خلاصه‌
سنّت ارسطويي در نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ سيزدهم‌

بررسي همه‌ٴ اين ترجمه‌ها به ما امكان مي‌دهد تا از نهضت فكري در جهات مختلف تصوري كلي‌ كسب كنيم‌. ما اين روش را تقريباً در همه‌ٴ فصل‌هاي بعدي به كار خواهيم برد، ولي شايسته است‌ كه در يك مورد بسيار مهم از آن بهره‌برداري خاصي بكنيم‌، و آن رشد معارف و سنّت ارسطويي‌ است‌. اعتبار تعاليم ارسطويي از تعداد ترجمه‌هاي جديد در اثناي اين عصر، معلوم مي‌شود؛ لازم‌ نيست كه اين ترجمه‌ها حتماً ترجمه‌هاي پيشين را تحت‌الشعاع قرار داده باشد؛ در اغلب موارد اينها فقط مزيد بر آنهاست‌. بدين ترتيب‌، آثار ارسطويي مرتباً افزايش مي‌يافت‌.
فهرست زير كامل نيست‌، با اين همه كافي است كه ماهيت اين نهضت را نشان دهد:
منطق ـ شرح سيمپليكيوس بر قاطيغورياس‌، ترجمه‌ٴ ويلهلم موربكي از يوناني به لاتيني‌، 1266. جامع ارغنون ابن رشد را يعقوب بن ماهر در 1289، از عربي به عبري ترجمه كرد. شرح‌ هلوبولوس بر آنالوطيقاي اول را هم مي‌توان بدين‌ها افزود.
طبيعيات ـ جامع طبيعيات ابن رشد ترجمه‌ٴ موسي بن تِبّون در حدود 1250. ترجمه‌ٴ طبيعيات‌ تلخيص ابن رشد، توسط زرحيه گراتيان‌. هر دو ترجمه از عربي به عبري‌.
السماء و العالم ـ از عربي به عبري شرح ابن رشد، ترجمه‌ٴ سليمان بن ايوب در 1259؛ تلخيص‌ ابن رشد، ترجمه‌ٴ زرحيه گراتيان‌.
از يوناني به لاتيني‌: شرح سيمپليكيوس ترجمه‌ٴ ويلهلم موربكي‌، 1271.
بالاخره شرح ابن سينا، ترجمه از لاتيني به عبري توسط سليمان بن موسي ملگويلي‌.
كون و فساد ـ تلخيص ابن رشد، ترجمه‌ٴ موسي بن تِبّون از عربي به عبري در 1250.
كائنات جو ـ ويلهلم موربكي باب چهارم را از يوناني به لاتيني ترجمه و بقيه را اصلاح كرد؛ هم‌چنين شرح اسكندر افروديسي را ترجمه كرد؛ 1260. موسي بن تِبّون جامع ابن رشد را از عربي به عبري ترجمه كرد.
كتاب‌النفس ـ ويلهلم موربكي يك ترجمه‌ٴ يوناني به لاتيني را اصلاح كرد.
از عربي به عبري‌: كتاب‌النفس و شرح فارابي بر آن را زرحيه گراتيان ترجمه كرد؛ جامع ابن‌ رشد را موسي بن تِبّون در 1244، ترجمه كرد؛ تلخيص ابن رشد را همو در 1261، و هم‌چنين‌ شم طب بن اسحاق‌، ترجمه كردند.
سماع طبيعي ـ موسي بن تِبّون در 1254، جامع ابن رشد را از عربي به عبري ترجمه كرد. شرح‌ اسكندر افروديسي را ويلهلم موربكي از يوناني به لاتيني ترجمه كرد. هم‌چنين شرحي بر كتاب‌النوم و اليقظه را سليمان بن موسي ملگويلي از لاتيني به عبري برگرداند.
جانورشناسي ـ ويلهلم موربكي تاريخ و پيدايش حيوانات را در 1260، از يوناني به لاتيني‌