اين احاديث را شاخ و برگ دادند و از آن تفسيرهاي مابعدالطبيعي كردند. بزرگ‌ترين نماينده‌ٴ آن‌ مكتب ابن عربي (سيزدهم ـ 1) بود، كه احتمالاً آثارش از جمله منابع غيرمستقيم كمدي الاهي‌ بوده است‌.
سابقه‌ٴ ديگر، رسالةالغفران‌، تأليف ابوالعلأ معري شامي درحدود 1031 بود.1 در اين رساله‌ كه به شعر و نثر است‌، شعراي كافر كه آمرزيده شده‌اند (و نام كتاب به‌خاطر همين است‌) شخصيت‌هاي اصلي ماجرايي هستند كه در بهشت مي‌گذرد؛ اين يك كمدي آسماني‌2 واقعي‌ است‌، ولي لحنش با مال دانته بسيار تفاوت دارد و بيشتر به آثار ولتر مي‌ماند؛ در آن شرحي‌ درباب زنادقه (يا آزادفكران‌)، عقايد و آثار آنان ديده مي‌شود. من از چاپ عربي كامل كيلاني‌(2ج‌، چاپ دوم‌، قاهره 1925) استفاده كرده‌ام (ظاهراً چاپ اول آن در سال 1923 بوده است‌).3
عشق افلاطوني دانته نسبت به بئاتريچه نيز، كه از انگيزه‌هاي اساسي كمدي بوده‌، احتمالاً الهام يافته از آثار عربي است‌.
ميگوئل آسين پالاسيوس مادريدي در سال 1919 شرح كاملي از مشابهت‌هاي ميان كمدي و آثار مختلف عربي منتشر كرد. ضعيف‌ترين بخش استدلالش مربوط به انتقال اين نمونه‌هاي‌ عربي است‌. دانته چگونه از آنها خبر يافته بود؟ اگر دانته در اسپانيا زيسته بود اين امر امكان‌ داشت‌، ولي سفرهاي او ظاهراً به ايتاليا و فرانسه محدود بوده است‌. درست است كه برونِتو لاتيني (سيزدهم ـ 2) به اسپانيا رفت‌، ولي مشكل بتوان او را (آن طور كه اغلب گفته شده‌) ((معلم‌)) دانته شمرد، چون هنگام ولادت دانته او قريب 55 سال داشت‌؛ بااين همه‌، ممكن است او را راه‌نمايي و بر وي تأثير كرده باشد.4
16. تأثير دانته‌. تأثير دانته چنان چشم‌گير و وسيع بوده است كه ذكر مختصر آن در اينجا ميسر نيست‌. از جهتي وسعت دامنه‌ٴ آن هم‌تراز با زبان ايتاليايي است‌.

1. از بزرگ‌ترين شاعران عرب‌، متولد معرةالنعمان (ميان حلب و حمص‌) در سال 973؛ متوفا در سال 1057 در همان‌جا. نك مقاله‌ٴ نيكلسن‌. در دايرةالمعارف‌ اسلام (ج 1، 75 ـ 77، 1908)، همراه با توصيف و ترجمه‌ٴ قسمت‌هايي از رسالةالغفران در مجله‌ٴ آسيايي لندن (1900، 1902). بروكلمان (1، 254 ـ 255؛ ضميمه‌ٴ 1، 449 ـ 454).
2. كمدي الاهي تاحدي ترجمه‌ٴ نادرست عنوان اثر دانته بوده است و در اصل بايد كمدي مينوي يا آسماني گفته مي‌شد.
3. چاپ مرحوم كامل كيلاني شامل متن كاملي از رسالةالغفران نيست‌؛ برخي بخش‌هاي رساله حذف يا مختصر شده است و حدود 370 صفحه كه اصلاً از الغفران نيست‌، به آن افزوده شده است كه مجموعه‌اي از رساله‌هاي ديگر است‌، چون مُلقي‌السبيل‌، نامه‌هاي وي به داعي‌الدعاة و ابوالقاسم مغربي و ... ــ و.
4. البته ارتباط بسيار فعال بازرگاني و سياسي ايتالياي آن روز با شرق را نبايد از نظر دور داشت‌. آيا امكان نداشت يكي از كساني كه در شرق رسالةالغفران را خوانده يا داستانش را از زبان شرقيان شنيده بود، آن را به دانته بازگفته باشد؟ آيا دانته‌ٴ ده ساله نمي‌توانسته معلمي 65 ساله داشته باشد؟ در هر حال بايد براي‌ انتقال انديشه خوش‌بختانه راه‌هاي بسيار فراوان و غيرقابل تصوري وجود داشته باشد. ــ م‌.