ظاهراً سلطنت آندرونيكوس پالئولوگوس دوم (1282 ـ 1328)، شاهد يك رستاخيز انسانگرايي بود. غير از ماكسيموس پلانودس كه در 1310 درگذشت‌، در زمان آن امپراتور دو فاضل بزرگ ديگر برآمدند: يكي از شاگردان ماكسيموس به نام مانوئل بوسكوپولوس كه يك‌ دستور زبان و يك واژه‌نامه تأليف كرد و شرح‌هايي بر آثار كلاسيك يونان باستان نوشت‌؛ و توماس ماگيستر كه واژه‌نامه‌ٴ ديگري تأليف كرد و حاشيه‌هايي بر كتاب‌هاي قديم نوشت‌. از آن‌ جاكه نمي‌دانم مانوئل و توماس دقيقاً در چه زماني مي‌زيستند، آنها را به‌دلخواه در سده‌ٴ چهاردهم‌، جاي داده‌ام و در مجلد سوم مفصلاً از آنان سخن خواهم گفت‌.
6. ارمني‌. وارطان كبير و ايوان ارزنجاني دستور زبان ارمني را نوشتند. رساله‌ٴ ايوان با تقليد از دستور زبان يوناني ديونوسيوس تراكسي نوشته شده است‌. هم‌چنين‌، ايوان موٴلف نوعي دستور جامع براساس آثار دستور زبان متقدم ارمني است‌.
7. سرياني‌. ابوالفرج دست كم سه رساله درباره‌ٴ دستور زبان نوشت‌. او معلومات خود را از دستور زبان‌هاي متقدم سرياني و از آثار عربي به‌ويژه از آثار زمخشري اخذ كرده بود.
8. عبري‌. شايد محققان لاتيني به زبان عبري كمي بيش از يوناني علاقه نشان دادند، هرچند اين چندان در خور توجه نبود. آنان دو دليل براي مطالعه‌ٴ عبري داشتند: اول اعتقاد روزافزون به‌ لزوم مطالعه‌ٴ عهد عتيق به صورت اصلي آن بود تا اسراري كه بر اثر ترجمه مجهول مانده است‌ معلوم گردد؛ دليل دوم‌، كه به همان اندازه قوي بود، عبارت بود از اعتقاد به تبديل دين يهوديان‌. يكي از رهبران مطالعه‌ٴ زبان عبري در قلمرو مسيحيت راجر بيكن بود. او حتي به تأليف يك‌ دستور زبان عبري پرداخت‌، و اين نخستين دستور زبان عبري بود كه به وسيله‌ٴ يك مسيحي‌ تأليف مي‌شد. او از پيشگامان حقيقي رويكلين‌1 بود. او لزوم تحصيل اطلاعات زنده در زمينه‌ٴ زبان را دريافت و هم‌چنين‌، اين امر را كه چنين نيازي تنها با همكاري يهوديان برآورده مي‌شود. باز در اين مورد هم او پيشگام بود و ما قادر به تحسين دورانديشي او نيستيم‌، با توجه به اين كه‌ امروز بسياري از استادان هوشمند كه قادر به نوشتن يا صحبت كردن به يك زبان نيستند به‌ تدريس آن مي‌پردازند!
ساير فرانسيسيان هم به همان منظور بيكن درصدد كسب اندك معلوماتي از زبان عبري‌ بودند، و اين كوشش بيشتر جنبه‌ٴ ديني و معنوي داشت‌. در اين اثنا، راهبان يك فرقه‌ٴ منازع‌، يعني‌ دومينيكيان‌، براي آن مايل به فراگرفتن زبان عبري بودند كه بتوانند عبريان را با زبان خودشان‌ منكوب سازند.
دومينيكيان اسپانيا در اين زمينه از ديگران پيش افتادند. ريموندو پنيافورتي رئيس دادگاه‌

1. Johann Reuchlin. ـ(1455-1522)، انسانگراي آلماني‌، از مروجان مطالعات يوناني و عبري در آلمان‌.