سلسله‌ٴ نخست‌: كاني‌ها

2. نظريه‌هاي زمين‌شناسي‌. بر نظريه‌هايي كه مسعودي (دهم ـ 1)، ابن سينا (يازدهم ـ 1) و بيروني‌ (يازدهم ـ 1) عرضه كرده بودند، چيزي افزوده نشد، يا در آنها تغييري پديد نيامد. اظهارات‌ مسعودي در آغاز مروج‌الذهب حيرت‌انگيز است‌: ((گفته‌ايم آنچه رود بود دريا شد و آنچه دريا بود بيابان شد و آنچه بيابان بود با گذشت زمان به دريا مبدل شد و اين‌ها همه علت‌هاي نجومي و طبيعي دارد.))1 بااين‌حال‌، انديشه‌هاي ابن سينا نافذتر بود، چون بخشي از كتاب شفاي او را يوحناي‌اشبيلي (دوازدهم ـ 1) به لاتيني ترجمه كرد، حال آن‌كه آثار مسعودي و بيروني قرن‌ها در نزد غربيان ناشناخته ماند. بيروني‌، اظهارات مسعودي را با استحكام و قدرت بيشتري تكرار كرد. مثلاً در تحديد نهايات الاماكن في‌تسطيح مسافات المساكن كه در سال 1025م‌/416 ه ق نوشته‌، بار ديگر از تبديل دريا و بيابان به يكديگر سخن مي‌گويد و در كتاب ديگري اشاره مي‌كند كه بايد دره‌ٴ سند را حوضه‌ٴ يك درياي قديمي دانست كه با مواد آب‌رفتي انباشته شده است‌. افكار مشابهي را در آلبرت كبير (سيزدهم ـ 2) و ريستورو دارتسو (سيزدهم ـ 2) مي‌بينيم‌. حتي‌ ريستورو به سنگواره‌ٴ ماهيان اشاره مي‌كند، همان كاري كه بيروني در تحديد نهايات‌الاماكن و ژوانويل در زندگي سن لويي كرده است‌.2
3. جواهرنامه‌ها. سنت جواهرنامه‌نويسي‌، يعني متن‌هايي مربوط به خواص سنگ‌هاي قيمتي‌، تقريباً در همه جا ادامه يافت‌. پيش از اين به جهاني بودن آن در سده‌هاي دوازدهم و سيزدهم‌ اشاره كرديم (مقدمه‌، 2، ص 835) و جواهرنامه‌هاي لاتيني‌، عبري‌، آنگلونرمان‌، فرانسوي‌، هلندي‌، اسپانيايي‌، عربي و فارسي را برشمرديم‌. علاقه به سنگ‌هاي قيمتي درهر كشور و هر طبقه از مردم تأثير داشت و مانند اخترگويي بخش جدايي‌ناپذيري از انديشه‌ٴ سده‌هاي ميانه بود. جواهرنامه‌هاي انگليسي از سده‌ٴ چهاردهم در دست است‌.3 هم‌چنين به‌يك فلورانسي محتاط

1. مسعودي گويد: ((صاحب منطق گفته است كه درياها به مرور زمان و گذشت قرون جابه‌جا مي‌شود و به مكان‌هاي مختلف مي‌رود...همه‌ٴ جاهاي مرطوب‌ زمين هميشه مرطوب نمي‌ماند و جاهاي خشك زمين هميشه خشك نخواهد بود و به‌وسيله‌ٴ ريزش يا قطع رودها تغيير و تبديل مي‌يابد. به همين جهت محل‌ دريا و خشكي نيز تغيير مي‌يابد... ممكن است جايي كه وقتي دريا بوده‌، خشكي باشد و جايي كه وقتي خشكي بوده‌، دريا باشد و علت آن جريان آب‌ رودخانه‌هاست‌...)) مروج‌الذهب مسعودي‌، ترجمه‌ٴ ابوالقاسم پاينده‌، ج 1، ص 92. ــ و.
2. قديم‌ترين اشاره به سنگواره‌ٴ ماهيان به‌وسيله‌ٴ گزنوفون (ششم پ م‌) صورت گرفته‌. نك‌
(A. S. Pease: Fossil fishes again (Isis 33, 689-90, 1941
درمورد اشاره‌ٴ بيروني به‌آن در تحديد در سال 1025، نك ‌(E. V. Prostov (Isis 34, 24
درمورد اشاره‌ٴ ريستورو دارتسو در سال 1282، نك ‌(F. D. Adams (Isis 33, 336, 1941
درمورد اشاره‌ٴ ژوانويل در سال 1309، نك ‌(Sarton (Isis 33, 56-58, 1940
P. J. Heather: Precious stones in the Middle-English verse of the fourteenth century (Folk-lore 41, 217-64, 404, 1931) .3