تلفيق شده است‌. توفيق آن بيشتر ناشي از همين تركيب بود كه موجب ارضاي افكار قرون‌ وسطايي مي‌شد، مسلماً ساير آثار دايرةالمعارفي آن عصر، هم حاوي مطالبي در باب تاريخ‌ طبيعي بود. لازم نيست كه بار ديگر از آنها نام ببريم‌، مگر از دو تا: قلمرو موجودات طبيعي تأليف‌ آرنولد ساكسوني كه بخش كاني‌هاي يا جواهرنامه‌ٴ آن به‌ويژه رواج زيادي يافت‌؛ و درباره‌ٴ طبيعت‌ اشيا تأليف توماس كانتمپري كه حاوي شش كتاب در باب جانورشناسي‌، و سه كتاب در باب‌ گياه‌شناسي‌، و دو كتاب در باب كاني‌ها بود؛ و كتابي در باب انسان‌شناسي را هم بدين‌ها مي‌توان‌ افزود؛ يعني دوازده كتاب از مجموع نوزده كتاب اثر او حاوي تاريخ طبيعي بود. در مورد يك‌ چنين اثري نمي‌توان وارد جزئيات شد، ولي دو ويژگي مهم دايرةالمعارف توماس را مي‌توان‌ ذكر كرد: توصيف او از صيد شاه‌ماهي‌، و بخش مربوط به انسان‌شناسي كه نخستين تأليف لاتيني‌ در نوع خود بود. بدبختانه اظهارات توماس حتي كمتر از اظهارات بارتولوميو جنبه‌ٴ انتقادي دارد و بخش عمده‌ٴ اثر او به جاي علمي بودن متكي بر فرهنگ عامه بود، ولو اين‌كه محدوديت‌هاي‌ زمان و محيط او بدو كاملاً حق مي‌دهد.
درباره‌ٴ رساله‌هاي لاتيني مربوط به بازداري ¿ بخش بازداري‌.
2. زبان‌هاي محلي‌. مسيحيت غربي غير از اين آثار لاتيني‌، بينش علمي را از تعدادي آثار هم كه‌ به زبان‌هاي محلي نوشته شد كسب كرد. اما فقط دو زبان محلي به كار افتاد: اسكانديناوي و فرانسه‌.
آثار اسكانديناوي مهم‌ترين بود. هنريك هارپستراينگ‌، پزشك دانماركي‌، گياه‌نامه و احتمالاً جواهرنامه‌اي نوشت‌. او در فرانسه و شايد ايتاليا تحصيل كرده بود و مسلماً مي‌توانست به‌ لاتيني هم مانند زبان مادري‌اش بنويسد. دقيقاً نمي‌توان گفت هر يك از آثار منسوب بدو در اصل‌ به چه زباني نوشته شده است‌، چون نسخه‌هايي از آنها را به زبان‌هاي ايسلندي‌، سوئدي‌، نروژي‌، دانماركي‌، و لاتيني در دست داريم‌.
دايرةالمعارف نروژي موسوم به آيينه‌ٴ شاهي از گران‌بهاترين آثار در زمينه‌ٴ تاريخ طبيعي و شامل شرحي از فيل دريايي و اقسام نهنگ و شير دريايي و زندگي در مناطق قطبي است‌. اين‌ رساله بيش از همه‌ٴ آثار لاتيني به طبيعت نزديك است‌.
والتر هنلي انگليسي در اواسط سده‌، رساله‌اي در باب مزرعه‌داري به زبان فرانسه نوشت‌، كه‌ فوراً به لاتيني وانگليسي ترجمه شد و تا سه سده‌، در انگلستان به صورت معياري در اين زمينه‌ درآمد.با اين همه‌، با كتاب‌الفلاحة ابن عَوّام كه در اواخر سده‌ٴ دوازدهم‌، در اسپانيا تأليف شد قابل‌ قياس نبود. در آن رساله به كود آهكي اشاره شده است‌.
3. بازداري‌. مسلماً بزرگ‌ترين اقدام در زمينه‌ٴ جانورشناسي به وسيله‌ٴ امپراتور فردريك دوم‌ صورت گرفت‌. رساله‌ٴ بازداري او در 1248، تأليف شد و بعدها، پسرش مانفرد آن را تهذيب كرد. اين تأليفي در خور توجه است كه در آن آثار يوناني و عربي مورد بررسي قرار گرفته‌، ولي اساس‌