آتش‌سوزي بزرگ لندن از ميان رفت‌. زباني كه در لوحه‌هاي انگليسي به‌كار مي‌رفت‌، در وهله‌ٴ اول‌ فرانسه‌ٴ نورماندي و سپس لاتيني بود.
قديم‌ترين لوحه‌ٴ برنجي در انگلستان لوحه‌ٴ يادبود سايمون دوبوشامپ‌، ارل بدِفُرد (متوفا حدود 1208) است كه در سده‌ٴ شانزدهم هنوز باقي بود، زيرا جان للاند (متوفا 1552) آن را ديده‌ و توصيف كرده است‌. قديم‌ترين لوحه‌ٴ برنجي انگليسي كه هم‌اكنون موجود است‌، متعلق به سِـر جان دابرنُـن (1277)، در استوك دابرنُـن‌، ساري است‌؛ قديم‌ترين لوحه‌ٴ يك زن به مارگريت‌ دوكاموي (1310) در تروتُن‌، ساسكس تعلق دارد. قديم‌ترين لوحه‌هاي برنجي در قاره‌ٴ اروپا كه‌ مي‌شناسم متعلق به اسقف ايسوويلپه (1231) در وردن و اُتوي برونسويكي (1279) در هيلدزهايم‌، هانور است‌. تصاوير تعدادي لوحه‌هاي بسيار زيبا از سده‌ٴ چهاردهم در برخي مآخذ اين بخش نقل شده است‌. اين هنر در فلاندر و در آلمان آغاز شد و بسياري از لوحه‌هاي انگليسي‌ داراي منشأ خارجي هستند، يا احتمالاً هنرمندان انگليسي ورقه‌هاي برنج را از خارج وارد كرده‌اند. برخي از بهترين لوحه‌هاي برنجي انگليسي در سده‌ٴ چهاردهم در خارج ساخته شده‌اند؛ اتحاديه‌ٴ هانسايي به اين صنعت دامنه‌اي بين‌المللي بخشيد؛ چون بسياري از لوحه‌ها (مثلاً آنهايي‌ كه مربوط به سال‌هاي 1356 تا 1361 هستند) معرف بازرگانان هانسايي هستند؛ اين برنج‌ها احتمالاً از يك كارگاه بيرون آمده و در انگلستان و اروپا منتشر شده‌اند.

6. رشـد صنعـت چـاپ در شـرق‌

چـاپ باسمـه‌اي در خـاور دور و آسيـاي مركـزي

‌ اختصاص بخش جداگانه‌اي به فن چاپ‌، با توجه به اين‌كه اين فن در سده‌ٴ چهاردهم تقريباً قديمي بود و چاپ‌هاي باسمه‌اي تازه‌اي از كتاب‌ها در سراسر آسياي بودايي (يعني بخش بسيار بزرگي از جهان‌) بدون هيچ تعصب و اظهارنظري ذكر مي‌شد، ممكن است قدري عجيب به نظر برسد.
چاپ باسمه‌اي شايد در سده‌ٴ ششم در چين آغاز شد، مسلماً در اواسط سده‌ٴ هشتم كاملاً تثبيت شده بود، چون در پايان آن قرن به‌وسيله‌ٴ دين بودايي تا ژاپن رسيده بود.
قديم‌ترين اسناد چاپي موجود (جز پارچه‌) تعويذهاي بودايي است‌، كه در حدود 770 به‌فرمان شوتوكو، امپراتريس ژاپن‌، چاپ شده‌اند. رابطه‌ٴ نزديك چاپ‌1 با دين بودايي از اينجا

1. اين ارتباط بسيار نزديك‌، ولي حتي در آغاز هم انحصاري نبود. مقارن سال 835 طي يك فرمان سلطنتي چاپ تقويم‌هاي خصوصي ممنوع شد. دو واژه‌نامه‌، يعني تئانگ يون (يا كوانگ يون‌) و يو پين در سال 865، يعني سه سال پيش از سوتراي الماس انتشار يافته بودند. براي تاريخ قديم‌ترين گياه‌نامه‌ها و كتاب‌هاي ادويه‌ٴ مفرده‌ٴ چاپي فصل دهم را ببينيد. احتمال دارد نمونه‌هاي قديم‌ترين آثار چاپي بودايي به‌خاطر فراواني‌شان تنها نمونه‌هاي چاپي باقي مانده باشند.