صليبيان آن را در شرق آزمودند و به كشورهاي خود بردند. در نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ سيزدهم‌، در شهرهاي مهم اروپاي غربي حمام وجود داشت‌، ترس از جذام كه در آن سده‌، به اوج خود رسيده‌ بود، به رواج اين گرمابه‌ها كمك كرد.

ه. فيزيك در قلمرو خلافت شرقي‌

ابن ساعاتي‌

فخرالدين رضوان‌بن محمدبن علي‌بن ساعاتي‌. مكانيكدان و پزشك مسلمان در دمشق زاده شد؛ در آن جا برآمد و به خدمت ابراهيم فائز و عيسي معظم پسران ملك سيف‌الدين عادل ايوبي‌ (فرمانرواي مصر و دمشق تا 1218؛ معظم از 1218 تا 1227، بر دمشق حكومت كرد) درآمد؛ در حدود 1223 ـ 1233، در دمشق درگذشت‌.
وي شرحي بر قانون و ذيلي بر رساله‌ٴ قولنج ابن سينا نوشت‌.
پدرش محمدبن علي‌بن رستم خراساني ساعاتي‌، در اثناي سال‌هاي 1146 و 1169، ساعتي‌ ساخت كه بر باب جَيْرون دمشق (معروف به باب‌الساعه‌) نصب شد، و تا هنگام وفاتش در حدود 1184 ـ 1185، در خدمت آن باقي ماند. بسياري از جهانگردان آن ساعت را ديده و توصيف كرده‌اند؛ ابن جبير در 1184؛ قزويني‌؛ ابن بطوطه‌؛ و غيره‌. رضوان آن را تعمير و اصلاح‌ كرد، و در 1203، كتابي در طرز كار و ساختمان آن نوشت‌. غير از تأليف معاصر او جزري ( ¿ پايين‌تر)، اين مهم‌ترين مأخذ براي تحقيق درباره‌ٴ ساعات اسلامي است‌. قديمي‌ترين اشاره‌ٴ عربي‌ به يك ساعت را در كتاب الحيوان جاحظ (نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ نهم‌) مي‌توان يافت‌.

جَزَري‌

بديع‌الزمان ابوالعز اسماعيل‌بن رزاز جزري‌. مكانيكدان مسلمان از 1181 ـ 1182 تا 1205 ـ 1206، در خدمت فرمانروايان ارتقي دياربكر، واقع در شمالي‌ترين قست جزيره برآمد؛ پايتخت‌ آنان شهر آمِد بر شاخابه‌ٴ علياي دجله بود.
وي احتمالاً در 1205 ـ 1206، در آمِد براي ناصرالدين ارتقي (حكومتش از 1200 تا 1222)، كتاب في معرفة الحيل الهندسية را تأليف كرد، كه بيشتر از ابزارهاي آبي (ساعت آبي‌، فواره‌ و غيره‌) بحث مي‌كند. اين بهترين تأليف عربي براي مطالعه‌ٴ كاربردهاي اسلامي مكانيك‌ هلنيستي به‌شمار مي‌رود، و نشانه‌ٴ اوج سنت اسلامي است كه با بنوموسي (نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ نهم‌)، آغاز شده بود. اين كتاب مسلماً از نظر فني خيلي جالب‌تر از جنبه‌ٴ علمي محض است‌.
حيل‌الهندسية به شش قسمت يا نوع تقسيم شده‌، كه اولين و مهم‌ترينش درباره‌ٴ اقسام‌ ساعت‌هاي آبي است‌، كه ساعت‌هاي مساوي يا زماني را نشان مي‌دهد. مسلمانان شبانه‌روز را به‌