وقتي از پروفسور و. ه . وُرِل اطلاعاتي در مورد احتمال وجود آثار قبطي به خطهاي ديگر خواستم‌، لطف كرد و برايم نوشت (نامه‌ٴ مورخ 23 مارس 1942 از آن آربُر در ايالت ميشيگان‌):

((قبطيان عرب‌زبان‌، در مكاتبات رسمي‌، اداري يا محترمانه عربي را هميشه با خط عربي‌ و قبطي را با خط قبطي مي‌نويسند. ولي نمونه‌هايي از آثار قبطي
به‌خط عربي و آثار عربي‌ به‌خط قبطي وجود دارند.1
و. اِ. كِرام در مقاله‌ٴ اسناد قبطي به‌خط يوناني كه در گزارش‌هاي فرهنگستان بريتانيا ج‌25، درهمين اواخر در لندن چاپ شده‌، ضمن ارائه‌ٴ آن نمونه‌هاي قبطي
به‌خط يوناني‌، چنين‌ نتيجه‌گيري مي‌كند كه اين‌ها كار يك اقليت مسيحي از ارتدكس‌هاي يوناني است كه زبانشان‌ مصري جديد (يعني اساساً قبطي‌) بوده‌،
ولي با الفباي قبطي آشنا نبوده‌اند و ارتباطي با نهضت‌ ادبي قبطي نداشته‌اند.
مي‌توانيد كاملاً براين عقيده باشيد كه نسخه‌هاي دوزباني قبطي و عربي با دو خط قبطي‌ و عربي نوشته شده‌اند.))

19. اتيوپيايي‌2

اتيوپيايي و قبطي به گروه زبان‌هاي سامي ـ حامي تعلق دارند، ولي در حالي كه قبطي از زبان‌هاي‌ حامي (شمال آفريقا) است‌، اتيوپيايي دقيقاً سامي است‌. زبان قديمي گِعِز كه ترجمه‌هاي كتاب‌ مقدس به آن زبان است و براي مراسم عبادي مورد استفاده قرار مي‌گرفت‌، به عربي نزديك‌تر است‌. كليساي اتيوپي در سده‌ٴ چهارم تأسيس شد و تا امروز زير نظارت بِطريق قبطي‌ (منوفيزيت‌) اسكندريه بوده است‌. تاريخ خط اتيوپي احتمالاً به همان ايام برمي‌گردد. حروف‌ تهجي 26 تاست‌، كه هر يك هفت حالت صوتي مختلف دارد.3
ترجمه‌ٴ گِعِزي كتاب مقدس احتمالاً مربوط به سده‌ٴ پنجم يا ششم مي‌شود. به مرور زمان‌ لهجه‌هاي ديگري پديدار شدند، كه مهم‌ترينش زبان اَمْهَري بود، كه در ارتفاعات مركزي به‌كار مي‌رفت و به صورت زبان درباري درآمد. اَمْهَري داراي عناصر غير سامي (حامي و حِتّي كوشي‌، يعني آفريقاي شمالي‌) بيشتر است‌. و امروز زبان رسمي به‌شمار مي‌رود4 و گِعِز زبان كليساست‌.

1. كه در (Coptic Sounds (Ann Arbor 1934, p. 5 ff., 134 ff. مي‌توان آنها را يافت‌.
2. نام اتيوپي داراي ريشه‌ٴ يوناني (Aivio) است‌. نام ملي آنان از ريشه‌ٴ سامي حبشه (در عربي حبشه كه واژه‌ٴ Abyssinia تحريفي از آن است‌)، آمده
(I. Guidi (EI 1, 119-21, 1908
Meillet et Cohen p. 122-27, 142, 1924. .3 .درمورد كتاب‌هاي چاپي اخير به‌آن زبان (امهري‌)، به‌ويژه رساله‌ٴ حساب قديس تكله هامانوت (آديس آبابا 1922)، نك (ايسيس 7،314، 1925؛ چاپ عكسي‌ آن مقابل ص 171). از سوي ديگر، ايتالياييان به تكوين لهجه‌ٴ ديگري كمك كردند، تيگريگنا، كه در حوالي اَكسوم در شمال و در نزديكي‌هاي مرز اريتره تكلم‌ مي‌شود. يك رساله‌ٴ مامايي كه ترزا دو پِرتيس آن را از سوئدي به تيگريگنايي ترجمه كرده در سال 1928 در شهر اسمره‌ٴ اريتره چاپ شده است (ايسيس 34، 279).