ويتال فزوني يافت‌.
نقش انگلستان هم بسيار چشمگير بود: آدلارد باثي‌، رابرت چستري‌، ويليام مالمزبري‌. دو مورخ بزرگ‌، يعني اوتوي فريزينگي و آري فرودي پرگيلسُن را آلمان و ايسلند به جهان‌ عرضه كردند.
بالاخره‌، يكي از برجسته‌ترين ويژگي‌هاي سازمان معنوي قلمرو مسيحيت برخي (يا رشته‌اي‌) از مدارس بود كه در آنها، بر اثر همكاري‌، انتقاد دسته‌جمعي و آموزش‌، كارهاي افراد اصلاح پذيرفت‌. دست‌كم‌، پنج مدرسه را از اين قبيل مي‌توان ذكر كرد: مكتب مترجمان طليطله‌، مدرسه‌هاي فلسفه‌ٴ پاريس و شارتر، و مدرسه‌هاي سالرنو و بولونيا كه به‌ترتيب قديمي‌ترين‌ مدرسه‌ٴ پزشكي و قديمي‌ترين مدرسه‌ٴ حقوق رومي در اروپا بودند. طليطله‌، پاريس‌، شارتر، سالرنو، و بولونيا پنج جايگاهي بودند كه عالي‌ترين مقدرات اروپا در آنها شكل مي‌گرفت‌.