مطالعه به زبان بومي وجود داشت‌. ژان دو پروويل رساله‌ٴ جراحي آبه پوترِل‌(؟) را ترجمه كرد؛ بارتولومئو سيگينولفو از اهالي جنوب ايتاليا نامه‌هاي خطاب به لوسيليوس را براي شارل دوم‌ آنژو؛ آرنو كنكمپوايي‌، رساله‌هايي در علم احكام نجوم‌؛ پي‌ير بارسوير، ده مقاله‌ٴ ليوي‌، و ژان دو وينيه چند متن تاريخي را ترجمه كردند، شخص اخير ترجمه‌ٴ فرانسوي انجيل‌هاي روز را تحرير كرد. كار او ترجمه‌اي از يك قسمت كتاب مقدس بود، در ميان ترجمه‌هاي متعدد، كه تاريخ‌ قديم‌ترينشان به اوايل سده‌ٴ دوازدهم برمي‌گردد. همه‌ٴ اين ترجمه‌ها، از جمله ترجمه‌ٴ ونيه‌، از لاتيني برگردانده شده بودند، بدون مراجعه به متون اصلي يوناني يا عبري آنها.1 ترجمه‌هاي غير از كتاب مقدس از زبان لاتيني گروه چشم‌گيري را تشكيل مي‌داد، كه اين افزايش مي‌بايد براثر حمايت شاه در نيمه دوم قرن بوده باشد.
مهم‌ترين كتاب علمي كه به فرانسه نوشته شد، ترجمه‌ٴ كتاب جراحي هانري دو موندويل بود از مترجمي ناشناس‌. اين ترجمه‌، علي‌رغم خامي‌ها و نواقصش‌، نقطه‌ٴ عطف مهمي در تاريخ‌ اصطلاحات علمي زبان فرانسه است و سرچشمه‌ٴ بسياري از اصطلاحات پزشكي كه استمرار يافته است‌.
ادبيات جغرافيايي و تاريخي بسيار غني است‌. صرف نظر از خاطرات ماركو پولو كه‌ روستيچللوي پيزايي در پايان قرن آن را نوشت‌، كتاب مملكت خان بزرگ اثر ژان كُرايي را داريم‌ (اين كتاب در اصل به لاتيني نوشته شده‌، ولي تنها به‌صورت ترجمه‌ٴ هم‌زمان فرانسه‌اش در دست است‌)، گُل تاريخ‌هاي سرزمين شرق از هايتون راهب ارمني‌، ترجمه‌ٴ فرانسه‌ٴ تاريخ موريا، تاريخ‌ منظوم فرانسه از گيوم گيار و تاريخ پاريس از ژوفرواي پاريسي‌. برجسته‌ترين كتاب اين گروه و يكي‌ از برجسته‌ترين كتاب‌هاي سده‌هاي ميانه در قلمرو مسيحيت تاريخ سن لويي است‌، كه موجب‌ سرگرمي و آرامش ژوانويل در ايام سال‌خوردگي‌اش گرديد.
پيش از اين از واژه‌نامه‌هاي لاتيني‌ـ فرانسه سخن گفتيم كه توليدات جنبي فعاليت‌هاي‌ ترجمه بودند و بيشتر مورد استفاده‌ٴ فرانسويان‌. با انتشار زبان فرانسه در محافل سطح بالاي‌ كشورهاي ديگر، نياز روزافزوني به ((وسايل كمكي‌)) براي آموزش آن احساس مي‌شد، گروه‌ جالبي از راه‌نماهاي مكالمه به دست ما رسيده است‌.2 اين راه‌نماها را ((كتاب‌هاي متبرك‌))

1. براي بررسي كاملي از آنها نك‌

S. Berger: la Bible francaise au Moyen age Etude sur les plus anciennes versions de la Bible ecrites en prose de langue d'oil (466 p. Paris 1884).

2. اطلاعات بعدي از چاپ عالي كتاب زير اخذ شده است‌
(J. Gesler: Livre des mestiers de Bruges et ses derives (6 Fascicles in a box, Bruges 1931; Isis 19, 261