است‌. با اين حال‌، اگر هيچ نتيجهٴ ديگري نداشته باشد، جز اين كه پژوهش‌ها را برانگيزد، و مخصوصاً چاپ انتقادي و ترجمهٴ برخي از رساله‌هاي علمي ذكر شده (يا برخي ديگر را كه از ذكرش قصور كرده‌ام‌) را تشويق كند، خود را كاملاً مأجور خواهم يافت‌.
اشارات مشابهي بايد به علم ژاپني بشود. مطالعاتي كه تاكنون دربارهٴ علم ژاپني شده سخت‌ بي‌مايه بوده است‌. فهرست عناوين ما را قانع نمي‌كند، ما به چاپ‌هاي انتقادي از متون اصلي‌، همراه با ترجمه و شرح آنها علاقه‌منديم‌.
به‌طور خلاصه‌، اظهاراتي كه توانسته‌ام دربارهٴ علم شرق (به جز مسلمانان‌) عرضه كنم‌ غيركافي است‌، و بيش از آنچه توضيحي باشد، اشارتي است‌؛ ولي در حال حاضر مشكل است‌ كه بتوان بسي بهتر از اين صورت داد. اين موضوع بزرگ‌ترين بخش از اراضي ناشناخته در نقشهٴ من است‌. اميدوارم گزارش من به همان غيركاملي كه هست‌، همت خاورشناسان را برانگيزد، و موجب پژوهش در اين زمينهٴ بكر شود. آنچه هست‌، بايد كاملاً به خاطر داشت كه گزارش من‌ يك گزارش حداقل است‌. من گفته‌ام كه هنديان و چينيان اين يا آن كار را كرده‌اند، احتمال دارد كه‌ آنان بسي بيش از آن كرده باشند، ولي آن مي‌ماند تا نشان داده شود. اگر پژوهش‌هاي سانسكريت‌، تبتي‌، چيني و ژاپني در بيست و پنج يا سي سال آينده بدان‌جا برسد، كه اين گزارش مختصر را به‌ صورت خنده‌آوري درآورد، كسي بيش از مؤلف آن خوش‌وقت نخواهد شد.

ح‌. مباني گاه‌شناسي‌

يكي از اصول اساسي روش من تأكيد در مورد گاه‌شناسي دقيق است‌. تاريخ پر از نامسلمات‌ است‌؛ حتي هنگامي كه تصميم گرفته‌ايم مطالب خود را به ترتيب تاريخي تنظيم كنيم‌، مطمئن‌ نيستيم كه موضوعات قبلي در موضوعات بعدي تأثير كرده است‌. ولي‌، در هر حال‌، اطمينان‌ داريم كه موضوعات بعدي در موضوعات قبلي تأثيري نداشته است‌. يقين تاريخي چنان نادر است كه وقتي آن را مي‌يابيم بايد با دقت هرچه ممكن به آن بچسبيم‌.
البته‌، همهٴ محققان تصديق مي‌كنند كه گاه‌شناسي مبناي پژوهش‌هايشان را تشكيل مي‌دهد، به همين علت است كه مثلاً به سكه‌شناسي تا اين حد توجه مبذول مي‌شود. با اين حال‌، محققاني كه با قرون وسطي سروكار دارند، اغلب در اين مورد اهمال مي‌ورزند. حتي محققان‌ خوب به نظر نمي‌رسد كه تشخيص دهند قرون وسطي يك هزار سال به طول انجاميد و پيش‌رفت آن به جاي اين كه يكنواخت باشد، بي‌نهايت مختلف بوده است‌. قرن‌ها در همان ايام‌ هم به اندازهٴ حال به طول انجاميد، و هر نسل تغييرات گوناگون خاص خود يافت‌. به علاوه‌، تضييقات سياسي حتي وحشيانه‌تر از امروز اعمال مي‌شد و در بسياري كشورها فقدان‌هاي‌ هولناكي را موجب مي‌گشت‌. بسياري از محققان‌، وقتي از دو نفر گفت‌وگو مي‌كنند كه در قرن‌