اطلاعات مربوط به كبوتران نامه‌بر به ويژه‌، جالب است‌. موٴلف برج‌هاي كبوترخان را توصيف مي‌كند و تاريخ آن را در مصر از سال 1169 ـ 1170م‌/565 ه ق يعني اواخر عصر فاطمي‌، شرح مي‌دهد و مي‌گويد در آن هنگام‌، ديوان ويژه‌اي براي اين كار تأسيس شد. او از دو كتاب ديگر در اين باره نام مي‌برد، به نام تمائم الحمائم از محي‌الدين عبدالظاهر1 و كتاب‌ قديمي‌تري از ابوالحسن‌بن ملاعب الفوارس بغدادي‌، براي ناصر (خليفه‌ٴ عباسي 1180 ـ 1225 م‌/ 580 ـ622 ه ق‌). عرب‌ها كبوترهاي خاصي را براي اين منظور تربيت مي‌كردند؛ پيروزي‌هاي‌ برخي از كبوتران معروف و هم‌چنين قيمت‌هاي افسانه‌اي آنها ذكر شده است‌.2
وقتي از بريد عربي‌3 يا از خدمات پستي قديم و شرق به‌طور كلي صحبت مي‌شود، بايد در نظر داشته باشيم كه اين خدمات هيچ شباهتي به خدمات امروزي نداشت‌. هدف آنها تأمين‌ سريع اطلاعات از همه‌جا براي فرمانروايان و انتقال فرامين آنان با سرعتي هرچه بيشتر بود. چاپارهاي دولتي براي حمل كالاهايي هم كه مورد نياز فرمانروايان بود به كار گرفته مي‌شدند؛ مانند آوردن برف از مناطق كوهستاني در تابستان‌؛ يا بعدها، تأمين نيازمندي‌هاي مالي و بازرگاني آنان‌. خدمت پستي به هيچ‌روي جنبه‌ٴ همگاني نداشت‌، بلكه مختص فرمانروايان‌، اعضاي حكومت و دوستانشان بود. اين تنها يك نهاد شرقي نبود؛ هر فرمانروايي ناگزير از ايجاد آن بود و اين نيازها با توسعه‌ٴ امپراتوري گسترش مي‌يافت‌. بريد را خلفاي عباسي ايجاد كردند و در نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ دهم‌، رو به فراموشي نهاد. سلطان بيبرس مملوكي (1260ـ1277م‌/ 618ـ675 ه ق‌) همين كه به قدرت رسيد با صرف هزينه‌هاي گزاف به بازسازي آن پرداخت و اين دستگاه

1. متن آن در نسخه‌ٴ برلين از قهوةالانشا موجود است‌، كه مجموعه‌اي است از نامه‌هاو فرامين منشيان مصري گردآورده‌ٴ تقي‌الدين ابوبكربن علي‌، معروف به ابن‌ حجه‌ٴ حموي (حماه 1366 ـ 1434 م‌/ 768 ـ 837 ه ق‌)، بروكلمان (ج 2، ص 15 ـ 17؛ پيوست 2،ص 8 ـ 9).
2. در مقاله‌اي درباره‌ٴ كبوتر نامه‌بر (الحمام الزاجيل‌)، كه هوبرت بيرد در المستمع‌العربي (ج 4، ش 7، لندن‌، هفتم ژوئيه‌ٴ 1943 م‌) نوشته‌، اطلاعاتي در اين باره از كتاب الروض‌المعطار نقل كرده‌، كه نتوانستم آن را بشناسم‌، زيرا اين عنوان چندين كتاب است‌ ¿كشف الظنون (ج 3، ص 6597 ـ 6598)، بروكلمان (ج 2، ص 41؛ پيوست 2، ص 38). مهدي‌، سومين خليفه‌ٴ عباسي (775 ـ 785 م‌/159- 168 ه ق‌) نخستين بار، از كبوتر نامه‌بر استفاده كرد. كبوتران چنان اهميتي داشتند كه‌ شجره‌ٴ آنها ثبت و ضبط مي‌شد و براي بهترين آنها قيمت‌هاي افسانه‌اي 700 تا 1000 دينار و براي هر تخمشان 20 دينار پرداخت مي‌گرديد. آنها به ويژه‌، براي‌ كاروان‌هايي كه در صحرا سفر مي‌كردند ارزش داشت و مورد استفاده‌ٴ كاروان‌سالاران قرار مي‌گرفت‌. ولي در آن زمان‌، بيش از امروز ارزش داشت‌، زيرا تنها وسيله‌ٴ ارتباط سريع به شمار مي‌رفت‌. كبوترخان‌هاي زيادي براي خدمات پستي در نقاط مختلف ايجاد شده بود. مماليك از كبوتران نامه‌بر براي امور اداري‌ استفاده‌ٴ زيادي مي‌كردند. عجيب است كه استفاده از كبوتر براي ارسال فوري اخبار مورد استفاده‌ٴ صليبيان و ساير اروپاييان قرار نگرفت و پيش از سده‌ٴ شانزدهم‌، هيچ ذكري از آن در كتاب‌هاي غربي ديده نمي‌شود و اين كار تا مدت‌ها بعد، در اروپا متداول نشد.
3. واژه‌ٴ بريد داراي اصل عربي يا فارسي نيست‌، بلكه از Veredus لاتيني به معني اسب چاپاري مشتق شده و Veredarius به معني چاپار است‌.