داروفروشي‌، دفترها، ديگ‌، كوزه‌، هاون‌، دسته هاون و ساير وسايل مربوط به اين دوره بسيار كمياب است و از پيش از سده‌ٴ شانزدهم چندان چيزي ديده نمي‌شود.
18. آموزش و حرفه‌ٴ پزشكي (مقدمه‌، 2، 899-902). مقارن آغاز سده‌ٴ چهاردهم آموزش پزشكي در تعدادي نقاط شرق و غرب به خوبي سازمان يافته بود و در اثناي آن هيچ نوآوري مهمي پديد نيامد. تصوري از آموزش پزشكي سده‌هاي ميانه در يكي از مدارس عمده‌ٴ اروپاي باختري را در بالا در ارتباط با مونپليه ذكر كرديم‌. به علاوه نوعي سرپرستي دولتي هم‌، دست كم در ناپل وجود داشت‌، چون درباره‌ٴ پزشكي به نام جاكومو پيپينو خبر داريم كه در خدمت دربار آنژو بود. او داوطلبان پزشكي و جراحي را امتحان مي‌كرد و اگر جواز كار نداشتند به آنان جواز كار مي‌داد. در اين زمان ديگر ضرورت و مفهوم صدور دانش‌نامه يا جواز پزشكي از جانب مدرسه‌ٴ پزشكي يا بازرس دولتي به خوبي معلوم شده بود. با اين همه‌، تعداد فارغ‌التحصيلان پزشكي در مقايسه با تعداد كارورزان احتمالاً بسيار كم بود. يك شخص باهوش از راه كارآموزي نزد پزشك‌ مي‌توانست بيشتر بياموزد تا از تحصيل در بهترين مدرسه‌هاي آن روز. براي هر پزشك تجربي يا كلاه‌بردار، بهره‌برداري از زودباوري مردم بسيار آسان بود. از لحاظ حرفه‌اي‌، مهم‌ترين رويداد قرن ايجاد، يا بهتر است بگوييم بالندگي‌، مدرسه‌ٴ سن كوزما در پاريس و پذيرش تدريجي‌ طبقه‌اي از جراحان بود، كه در نيمه راه ميان دلاكان و پزشكان قرار داشتند. ولي اين‌ جنگ سه جانبه تازه آغاز شده بود و بايد قرن‌ها ادامه مي‌يافت‌. حرفه‌ٴ پزشكي به صورت صنف‌ سازمان مي‌يافت و با كمك مقررات متعددي خود را يكپارچه مي‌ساخت و مورد حمايت قرار مي‌داد.1
اطلاعاتي درباره‌ٴ كار پزشكي را مي‌توان از شرح حال و نامه‌هاي پزشكان اين عصر به دست‌ آورد. مي‌دانيم كه تادئو آلدروتي (سيزدهم ـ 2)، كه در سال 1303 درگذشت‌، مي‌توانست‌ دست‌مزدهاي كلاني بگيرد، از جمله از پاپ هونوريوس چهارم‌.
پزشكاني كه در خدمت شاهان و شاه‌زادگان بودند، اغلب جزو اهل خانه‌ٴ آنان به‌شمار مي‌رفتند و حقوق سالانه‌اي دريافت مي‌كردند، كه در هر كشور و حتي هر شهري فرق مي‌كرد. از آنجا كه اطلاعات پولي‌، بدون توضيح ارزش پول در هر مورد نامفهوم خواهد بود، بهتر است‌ خواننده را به آثار ديگري ارجاع دهيم‌.2

1. مثلاً نك

Giorgio del Guerra: Gli "ordinamenta medicorum" Pisani del secolo XIV (Boll. Instituto storico italiano dell' arte sanitaria 11, 171-77, 1931).

2. مثلاً به‌،

Georges d'Avenel: (Isis 8, 640): les riches depuis sept cents ans (p. 167-212, Paris 1909); Revenus d'un intellectuel (p. 168-212, Paris 1922) .