حبش حاسب‌

احمد بن عبداللّه مروزي حبش حاسب‌1 در بغداد برآمد، و در اثناي 864 تا 874 [ 250 - 260 ه. ق ] در حدود صد سالگي درگذشت‌. منجم زمان مأمون و معتصم‌. از 825 تا 835 به رصد پرداخت‌. سه زيج تدوين كرد2: اولي به روش هنديان‌، دومي موسوم به ممتحن‌3 كه مهم‌ترين‌ آنهاست‌؛ اين زيج بسيار مشابه به زيج مأموني يا عربي و احتمالاً مجموعه‌اي از آثار منجمان‌ مأمون است‌؛ زيج سوم موسوم به زيج شاه‌، مختصرتر بود. حبش‌، برحسب كسوف سال 829 ، نمونه‌اي از تعيين وقت را به وسيلهٴ ارتفاع اجرام سماوي (در اينجا، به وسيلهٴ خورشيد) به ما عرضه مي‌كند؛ روشي كه عموماً به وسيلهٴ منجمان مسلمان به كار مي‌رفت‌. به نظر مي‌رسد كه او اول بار ظل را، كه معادل تانژانت كنوني است‌، معرفي كرد، و جدولي از اين تانژانت‌ها ترتيب داد كه ظاهراً قديم‌ترين نوع خود بوده است‌.
پسر حبش موسوم به ابوجعفر بن حبش هم منجم و ابزارساز برجسته‌اي بوده است‌.

سند بن علي‌

ابوالطيب سند4 بن علي در زمان مأمون برآمد، و در 864 درگذشت‌. رياضي‌دان و منجم‌ مسلمان‌5، رئيس منجماني كه در زمان مأمون به ارصاد پرداختند. در بغداد كنيسه (رصدخانه‌؛ معني واقعي اين واژهٴ فارسي و عربي كليسا يا پرستشگاه است‌) را بنا كرد. زيجي تأليف كرد و در باب موضوعات نجومي (يا رياضي‌) آثاري نوشت‌. تحقيقاتي در باب وزن مخصوص‌.6

علي بن عيسي اسطرلابي‌

در حدود 830 تا 832 در بغداد و دمشق برآمد. منجم مسلمان‌، سازندهٴ عالي‌قدر ابزارهاي‌ نجومي‌.7 در اندازه‌گيري درجهٴ نصف‌النهار كه به امر مأمون صورت گرفت‌، شركت جست و در

1 .حبش لقب است‌، ولي معني آن را در اينجا نمي‌دانم‌. حبش ممكن است به معني ((حبشي‌)) باشد. حبيشه در سرياني به معني راهب است‌.
2 .دو زيج ديگر نيز به او نسبت داده شده است‌: زيج حبش معروف به دمشقي و زيج مأموني يا عربي كه اين دو زيج بر مبناي تاريخ هجري تنظيم شده‌اند، نه بر مبدأ يزدگردي يا سلوكوسي‌. (=> زندگي‌نامهٴ علمي دانشوران‌، ج 1). - و.
3 .نام لاتيني آن Tabulae Probatae ، كه در 832 - 833 در بغداد تأليف شده است‌.
4 .بهتر است با سين و نون مفتوح خوانده شود، تا سين مكسور و نون ساكن‌.
5 .يهودي‌زاده‌.
specific gravity .6
7 .هم‌چنان كه از لقبش اسطرلابي برمي‌آيد. يادداشت مرا دربارهٴ حامد بن علي (در فصل بعد) ببينيد.