مستعجل لاتيني (1204 ـ 1261) بود. يك‌چنين انحراف فوق‌العاده از هدف را چگونه مي‌توان‌ توجيه كرد؟ ويلاردوان آن را به صورت يك توفيق ضمني توصيف مي‌كند؛ ديگران ــ از قبيل‌ آرنو، روبر كلاري‌، خود اينوسان سوم ــ آن را نتيجه‌ٴ فريبكاري ونيزيان مي‌دانند؛ خيانت ونيزيان‌ را نمي‌توان كاملاً اثبات كرد، ولي پيداست كه جنگ‌هاي صليبي براي ونيز نوعي تجارت بود، و انهدام قدرت مصر برخلاف منافع آنان تمام مي‌شد. از سوي ديگر، دشمني ميان لاتينيان و يونانيان در طي قرن‌ها، فزوني گرفته بود. سازمان‌دهندگان جنگ‌هاي صليبي نه بدان اندازه كه‌ ويلاردوان (يكي از آنان‌) ادعا مي‌كند معصوم بودند، و نه بدان اندازه كه ديگران مدعي‌اند بي‌رحم‌.

روبر كلاري‌

روبر از اهالي كلاري (كلري لوپارنوا) در نزديكي آميان در پيكاردي‌1. شهسوار فقيري كه همراه‌ برادرش آلئايم در جنگ صليبي چهارم شركت كرد و هر دو از هوگوي آمياني تبعيت كردند. او احتمالاً در 1205، به پيكاردي بازگشت و پس از 1216، درگذشت‌. در حدود 1216، گزارش‌ تسخير قسطنطنيه را به زبان فرانسه (گويش پيكاردي‌) نوشت‌. اين گزارش ارزش زيادي دارد، چون او شاهدي ساده‌لوح‌، نافرهيخته و فاقد هوشمندي بود، و به ما امكان مي‌دهد تا عقايد يك‌ صليبي معمولي را دريابيم‌؛ حال آن كه گزارش ويلاردوان ملاحظات يك رهبر را منعكس‌ مي‌كند. گزارش حاوي اطلاعات جالبي درباره‌ٴ مكان‌شناسي و گنجينه‌هاي قسطنطنيه است‌. يكي‌ از آثاري كه روبر از نمازخانه‌ٴ امپراتور غارت كرده و آن را به كليساي صومعه‌ٴ كوربي اهدا كرده‌ است‌، هنوز در آن جا نگه‌داري مي‌شود. احتمال دارد كه او گزارش خود را در همان صومعه تقرير كرده باشد.

ژاك ويتري‌2

در حدود 1178، در آرژانتويل نزديك ورساي يا ويتري‌لو فرانسوا يا ويتري سورسِن‌3 زاده شد؛ در 1240، درگذشت‌. وقايع‌نگار فرانسوي‌، راهب اوگوستيني‌، معاون كليساي وانيه‌4 در نزديكي‌ نامور (بلژيك‌)، اسقف عكا در 1216؛ در 1226 به وانيه بازگشت‌؛ اسقف كاردينال توسكولوم‌

Robert de Clari, Clery-les-Pernois, Amiens, Picardy .1
James of Vitry, Jacques de Vitry, Jacobus de Vitriaco .2
Argenteuil, Versailles ,Vitry-le-francois, Vitry-sur-Seine .3
Oignies .4