دني (چون گيوم و موٴلفان ديگر آن راهبان صومعه و كليساي سلطنتي سن دني در نزديكي پاريس‌ بودند) به زبان فرانسه ترجمه شد. افراد ديگري از غير اهل كليسا و به سبك‌هاي مختلف در دنباله‌ٴ اين تاريخ حوادث سال‌هاي 1340 ـ 1461 را به فرانسه نوشتند و سرانجام آخرين تكمله‌ٴ آن تا سال 1516 ادامه يافت‌.
اين ((تواريخ بزرگ‌)) معرف نظريات رسمي بود كه مورخان صومعه‌ٴ سلطنتي سن دني آنها را مميزي مي‌كردند. خوش‌بختانه مي‌توانيم به وسيله‌ٴ اسناد ديگري آنها را تصحيح و تكميل كنيم‌، از قبيل تاريخ‌هاي فرانسه‌ٴ ژوفرواي پاريسي و گيوم گويار.
همه‌ٴ اين افراد مورخان حرفه‌اي يا سرگذشت‌نويس بودند، ولي بهترين آثار تاريخي را كسان‌ ديگري نوشتند كه كار اصلي‌شان چيزهاي ديگري بود، كساني از قبيل مونتانر كه عامل يا سهيم‌ در حوادث بود و نه ناظر آن‌، سازنده‌ٴ تاريخ بود، نه تنها نويسنده‌ٴ آن‌. اكنون به دو مرد برجسته‌ مي‌رسيم‌. آقاي دو ژوانويل كه همراه سن لويي به جنگ‌هاي صليبي با مسلمانان رفت و برنار گي‌ راهب دومينيكي كه عمرش در مبارزه با ملحدان گذشت‌. تاريخ سن لويي‌، كه ژوانويل در سال‌1309تأليف كرد، از شاه‌كارهاي تاريخ‌نگاري سده‌هاي ميانه و يكي از نخستين آثار كلاسيك‌ ادبيات فرانسه است‌. از آنجا كه ژوانويل آن را در سنين پيري نوشته‌، براي خود جاودانگي كسب‌ كرده است‌.1 برنار گي كتاب‌هاي متعددي درباره‌ٴ تاريخ پاپ‌ها، كنت‌هاي تولوز، اسقف‌نشين‌هاي‌ ليموژ و تولوز نوشت‌، ولي بيشتر به‌خاطر كتاب تاريخ دادگاه تفتيش عقايدش معروف است‌. اين‌ كتاب شامل بسياري آگاهي‌هاي دست اول درباره‌ٴ اقسام الحاد است‌، كه او در مقام يك قاضي‌ متعصب‌، ولي باهوش با آنها به خوبي آشنا بود. او مجبور شده بود تقريباً هزار نفر را محكوم‌ كند، كه اغلبشان احتمالاً به اندازه‌ٴ خود او پاك نيت و بي‌گناه‌، ولي كم‌تر خرافاتي بودند. افشاگري‌هاي بي‌پيرايه‌ٴ او به ما امكان مي‌دهد رشد انحرافي را دريابيم كه در كم‌تر از دو قرن به‌ چنان فجايعي منجر شد مانند منشور به تخت نشستن پاپ اينوكنتيوس هشتم (1484)؛ هم‌چنين آنها در پي بردن به فضاي شيطاني و تحريك رواني مردم‌، كه آن اعمال پديد مي‌آوردند، ما را ياري مي‌كنند. از اين لحاظ، اين واقعيت وحشتناك درست است كه گي تنها نويسنده‌ٴ تاريخ‌ نبود، بلكه سازنده‌ٴ آن نيز بود. غم‌انگيز است بدانيم اين مرد امين و با ايمان‌، كه از صميم قلب به‌ خداوند و پيروان راه او عشق مي‌ورزيد، يكي از پديدآورندگان سنت‌هاي تفتيش عقايدي بود كه‌

1 .به كاتوي شهربان (دوم ـ 1پ‌م‌)، پي‌يتروي كرِشِنتسي‌، لوئيجي كورنارو (1475 ـ 1566)، برناردينو راماتزيني (1633 ـ 1714)، فونتانل (1657 ـ 1757)، مانوئل گارسيا (1805 ـ 1906)، اوژن شورو (1786 ـ 1889) فكر كنيد. در مورد دو تاي اولي نك مقدمه‌؛ در مورد راماتزيني نك ايسيس 33، 260 ـ 61؛ در مورد بقيه نك‌
(Bull. History of medicine (8, 419-45, 1940