخش بزرگي از جنوب هند مستولي شدند و پاي‌تختشان ويجايانگر (= شهر پيروزي‌)2 به صورت يكي از باشكوه‌ترين شهرهاي هند درآمد و مركز مقاومت هند در برابر آرمان‌هاي بيگانه و مركز مطالعات سانسكريت ودانتايي شد.3 امپراتوري ويجايانگر تا سال‌1565م‌/973 ه ق دوام يافت‌، زماني كه آخرين امپراتورش راما راجه در تاليكوت از مسلمانان شكست خورد و پاي‌تختش يكسره ويران شد، بخش‌هايي از امپراتوري تا سال‌1646م‌/1056ه ق باقي ماند و راجه‌ٴ امروز آناگوندي (در نزديكي پاي‌تخت ويران شده در امتداد رودخانه‌ٴ تُنگه‌بِهادْره‌) از جانشينان راما راجه در روزگار ماست‌. رونق موٴسسات‌ پرتغاليان با موٴسسات ويجايانگر ارتباط نزديكي داشت و هر دو با هم سقوط كردند و هيچ‌ كدام ديگر سر برنياوردند.
سلسله‌ٴ يوان يا مغول از سال 1280 تا 1368 برچين فرمان راند. از اين‌رو با عصر مورد بحث‌،

1. (H. Labouret (El 3, 239-42, 1929. براي زبان ماندينگو، نك به مقاله‌ٴ Maurice Delafosse در (Meillet et Cohen (p. 463, f., 1924
2. هامپي كنوني در مدرس‌. ويرانه‌هاي شهر قديمي محوطه‌اي به مساحت 25 كيلومتر مربع را مي‌پوشاند.
3. نك به يادداشت‌هايم درباره‌ٴ ماداوا (چهاردهم - 2) و سايانه (چهاردهم - 2).