جنوب فرانسه صورت گرفته بود. اين سبب مي‌شود تا به ياد آوريم كه تضييقات و كتاب‌سوزي‌ها منحصر به گروه خاصي از مردم نيست‌، بلكه ضعفي عمومي است كه بايد هميشه‌ آماده‌ٴ مقابله با آن باشيم‌.
وقتي متوجه شرق مي‌شويم تنها يك عالم يهودي و يك سامري در خور ذكر مي‌يابيم‌. تَنْخُم‌ بن يوسف اورشليمي‌، كه گروهي او را ابن عزراي شرق مي‌نامند، هر چند تنها از آن رو كه آخرين‌ عالم يهودي شرق بود، شايسته توجه است‌. او در وهله‌ٴ اول نحوي بود، ولي تفسيرهاي متعددي‌ بر كتاب مقدس به زبان عربي نوشت‌. بدبختانه زمان فعاليت او دقيقاً معلوم نيست‌. صدقه بن مُنَجَع‌ سامري پزشك درباري برحسته‌اي بود، ولي در ضمن اشتغال به طبابت فرصت يافت تا رساله‌هايي‌ در باب كلام تأليف كند. ممكن است برخي از آنها منحول باشد، چون وي در محافل سامري و مسلمان آن چنان شهرتي يافت كه ناميدن بسياري از آثار را به نامش مقرون به صلاح مي‌دانستند.
همه‌ٴ متكلمان غربي فقط به‌عبري نوشتند. اين احتمال دارد كه آنان اصلاً عربي نمي‌دانستند، مگر دو جنوبي‌، يعني ابراهيم بن ناتان و اشعيا بن مَلي‌. دو شرقي به عربي نوشتند. اين بدان‌ معني بود كه اينك‌، عالم يهود دو پارچه مي‌شد، شرقي و غربي‌، و اين در قلمرو مسيحيت هم‌ صادق بود.
3. اسلام‌. ابوالبقاي مصري در 1221، رساله‌اي در رد يهود و مسيحيت نوشت كه سلطان‌ ايوبي مصر آن را براي امپراتور روم فرستاد. بيش از سه سده‌ٴ بعد، موٴلف ديگري اين دفاعيه‌ٴ اسلام را با اندك اختلافي از نو تدوين كرد.
مهم‌ترين آثار مربوط به كلام را در شرق دو شافعي و يك مالكي تأليف كردند. شافعيان‌ عبارت بودند از عمر سهروردي از صوفيان بغداد كه قبلاً ذكرش گذشت‌، و او تا 1234 حيات‌ داشت‌؛ و ابن صلاح كه رساله‌اش در باب حديث رواج زيادي يافت‌.
ابن حاجب مالكي در مقام نحوي و متكلم به يك اندازه ممتاز بود. وي توانست تعاليم‌ متكلمان شافعي شرق و غرب را تلفيق كند و اين امر به رساله‌ٴ او، به ويژه در مغرب‌، اعتبار خاصي بخشيد.
4. بودايي‌. هوئي هونگ در 1227، كتابي تأليف كرد شامل مجموعه‌اي از تراجم احوال‌ بوداييان و گزارشي از پنج مكتب (تسونگ‌) عصر سونگ‌، و اين شاهد استمرار آرام دين بودايي‌ در چين است‌.
آيين بودايي ژاپني هنوز در مرحله‌ٴ تكوين بود. در اثناي نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ سيزدهم‌، دو مذهب‌ جديد بودايي تأسيس شد، و اين دو مذهب تا به امروز رايج‌ترين مذهب‌هاي بودايي ژاپن است‌. نخستين آن‌، يعني ذن‌شو، را ايسائي در 1202، بنيان نهاد. اين رشد سنتي بود كه به بودي دارما مي‌رسيد، و در طول هفت سده‌، از جنوب هند به ژاپن رسيده بود. هيچ مذهبي بيش از آن از