4 ـ ح‌. ترجمه از لاتيني به ارمني‌

بارتولوميوي بولونيايي‌

بارتولوميوي بولونيايي دومينيكي ايتاليايي و مترجم از لاتيني و فارسي به ارمني (متوفا 1333).
او در اواخر سده‌ٴ سيزدهم در بولونيا زاده شد و در آن شهر به سلك دومينيكيان درآمد. بارتولوميو نام ديني اوست و نام و نام خانوادگي‌اش دقيقاً معلوم نيست‌. يوحناي بيست و دوم‌ (پاپ 1316 ـ 1334)، او را به آوينيون فراخواند و به اسقفي مراغه منصوب كرد. او سفرش را به‌ شرق در معيت برادر جان انگليسي و جوواني فلورانسي‌، كه هر دو كشيش بودند و پدروي‌ طرغوني غيركشيش درحدود 1320 آغاز كرد.
او در مراغه به تحصيل فارسي و ارمني پرداخت و ترجمه‌ٴ يك رشته‌ٴ كتاب‌هاي لاتيني را به‌ زبان ارمني آغاز كرد. در 13 اوت 1333 در گذشت و در كليساي معراج حضرت مريم ((در قلعه‌ٴ كارنا))1 مدفون شد. بنديكتوس چهاردهم در سال 1755 به‌او لقب ((خوش‌بخت‌)) داد.
يكي از شاگردان بارتولوميو راهبي ارمني به‌نام ايوان كاريني بود كه به‌وسيله‌ٴ او از مذهب‌ منوفيزيت گريگوري به آيين كاتوليك درآمد. او به معلمش در كار ترجمه كمك و نامه‌هاي‌ ارمني او را اصلاح مي‌كرد. با اين همه دشوار است بتوان باور كرد تمام ترجمه‌هايي را كه به آنان‌ نسبت داده شده انجام داده باشند، زيرا آن ترجمه‌ها نه تنها شامل كتاب مقدس و كتاب دعاي‌ دومينيكي‌، نمازها و عبادات روزانه است‌، بلكه كتاب ردّ امم ضاله و بخش دوم كتاب خلاصه‌ٴ الاهيات قديس توما را هم شامل مي‌شود. براساس يك گزارش معتدل‌تر بارتولوميو شرحي بر شش روز آفرينش و انجيل يوحنا و نامه‌هايي براي كشيشان نوشت و آنها را با كمك شاگردش به‌ زبان ارمني ترجمه كرد.او هم‌چنين برخي موعظه‌هايي را كه ابتدا در جريان سفر تبليغي خود به‌ ايران ايراد كرده بود، به ارمني ترجمه كرد.
ايوان كاريني رهبر برادران متحد شد، يعني ارمنياني كه هوادار پيوستن به كليساي رم و تبديل‌ همه‌ٴ اصول و مراسم عبادي خود به قواعد كاتوليكي بودند و بدين‌سان نفرت ارمنيان گريگوري‌ را كه توده‌ٴ اصلي هم ميهنانشان را تشكيل مي‌دادند، برانگيخت‌.
مقدار و كيفيت ترجمه‌هاي بارتولوميوي بولونيايي هرچه باشد، او را بايد نخستين‌ ارمني‌شناس غربي به شمار آورد و اين وقتي چشم‌گيرتر است كه دريابيم تا سده‌ٴ هفدهم‌ همانندي نداشت و پس از او نخستين شخص فرانچسكو ريولا از مدرسه‌ٴ آمبروزيوس ميلان بود

1. فانتوتزي (ص 370)، اين‌طور نقل كرده‌، هم‌چنين يوهانس كرنيِـن‌سيـسي را هم جوواني كارني نوشته است‌. فكر مي‌كنم نام كارنا و كرنيِـن‌سيـس اشاره به‌ كارينا، منطقه‌اي ارمني‌نشين در نزديكي سرچشمه‌ٴ رودهاي فرات و ارس است‌. كارين در ارمني‌، همان تئودوسيوپوليس در يوناني‌، ارض‌الروم در عربي‌، و سرانجام ارزروم روسي (Erzerum) است‌. لسترنج (ص 117، 1905) دايرةالمعارف اسلامي (2، 31، 1913).