تقريباً هر نويسنده‌ٴ يهودي پرونسي اين عصر، تفسيري بر تورات و تلمود 1 يا نوعي كتاب ديني‌ نوشته‌، ولي تنها كافي است يكي از آثار پروفيط دُوران را ذكر كنيم كه يكي از برجسته‌ترين‌ مدافعان دين بلا كشيده‌اش در سده‌هاي ميانه بود. اين دفاعيه از آن نظر با اهميت‌تر است كه او را در سال 1391، به‌زور مسيحي كرده بودند2، ولي او نقشه‌اي كشيد (و شايد آن را اجرا كرد) تا به‌ بيت‌المقدس برود و از ارتداد خويش توبه كند و به تجديد بيعت با خداي نياكانش پردازد. در سال 1396، هجويه‌اي درباره‌ٴ مسيحيت نوشت‌، چنان ظريف و زيركانه كه برخي استادان كليسا آن را با يك مدح و ستايش عوضي گرفتند و به انتشارش كمك كردند. يك سال بعد، رساله‌اي‌ خطاب به قرسقاس در رد مسيحيان نوشت‌. سرانجام‌، تاريخ تعقيب و آزاري را كه يهوديان در طي‌ قرن‌ها، تحمل كرده بودند نوشت‌.
پيش از اتمام پرونس‌، بهتر است يادآور شويم كه آرام‌ترين شهر براي يهوديان مقر پاپ يعني‌ آوينيون بود. پاپ‌هاي فرانسوي نه‌تنها در برابر يهوديان بردبار، بلكه قادر بودند نسبت به آنان‌ مهربان باشند.

4. آلمان‌

تنها معرف يهوديان آلماني كه برخورده‌ايم چنان عجيب است كه مي‌ترسم نتواند نمونه قرار گيرد.
او، يُم ـ طُب‌بن سليمان ليپمان است‌. اول اين‌كه آيا مي‌توان او را آلماني دانست‌؟ او از مولهاوزن‌ در آلزاس برخاست و در پراگ مي‌زيست‌. كتاب پيروزي را در رد مسيحيت و قرائيه نوشت و از آيين رابيان و تاحدي قَبّاله دفاع كرد. كتاب او تاحدي درخور اهميت است‌، زيرا بحث‌هاي زيادي‌ را برانگيخت‌. ليپمان هم مانند اغلب معاصران فرهيخته‌اش در ساير كشورها، لاتيني مي‌دانست و با عهد جديد به آن زبان به‌نحوي آشنايي داشت‌. لزوم دفاع از خودشان در برابر مخالفان‌، علماي‌ يهودي را ناگزير به فراگرفتن زبان لاتيني كرده بود؛ داشتن اطلاعاتي سطحي در اين زمينه برايشان‌ كافي نبود، بلكه ناچار بودند آن را به‌نحوي فراگيرند تا از عهده‌ٴ نكته‌گيري‌هاي كلامي برآيند و قادر

1. باوجود فراواني شرح‌هاي كتاب مقدس به زبان عبري‌، قديمي‌ترين كشف‌اللغات عهد عتيق تا اواسط سده‌ٴ پانزدهم‌، تأليف نشده بود. كشف‌اللغات موسوم به‌ چراغ راه در سال‌هاي 1437 ـ 1447، در آرل‌، و هم‌چنين احتمالاً در آوينيون توسط اسحاق ناتان‌بن قالونيموس‌بن يهود ناتان پرونسي تأليف شد. Neubauer-Renan
(1906, 628. Isaac Broyde (JE 6, p ؛(1893 585,-582 p.). در متن‌هاي چاپي (ونيز 1524 و غيره‌) آن را به‌غلط به مردخاي‌بن ناتان نسبت داده‌اند. اين‌ كشف‌اللغات‌، باوجود ناقص بودنش‌، شالوده‌ٴ كارهاي بعدي قرار گرفت‌؛ از جمله كار يوهانس بوكستورف اول (1564 ـ 1629) كه پس از مرگش‌، توسط پسرش‌ بوكستورف دوم (1599 ـ 1664)، انتشار يافت (بال 1632). دومينيكيان تحت رهبري هوگوي سن شري (سيزدهم ـ 1)، تأليف كشف اللغات وولگات [ترجمه‌ٴ لاتيني كتاب مقدس‌] را آغاز كرده بودند، كه چهل سال پيش از متن عبري چاپ شد (نورنبرگ 1485).
2. ¿ مطالبي كه درباره‌ٴ خطر غسل تعميد اجباري گفته شد.