بزرگ‌ترين جغرافي‌نويس اروپا شاه آلفرد بود. او معلوماتي را كه خود مستقيماً كسب كرده‌ بود در ترجمه‌هاي آنگلوساكسوني وارد كرد. از طريق نوشته‌هاي اين پادشاه است كه ما از سفر اوتر به آرخانگلسك و اسلو، و سياحت وولفشتن در درياي بالتيك خبر داريم‌.
ابن خردادبه قديم‌ترين كتاب المسالك و الممالك را نوشت و در آن فواصل منازل تعدادي از جاده‌ها و ميزان ماليات مناطق مختلف را ثبت كرد. در دورهٴ اسلامي گاه به گاه بسياري از اين قبيل‌ كتاب‌ها تدوين شد. هدف آنها از قرار معلوم جنبهٴ اداري داشت‌، نه علمي‌؛ با اين حال‌، عملاً آثار جغرافيايي بودند. احتياجات عملي كه موجب پيدايش اين كتاب‌ها مي‌شد، در عين حال باعث‌ مي‌شد كه آنها عميق‌، مشروح و موثق باشند. يعقوبي مورخ هم رساله‌اي در جغرافيا نوشت‌، موسوم به كتاب‌الممالك‌.

7. طب لاتيني‌، بيزانسي‌، اسلامي (يا عربي‌)، يهودي و قبطي‌. برتاريوس رهبان مونته كاسينو رساله‌اي در طب نوشت كه نمونهٴ خوبي است از طب رهباني در آن ايام‌.
نيكتاس مجموعه‌اي از نوشته‌هاي جراحي قديم را از زمان بقراط تا پاولوس آيگينيايي گرد آورد.
در قلمرو اسلامي آن‌قدر آثار طبي تأليف شد كه بهتر است پزشكان را به دو گروه تقسيم كنيم‌: آنها كه در وهلهٴ اول طبابت مي‌كردند و آنها كه در وهلهٴ اول محقق بودند و به ترجمهٴ آثار طبي‌ يوناني به زبان سرياني يا عربي اشتغال داشتند. البته‌، گروه دوم همگي‌شان خارجي و غيرمسلمان بودند؛ ولي در گروه اول هم نيمي از پزشكان مسيحي بودند. بنابراين‌، اين فعاليت‌ بيش از آنچه اسلامي باشد، مسيحي بود؛ ولي نبايد فراموش كنيم كه بزرگ‌ترينشان ،يعني رازي‌، يك مسلمان بود.
نخست از پزشكان واقعي صحبت مي‌كنيم‌. شاپور بن سهل جندي‌شاپوري قراباديني نوشت‌ كه تا اواسط سدهٴ دوازدهم رواج زيادي داشت‌. يحيي بن سرافيون (سرافيون قديم‌) دو دايرةالمعارف طبي به سرياني نوشت‌. اين آثار در طب قرون وسطي در مغرب زمين تأثير زيادي‌ داشت‌. يحيي دستورات دقيقي در مورد فصد ارائه كرد. اين هر دو تن مسيحي بودند.
رازي ايراني صرفاً بزرگ‌ترين طبيب باليني در اسلام يا سراسر قرون وسطي نبود، بلكه‌ هم‌چنان كه ديديم‌، شيمي‌دان و فيزيك‌دان هم بود. مشكل است بتوان ميان او و معاصرش بتاني‌ يكي را انتخاب كرد: هر دو دانشمند بسيار بزرگي بودند كه مي‌توانستند مايهٴ امتياز هر عصري‌ بشوند. از آن رو تصميم گرفتم اين عصر را به نام رازي بنامم كه پزشك بيش از منجم جنبهٴ عمومي دارد، و هم به آن سبب كه تأثير او را در مساعي بشريت در اعصار متمادي‌، هم در شرق و هم در غرب‌، به صورت مستقيم‌تري مي‌توان پيگيري كرد. قبلاً خاطرنشان كردم كه رازي را مي‌توان پيش‌آهنگ پزشك - شيمي‌دانان‌ِ عصر رستاخيز دانست‌. او دايرةالمعارف طبي عظيمي‌