فصل چهل و ششم‌

فلسفه و زمينه‌ٴ فرهنگي‌
(نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ سيزدهم‌)

الف‌. مسلمانان شرقي‌

ابهري‌

اثيرالدين مفضل‌بن عمر ابهري‌، فيلسوف‌، منطقدان‌، رياضيدان‌، و اخترشناس عربي‌نويس‌ ايراني‌. نزد كمال‌الدين‌بن يونس تحصيل كرد. در 1228، از موصل به اربيل رفت‌. در حدود 1263 از دنيا رفت‌. از آثار اوست‌:
1. هدايةالحكمة در سه بخش درباره‌ٴ منطق‌، طبيعيات‌، الهيات‌. رواج اين كتاب را مي‌توان از فراواني شرح‌هاي آن دريافت‌، به‌ويژه شرح ميرحسين‌بن معين‌الدين ميبدي (1475 ـ 1476).
2. كتاب الايساغوجي‌. منتخب ايساغوجي فرفوريوس‌. مسلمانان از طريق ترجمه‌ٴ يوناني و سرياني ايساغوجي و شرح‌ها و اصلاحات متعددش با آن آشنايي داشتند. كتاب ايساغوجي ابهري‌ معروف‌ترين آنها بود و به نوبه‌ٴ خود موضوع شرح‌هاي شمس‌الدين محمدبن حمزه‌ٴ فناري‌ (وفات‌: 1430 ـ 1431)، زكريابن محمد انصاري (1423 ـ 1520)، حفناوي (وفات‌: 1764 ـ 1765)، و غيره قرار گرفت‌. صدرالدين عبدالرحمن اخضري در 1534 ـ 1535، آن را در 94 بيت‌ به بحر رجز، با عنوان السُلّم المُرَوْنِق في‌المنطق منظوم ساخت‌.
3. الزيج (الشامل‌؟)
4. مختصر في علم الهيئة، در 22 فصل‌
5. رسالة في الاٴسطرلاب‌.
6. كشف‌الحقائق في تحرير الدقائق‌.
7. رساله‌هاي نجومي ديگري كه دقيقاً تعيين نشده‌، و ظاهراً تعداد آن‌ها سه‌تاست‌، ولي‌ بعضي از آنها ممكن است با كتاب‌هاي شماره‌ٴ (3) و (4) يكي باشد. يكي از آنها ظاهراً مربوط است به قطاع‌هاي كروي‌.