5. جغرافياي رومي‌. پومپونيوس مِلاي اسپانيايي (حدود 43)، قديم‌ترين جغرافي‌دان رومي‌، وصف عالم مختصري نوشت‌، كه احتمالاً براساس نمونه‌هاي يوناني‌، ولي بسي فروتر از آنها بود. او مدعي وجود نيم‌كرهٴ مسكون جنوبي بود و براي اول بار به درياي بالتيك اشاره كرد.

6. طب رومي و هلنيستي‌. نخستين مدرسهٴ رسمي (رومي‌) طب در حدود سال 14 در روم‌ تأسيس شد. اين مؤسسه به تدريج كامل شد و تا مراكز ولايات بسط يافت‌.
بزرگ‌ترين پزشك عصر آ. ك‌. كلسوس دايرةالمعارف‌نويس بود (برآمدنش حدود 14 تا 37) كه يك رسالهٴ طبي استادانه و زيبا نوشت‌، رساله‌اي كه از يادگارهاي برجستهٴ طب رومي بود. رومي ديگري به نام اسكريبونيوس لارگوس در حدود 47 مجموعهٴ بزرگي از نسخه‌ها تدوين‌ كرد. مِنِكراتس‌، از بردگان آزاد شده‌، رساله‌اي به يوناني دربارهٴ داروها به امپراتور كلوديوس تقديم‌ كرد، كه حاوي بدايع بسيار بود.

7. تاريخ‌نويسي رومي‌. تنها مورخ درخور ذكر كوينتوس كورتيوس است‌، كه تاريخ اسكندر كبير را به سبكي متكلف و مصنوع نوشت‌.

8 . نتيجه‌. اين عصر تا حدي منحصراً رومي بود و تا حدود زيادي لاتيني‌. با اين حال‌، عهد جديد به يوناني نوشته مي‌شد؛ فيلون يهودي‌، عميق‌ترين فيلسوف اين عصر، به يوناني‌ مي‌نوشت و نخستين كيمياگران اسكندراني مِنِه‌كراتس‌، بردهٴ آزاد شده‌، نيز چنين مي‌كردند. ولي‌ مانيليوس‌، كلسوس‌، مِلا، اسكريبونيوس و كورتيوس به لاتيني مي‌نوشتند.

ب‌. زمينهٴ دين‌

تولد مسيحيت‌

بدون ارائهٴ گزارش كاملي از حوادث ديني شگفت‌انگيزي كه در آغاز تاريخ ميلادي روي داد، تكامل انديشهٴ علمي را در آن عصر نمي‌توان مطالعه كرد. تولد مسيحيت سيماي جهان غرب را سراسر دگرگون كرد. با اين حال در اينجا نه ممكن و نه ضروري است كه گزيدهٴ درخوري از اين‌ مطلب مهم عرضه شود.
تنها در نيمهٴ اول سدهٴ ششم بود كه تاريخ ميلادي به وسيلهٴ ديونيسيوس اكزيگوئوس (نك‌) معرفي شد. قصد آن بود كه تاريخ همهٴ حوادث با توجه به مهم‌ترين حادثه‌، يعني تجسم خداوند، تعيين شود. با اين حال‌، اينك تقريباً مسلم است كه محاسبات ديونيسيوس غلط بوده است‌. به‌ عبارت ديگر، به احتمال زياد، مسيح قبل از آغاز تقويم ميلادي (حدود 8 ق م‌؟) متولد شده‌ است‌. براساس آخرين مطالعهٴ موضوع (ص 14، 197 - 211 Chronologie ، اثر E. Cavaignac ، چاپ ‌ 1925 ) به صليب كشيدن عيسي در آوريل سال 29 يا حتي 28 اتفاق افتاده است‌. بر اين اساس (يعني‌ سال 28) تغيير دين پولس در سال 30 صورت گرفته‌، نخستين رسالتش در 45 - 47، و دومي در 50.