سال 1308 وانگ يو تحرير كرد1 سو تئين ـ چيو رساله‌ٴ كوتاهي در فن حكومت نوشت‌.

ز. ژاپن‌

قانون تازه‌اي به‌نام كِمّو شيكيموكو، در سال 1337 انتشار يافت‌، كه اهميت ويژه‌اي دارد، زيرا تا پايان حكومت شوگون‌هاي آشيكاگا در سال 1573 نافذ بود. رساله‌ٴ جينگو شوتوـ كي كه آن را كيتاباتاكه چيكافوسا چند سال بعد (1340 ـ 1343) نوشت‌، براي آينده‌ٴ كشور ژاپن و هماهنگ‌ ساختن آن با اساطير شينتو بود. كيتاباتاكه از نخستين كساني بود كه گفت مي‌توان آيين‌هاي‌ شينتو، بودايي و كنفوسيوسي را تركيب كرد. البته هرچيزي را مي‌توان تركيب كرد، اگر علاقه‌ٴ لازم‌ به‌اين كار باشد و انسان بخواهد ظواهر را جانشين واقعيات سازد.2

يادداشت‌هاي تكميلي‌

دو يادداشت زير مربوط به اوضاع حاصل در غرب است‌. موضوعات به دلخواه انتخاب نشده‌، بلكه از روي تجربه است‌. موٴلف آنها را انتخاب نكرده‌، بلكه آنها بودند كه خود را نشان داده‌اند. ممكن است اين يادداشت به ساير مورخان علم كمك كند.
1. بين‌المللي شدن بازرگاني‌. بين‌المللي شدن دانشگاه‌ها و معارف در سده‌هاي ميانه قبلاً مورد اشاره‌ قرار گرفته است‌. اين كاملاً بديهي بود، چون عامل اصلي اداره كننده‌، يعني كليساي كاتوليك خود جنبه‌ٴ بين‌المللي يا دقيقاً فوق بين‌المللي داشت‌. دانشجويان‌، استادان و هنرمندان به‌آساني از كشوري به‌كشوري مي‌رفتند (اين امر در مورد قلمرو اسلامي نيز صادق است‌). از سوي ديگر، اقتصاددانان اغلب از خودكفايي اقتصادي املاك اربابي‌، اجتماعات يا بخش‌هاي نسبتاً كوچك در سده‌هاي ميانه سخن مي‌گويند. بي‌شك خودكفايي به ميزان زيادي وجود داشت‌، به‌ويژه اگر كسي اوضاع سده‌هاي ميانه را با امروز مقايسه كند. در حال حاضر، محتمل يا ممكن است اغلب‌ مواد يا اشياي ساخته شده‌اي را كه مي‌خريم از بخش ديگر يا حتي از كشورهاي دوردست آمده‌ باشند؛ در سده‌هاي ميانه اغلب آنها در همان ملك‌، دهكده يا بخش به‌دست مي‌آمد. بااين‌همه‌، در خودكفايي خيلي مبالغه شده است‌.
وجود صنايع كوچك (بهترين نمونه‌ٴ آن توليد پارچه در انگلستان است‌) نياز به صادرات‌

1. تحرير اول آن كتاب‌، يعني شي ـ يوان لو را سونگ تزئو (سيزدهم ـ 1) در اواسط سده‌ٴ سيزدهم تأليف كرده بود. در مورد آن و ساير تحريرها نك مقدمه 2، 1519 و گزارش كتاب‌دار كنگره (ص 272، 1941).
2. ژاپنيان هميشه در اين كار چيره‌دست بوده‌اند. مثلاً ممكن است در سرزميني بيگانه به جنگي دست بزنند كه موجب مرگ ميليون‌ها انسان شود، ولي حاضر به‌ پذيرفتن حالت جنگ نباشند. چنين ترفندهايي ممكن است خوشايند حقوق‌دانان باشد، ولي براي افراد داراي ذهن عملي چيزي جز دروغ نيست‌.