اواخر آن آوازه‌اي بلند يافت‌. منجم مسلمان‌. به قول ابن يونس‌، علي بن عيسي و حامد بزرگ‌ترين سازندگان اسطرلاب بودند. ابن يونس آنان را با بطليموس و جالينوس قياس مي‌كند! اين شاهد اهميتي است كه مسلمانان براي ابزارهاي خوب قايل بودند.

قُسْطا بن لوقا

قسطا بن لوقا بعلبكي‌، از مردم بعلبك شام‌، در بغداد برآمد، مقارن اواخر سدهٴ سوم ه. ق يعني در حدود 912، در ارمنيه درگذشت‌. مسيحي يوناني‌الاصل‌1. پزشك‌، فيلسوف‌، منجم‌، رياضي‌دان‌. آثار ديوفانتوس‌، تئودوسيوس‌، هوپسيكلس‌، آريستارخوس و هرون را ترجمه‌، تهذيب‌، يا سرپرستي كرد. شروحي بر اصول اقليدس و رساله‌اي در اسطرلاب كروي نوشت‌.

جابر بن سِنان‌

جابر بن سنان حراني از سازندگان ابزارهاي نجومي است كه در الفهرست در پايان فصل مربوط به‌ رياضيات ذكر شده است‌. دربارهٴ او مطلب بيشتري ذكر نشده‌، جز اين كه نام كامل بتاني حاكي از آن است كه احتمالاً جابر پدر بتاني بوده است‌. به روايات بيروني‌، اين جابر نخستين كسي است‌ كه اسطرلاب كروي ساخت‌.

بَتّاني‌2

منشأ اين نسبت معلوم نيست‌. ابوعبداللّه محمد بن جابر بن سنان بتاني حراني صابي‌، پيش از 858 در حران يا حوالي آن زاده شد، در رقّه بر كرانهٴ فرات برآمد، در 929 در نزديكي سامرا درگذشت‌. اجدادش صابي بودند، ولي او خود مسلمان شد. بزرگ‌ترين منجم نژاد و زمان خويش‌ و يكي از بزرگ‌ترين منجمان مسلمان‌. آثار متعددي در ستاره‌شناسي‌، از جمله شرحي بر كتاب‌ الاربعهٴ بطليموس بدو منسوب است‌، ولي اثر عمدهٴ او رساله‌اي است در نجوم موسوم به الزيج‌ كه تا عصر نوزايي تأثير فراون به جاي گذاشت‌. از 877 به بعد رصدهاي نجومي منظم و دقيقي‌ انجام داد. زيج او حاوي فهرستي از كواكب ثابت در سال 880 - 881 است (نه 911 - 912). او دريافت كه معدل اوج‌3 خورشيد از زمان بطليموس به بعد'47 ° 16 افزايش يافته است‌، اين‌

1 .نام قسطا در عربي بسيار نادر است‌. اين نام ممكن است تحريف سرياني از نام بيزانسي كنستانس يا كنستانتين باشد.
Albatenius ,Albategnius .2
apogee .3