روي هم رفته اين كتيبه‌ها اسناد فرهنگي باارزشي هستند و مآخذ مهمي براي تاريخ بيزانس‌ به شمار مي‌روند، چون در آنها نه‌فقط ادعيه و مطالب قراردادي‌، بلكه موضوع‌هاي تاريخي‌ درباره‌ٴ صومعه‌ها و بانيانشان‌، فهرست اموال منقول و غير منقول‌، اطلاعات مربوط به نوع غذا و وضع اقتصادي‌، و غيره وجود دارد. قديمي‌ترين اين كتيبه‌ها را در 969، قديس آتاناسيوس‌، باني‌ صومعه‌ٴ بزرگ كوه آتُس‌، نوشته است‌.
¿ يادداشت‌هاي مربوط به تئودوروس دوم لاسكاريس‌، گيورگيوس پاكيمِرِس‌، نيكولاس‌ بلمودس‌، ماكسيموس پلانودس‌.

سيـرياكـوس گنجـوي‌1

مورخ ارمني كه در گنجه زاده شد و در صومعه‌ٴ كاديك در ارمنستان بزرگ برآمد؛ نزد ايوان و اناگان‌ همراه با وارطان كبير تحصيل كرد؛ در 1272، درگذشت‌.
او خلاصه‌ٴ تاريخ ارمنستان را از زمان گريگور روشنگر (302 ـ 325)، تا زمان شاه هايتون اول‌، نوشت‌. اين تاريخ‌، كه طبق معمول از نظر دوره‌هاي اخير باارزش است‌، شامل اطلاعات زيادي از مآخذ عربي‌، تركي‌، و مغولي است‌. در آن شرح سفر شاه هايتون به مغولستان و بازگشتش نقل‌ شده است‌. حكايت زنده‌اي از انهدام شهر ارمني آني به دست مغول در 1239، داده شده‌؛ افراد انگشت‌شماري كه از آن بلا جان بدر برده بودند به بغداد، طرابوزان‌، و حاجي‌طرخان پناهنده‌ شدند.
يكي ديگر از تاريخ‌هاي ارمني معاصر با حمله‌ٴ مغول به ارمنستان را كه شامل شرح رويدادها تا سال 1272 است‌، راهبي به نام مالاكيا (مالاكي‌) نوشته‌، كه گفته مي‌شود هم‌درس سيرياكوس‌ بوده است‌.

وارطان كبير2

مورخ‌، حكيم الهي‌، و نحوي ارمني‌. در بورسا (به ارمني پارتسرپتسي‌، به عربي برسبرت‌) زاده‌ شد، كه ناحيه‌ٴ مستحكمي در كوه‌هاي آرارات بود و در شمال سيس قرار داشت‌؛ پس از راهب‌شدن در حدود 1238 به بيت‌المقدس رفت‌؛ سپس روانه‌ٴ كيليكيه شد و مورد توجه هايتون‌ (شاه ارمنستان از 1225 تا 1269) قرار گرفت‌؛ دست كم پنج سال در آن جا زيست‌، و در 1243، در شوراي سيس حضور يافت‌؛ سپس به ارمنستان بزرگ بازگشت‌، ولي پس از چندي دوباره‌

Cyriacus of Gandzak, Ciracos (Kirakos), Gandzakeci .1
Vardan the Great, Vardanes, Bardanes, Vartanes Partzerpertsi .2