منابع عربي گرفته شده بود كه مورد استفاده‌ٴ همكارانش در قلمرو مماليك هم بوده‌، ازاين رو نمي‌توان تفاوت چشم‌گيري ميان تأليف او و آنان انتظار داشت‌.1 نخستين بخش كتاب به‌ سلسله‌هاي سه‌گانه‌ٴ موجودات اختصاص دارد، ولي هدف اصلي از آن جنبه‌ٴ پزشكي است‌، زيرا بيشتر جنبه‌ٴ طبيعي دارد و كم‌تر به جنبه‌ٴ لغوي پرداخته است‌. اين ممكن است ناشي‌از هدف‌ پزشكي موٴلف باشد، يا به‌خاطر مقامش به‌عنوان مستوفي‌، چون اين هردو شغل لفاظي را مردود مي‌شمرد و واقع‌گرايي علمي را خواستار بود.

چين‌

چينيان از ديرباز خود را به‌عنوان كشاورزاني خستگي‌ناپذير و مبتكر شناسانده بودند.2 پس‌ عجيب نيست كه كتاب‌هاي فراواني در زمينه‌ٴ كشاورزي منتشر كرده‌اند و اين رده از آثار را نونگ چيا.3 ناميده‌اند؛ عجيب اين است كه اين آثار نسبتاً ديرتر پديد آمده است‌. قديم‌ترين آنها درباره‌ٴ ساختن خيش است از لو كيوئي ـ مِنگ از سلسله‌ٴ تئانگ‌؛ دومين تأليف قديمي نونگ شو تأليف چئن فو (دوازدهم ـ 1) است‌، و مجموعه‌ٴ تصويرهاي لو شو (دوازدهم ـ 2).
در سال 1314 دواثر مهم بر آنها افزوده شد. اولي نونگ شو (كتاب كشاورزي‌) تازه‌اي در بيست و دو كتاب (كه دوازده جلد آن به تصويرها اختصاص داشت‌) تأليف وانگ چن مخترع‌ بزرگ بود. اين رساله از راه دايرةالمعارف يونگ لو تا تي‌ين به‌دست ما رسيده‌، كه يك قرن بعد تأليف شده و سه قرن بعد، در زمان چين لونگ‌، دوباره استخراج و بازسازي شده است‌. در زمان‌ وانگ چن مهم‌ترين كتاب كشاورزي هنوز نونگ سانگ چي‌يائو بود كه در سال 1273 به‌ درخواست قوبيلاي (سيزدهم ـ 2) نوشته شده بود و ازاين‌رو، مي‌توان آن‌را رساله‌ٴ امپراتوري و كتاب درسي برگزيده‌ٴ زمان سلسله‌ٴ يوان دانست‌. پيوستي بر آن‌، به‌نام نونگ سانگ تي شيه تسئويائو در سال 1314 به‌اهتمام لومينگ ـ شان منتشر شد. اين يك تقويم كشاورزي است كه در آن‌ كارهاي كشاورزي ماه به ماه توصيف شده است‌.

1. تاآنجا كه بررسي مترجم از بخش جغرافيايي نزهةالقلوب نشان مي‌دهد، اين كتاب به خاطر ذكر ميزان ماليات و محصولات هر شهر ارزش ويژه‌اي دارد و داراي آگاهي‌هاي اصيلي است كه در منابع پيش از آن نمي‌توان يافت‌. ــ م‌.
2. براي گزارشي از روش‌هاي كشاورزي بسيار كهن چينيان‌. نك‌
(F. H. King: Farmers of forty centuries, on permanent agriculture in China, Korea and Japan (452, ill., Madison, Wis 1911
(Revised ed. by J. P. Bruce. (380 p., 209, ill., NewYork 1927
3. عنوان بسياري از كتاب‌هاي اين رده را كه با نونگ آغاز مي‌شود مي‌توان در فهرست چيني اين كتاب به‌آساني يافت‌..(Wylie (p. 93-95 1922