و هنري ارنست استاپلتون از كلكته همراه با دستيارانشان سخت سرگرم پژوهش در اين زمينه‌اند. كشف اخير يكي از همكاران روسكا به نام پاول كراوس ابهام مسئله را باز هم بيشتر كرده است‌. براساس اين كشف همه‌ٴ آثار عربي منسوب به جابر منحول است و در نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ دهم‌، تحت تأثير تبليغات قرمطيان (از اسماعيليه‌) به وجود آمد.1
اما بازگرديم به رساله‌هاي لاتيني منسوب به جابر، كه خواه ترجمه يا تكميل آثار عربي‌ باشند، معرف مقداري از معلومات شيميايي عربي‌اند كه در اواخر سده‌ٴ سيزدهم‌، در دسترس‌ خوانندگان لاتيني‌زبان قرار گرفته بود، يا به عبارت ديگر اين آثار معرف بهترين اطلاعات لاتيني‌ در زمينه‌ٴ شيمي در آن زمان است‌. با اين همه‌، تأثير اين معلومات جابري پيش از سده‌ٴ چهاردهم‌، چندان مشهود نبود.
تا اين جا تنها از مدخل اعمال كيميا سخن گفته‌ايم‌، كه مفصل‌ترين اين آثار بود. اكنون بهتر است چند كلمه‌اي هم درباره‌ٴ ساير آثار بگويم‌.
2 ـ كتاب تحقيق در اعمال كيميا. قديمي‌ترين نسخه‌ٴ آن در فلورانس (مجموعه‌ٴ ريكارديانوس‌ شماره‌ٴ 933، از سده‌ٴ سيزدهم‌)، است‌. نسخه‌ٴ ديگر (كتاب‌خانه‌ٴ بادليان‌، نسخه‌ٴ وست 19039)، شامل آثار ديگري از تاريخ 1466، است‌. در اين نسخه قديمي‌ترين توصيف تهيه‌ٴ جوهر شوره و تيزاب سلطاني ديده مي‌شود.
3 ـ كتاب در باب چگونگي اقسام كيميا.
4 ـ كتاب كوره‌؛ نسخه‌ٴ خطي كتاب‌هاي شماره‌ٴ 3 و 4 ديده نشده‌، و آنها فقط به صورت چاپي‌ در دست هستند.
5 ـ وصايا؛ نسخه‌اي از سده‌ٴ شانزدهم‌، با شماره‌ٴ 25/ 1380 در ترينيتي‌كالج كمبريج است‌.

ابوالقاسم عراقي‌

ابوالقاسم محمدبن احمد سماوي عراقي‌، كيمياگر مسلمان كه در نيمه‌ٴ سده‌ٴ سيزدهم‌، برآمد. او به‌ تجاربي دست زد و آثاري درباره‌ٴ كيمياگري نوشت‌. قديمي‌ترين و مهم‌ترين آنها عبارت است از:
1 ـ كتاب العلم المكتسب في زراعة الذهب‌. در آن شرح دقيقي از آنچه مي‌توان آن را كيمياگري‌ افراطي ناميد، ديده مي‌شود، كه كاملاً با افكار معتدل افرادي چون ابن سينا مغاير است‌. مهم‌ترين‌ اصول كيمياگري مربوط است به فلزات ششگانه (روي‌، سرب‌، آهن‌، مس‌، نقره‌، طلا) و تبديل‌ آنها. تفاوت ميان اين فلزات كاملاً اتفاقي است‌. روي و سرب مراحل مقدماتي نقره است‌، هم‌چنان كه مس و آهن در مقايسه با طلا خيلي گرم‌ترند، روي و سرب سردند، و غيره‌. روش كار

1 .در اين باره ¿ ج 1، ص 584 و 649.