آكادميك‌))، مجموعه‌اي را با عنوان كشف‌اللغات و فهرست‌هاي احاديث اسلامي‌، صحاح سته‌، و...1 منتشر كردند. تاكنون‌، 11 بخش از آن را ديده‌ام‌، به تاريخ ليدن‌، بريل 1933 ـ 1938 در دو جلد، جلد اول در 552 صفحه و جلد دوم در 320 صفحه‌. اين كتاب هنوز به كلمه‌ٴ ((رَوي‌ٰ)) رسيده‌، يعني هنوز كمتر از نصف اين كتاب بنيادي در دسترس است‌. كتاب (الف‌) استفاده از (ب‌) را تسهيل مي‌كند.
از آن‌جا كه تأليف اين اثر عظيم را آرنت يان ونسينك (1882 ـ 1939) شروع كرده بود، ممكن است به‌خاطر مرگ او و شروع جنگ خيلي به‌تأخير افتد. بايد ذكري هم كرد از كار اوليه‌ٴ او با عنوان راهنماي نخستين احاديث اسلامي‌، به ترتيب حروف الفبا (ليدن‌، 1927)2. اين فهرست‌ انگليسي است كه به شخص امكان مي‌دهد حديث معيني را در مجموعه‌هاي احاديث عربي پيدا كند.
رايج‌ترين رساله درباره‌ٴ حديث در مشرق‌، به‌ويژه در هند، مشكوةالمصابيح تأليف ولي‌الدين‌ محمدبن عبدالله خطيب تبريزي در حدود 1336 ـ 1339 است‌، كه شرح‌هاي متعددي به عربي‌، فارسي و هندي بر آن نوشته‌اند و چندين چاپ سنگي از آن در هند صورت گرفته‌، از جمله در بمبئي (1854، 1865، 1878 ـ 1880)، دهلي (1883 ـ 1885، 1890)؛ ساير چاپ‌هاي سنگي‌ شامل ترجمه‌ٴ هندوستاني آن (امريتسر 1895 ـ 1896؛ لاهور 1902، 1906). متن عربي در پترسبورگ 1898، و قازان 1909، هم چاپ شده است‌.3
مشكوةالمصباح براساس اثر قديمي‌تري تأليف شده است‌، به‌نام مصابيح‌السنة از حسين‌بن‌ مسعود فَرّاءبَغَوي بغشوري‌4 خراساني (وفات‌: حدود 1116 تا 1122 در مرورود). آلفرد گيوم در كتاب احاديث اسلامي گويد: ((ارزش مشكوة به‌عنوان گزيده‌ٴ مختصر فوق‌العاده است‌.))
همه‌ٴ اين مجموعه‌ها و فهرست‌هاي احاديث كه در بالا ذكر كرديم مورد قبول جوامع اهل‌ سنّت است‌، كه اكثريت مسلمانان را تشكيل مي‌دهند. شيعه هم به‌همان اندازه براي حديث اعتبار قايل است‌، ولي مجموعه‌هاي مرجع احاديث آن فرق دارد. اينها چهار كتاب‌اند كه خيلي بعد از مجموعه‌هاي سنّي تدوين شده‌اند:

1. A.J. Wensinck, Concordance et indices de la tradition musulmane, Les six livres, le Msnad d'al-Darimi, le Mywatta' de Mālik , le Musnad de ahmad ibn Hanbal (al- mu'jam- al-mufarasli- alfāz al-hadith al-nabawi)

2. اين كتاب به‌كوشش فوٴاد عبدالباقي به عربي برگردانده شد و با عنوان مفتاح كُنوزالسُنّة در 1934، انتشار يافت‌. ــ و.
3. ترجمه‌ٴ انگليسي از

A. N. Matthews, Collection of the most authentic traditions regarding the actions and sayings of Muhammed; exhibiting the origin of the manners and customs, the civil ,religious and military policy of the Musulmans ,folio, 2 vols., Calcutta 1809-1810.

4.ابومحمد حسين‌بن مسعود فَرّأ، فقيه و محدث شافعي و مفسر قرآن‌، اهل دهكده‌ٴ بغ يا بَغْشور هرات بود. اين‌كه در اين‌جا خراساني ناميده شده‌، نسبت به‌ خراسان بزرگ در نظر بوده است‌. ــ و.