الهي يهودي‌. او اساس قرائيت را كه حنان بن داود آغاز كرده بود (نيمهٴ دوم سدهٴ هشتم‌)، تكميل‌ كرد1، با تأكيد بر ارزش تفكر آزاد. تحقيق يك وظيفه است‌، و خطاهايي كه بر اثر تحقيق روي‌ مي‌دهد توليد گناه نمي‌كند. او شروحي بر عهد عتيق‌، غالباً به زبان عربي نوشت‌؛ آثاري هم به‌ زبان عبري تأليف كرد.

فقيهان اسلامي‌
شافعي‌

محمد بن ادريس شافعي در 767 - 768 [150 ه. ق‌] در خانواده‌اي قريشي در غزه (؟) متولد شد؛ در 820 [204 ه. ق‌] در فسطاط در گذشت‌. فقيه مسلمان -- يكي از بزرگ‌ترين فقيهان همهٴ اعصار. شاگرد مالك بن انس در مدينه‌. مؤسس مكتب فقه شافعي‌، يكي از فرق اربعهٴ سنت‌. مبناي فقه شافعي عبارت است از: (1) قرآن‌؛ (2) حديث‌؛ (3) قياس‌؛ (4) اجماع‌.
مكتب شافعي هنوز در مصر سفلي‌، سوريه‌، جنوب هند و مجمع‌الجزاير مالايا رواج دارد.

ابن حنبل‌

ابوعبداللّه احمد بن محمد بن حنبل در 780 [ 164 ه. ق ] در بغداد زاده شد؛ پدر و مادرش از اعراب ساكن مرو بودند؛ سفرهاي زيادي كرد؛ در بغداد برآمد، و در 855 [ 241 ه. ق ] در همان‌ جا درگذشت‌. متكلم و فقيه مسلمان‌، شاگرد شافعي‌. مكتب فقه حنبلي‌، يكي از فرق اربعهٴ سنت‌، پس از مرگ وي به وسيلهٴ شاگردانش ايجاد شد. اين مكتب جريان متقابلي بود كه تفسير تحت‌اللفظي قرآن و احاديث‌، و تقليل ارزش قياس و اجماع را مورد توجه قرار مي‌داد.
احمد بن حنبل مسند را تأليف كرد، كه مجموعه‌اي بود بالغ بر 30,000 حديث‌. اين احاديث‌ نه به ترتيب موضوعي‌، بلكه برحسب اسامي صحابه‌اي كه بديشان استناد شده‌، تنظيم شده‌ است‌. اين بهترين و بزرگ‌ترين مجموعه در نوع خودش است‌.
ابوحنيفه‌، مالك بن انس‌، شافعي و احمد بن حنبل را، كه مؤسسان فرق اربعهٴ سنت بودند، ائمهٴ اربعه مي‌نامند. فرقهٴ حنبلي‌، جز در ايجاد دردسر و مشكل‌سازي ناموفق‌ترين اين فرقه‌ها بود. مذهب حنبلي‌، اكنون جز در ميان وهابيان عربستان مركزي قدرتي ندارد.

بخاري‌

ابوعبداللّه محمد بن اسمعيل بخاري جُعْفي در 810 [ 194 ه. ق ] در يك خانوادهٴ ايراني در بخار

1 .او به‌طور واضح تحت تأثير فيلون (نيمهٴ اول سدهٴ اول‌) و معتزله قرار گرفته بود.