13. فلسفه‌. دانته به فلسفه و الاهيات علاقه‌ٴ عميقي داشت و با مباحثات زمان خويش آشنا بود. بينش كلي او مبتني بر علم كلام و اصول مدرسي بود. ولي‌، آن‌طور كه اغلب ادعا شده‌، پيرو محض ارسطو و قديس توما نبود، بلكه فيلسوفي دين‌دار بود كه آمادگي داشت از هر مأخذ معتبري از مسيحي و اسلامي اقتباس كند و تركيب اصلي ويژه‌ٴ خود را پديد آورد، كه حد فاصلي‌ ميان فلسفه‌ٴ توما، و فلسفه‌ٴ ابن‌سينا و ابن رشد و خيلي نزديك‌تر به آخري بود. از اين‌رو در بردن‌ سيژاي براباني (سيزدهم ـ 2)، قهرمان فلسفه‌ٴ ابن‌رشد به بهشت (10:136) ترديدي نمي‌كرد. ولي‌ بايد به‌خاطر داشت كه دانته در وهله‌ٴ اول شاعري مسيحي بود و نه فيلسوف‌.
14. دولت و قانون‌. نظر دانته درمورد مسئله‌ٴ سياسي داغ روز، يعني رابطه‌ٴ امپراتور و پاپ در بالا و در بخش مربوط به درباب شهرياري توضيح داده شد. هم‌چنين بخش مربوط به گوئلف‌ها و گيبلين‌ها را ببينيد. دانته مسيحي موٴمني بود كه با پاپ مخالفت مي‌ورزيد، ولي خواب احياي‌ كليسا را مي‌ديد. او در مقام يك ايتاليايي از ترك رم به‌وسيله‌ٴ كلمنس پنجم ناراضي بود. بي‌شك‌ غيبت پاپ آن اتحادي را هم كه مي‌توانست در آن زمان در ايتاليا باشد، از ميان برده و هرج و مرج‌ و آشوب را جانشين آن ساخته بود. پس از مرگ كلمنس (1314) از كاردينال‌ها درخواست كرد پاپي ايتاليايي را برگزينند تا مقر پاپي را به رم بازگرداند. از آزمندي و قوم‌وخويش‌بازي پاپ‌هاي‌ آوينيون (كلمنس پنجم و يوحناي بيست و دوم‌) سخت نفرت داشت‌. در مسايل حقوقي و جامعه‌شناسي‌، قديس توماي آكويني مهم‌ترين راه‌نماي او بود.
15. تأثيرات اسلامي در كمدي الاهي‌. امكان دارد طرح كلي كمدي الاهي‌، هم‌چنين بسياري‌ جزئيات آن از سرمشق‌هاي اسلامي به او الهام شده باشد (البته من‌غيرمستقيم‌، چون او عربي‌ نمي‌دانست‌). سه دسته حديث درباره‌ٴ سفرهاي اعجازآميز پيامبر وجود دارد: 1) اِسراء (قرآن‌، سوره‌ٴ هجدهم‌، آيه‌ٴ 1) يعني معراج‌، يا (بنابر تفسيري اخير و مطلوب‌تر) سفر شبانه‌ٴ او به‌ بيت‌المقدس‌؛ 2) معراج (قرآن‌، سوره‌ٴ هشتاد و يكم‌، آيات 19 ـ 25؛ پنجاه و سوم‌، آيات 1 ـ 12)،1 عروج وي به آسمان‌، حادثه‌اي كه هرسال در شب 27 رجب به‌عنوان ليلةالمعراج جشن‌ گرفته مي‌شود؛2 3) تركيب اِسرأ و معراج‌، كه سرمشق كاملي براي ديدار دانته از دوزخ‌، برزخ و بهشت بوده است‌. فيلسوفان مسلمان‌، به‌ويژه پيروان مكتب ابن مَسَرّه‌ٴ قرطبي (883 ـ 931)،3

1. آيات 19 ـ 25 سوره‌ٴ 81 (التكوير) به هيچ روي درباره‌ٴ معراج نيست‌: ((اين گفتارِ پيك بزرگواري است كه فرشته‌اي مقتدر و نزدِ خداوند عرش صاحب منزلت‌ است‌؛ در آنجا فرمان‌ده و امين وحي است‌؛ و اين كسي كه در ميانتان زندگي مي‌كند (يعني پيامبر(ص‌)) ديوانه نيست و بي‌ترديد فرشته‌ٴ وحي را در افق آشكار ديده است‌...)) ظاهراً سارتُن واژه‌ٴ رسول (در آيه‌ٴ 19) را كه در اينجا به‌معناي پيك و فرشته به‌كار رفته با شخص پيامبر(ص‌) اشتباه گرفته است‌. ـ و.
2. 27 رجب عيد مبعث است‌. ـ م‌.
3. مقدمه 2، 1452.