مشت‌مال‌. از زمان قديم مشت‌مال (ماليدن بدن‌، كيسه كشيدن‌، پيچاندن دست و پا و گردن‌، نواختن روي بدن و امثال آن با دست يا با وسايل‌، همراه با يا بدون روغن‌) با حمام كردن‌ همراه بود. بقراط مي‌گويد پزشك بايد با مشت‌مال به خوبي آشنا باشد و قصد خود را از اختصاص دادن كتابي به اين موضوع اعلام مي‌كند. اوريباسيوس (چهارم ـ 2) از اقسام مالش‌ بحث مي‌كند. اين سنت به اعراب انتقال يافت و آنان احتمالاً بخشي را نيز از هند گرفتند. از هزار و يك شب و ديگر آثار عربي در مي‌يابيم كه مشت‌مال بخشي اساسي از آيين حمام كردن‌ بود؛ برخي از كارگران حمام استاد طَقْطَقَه (صدا درآوردن از مفصل‌ها) يا دلاّكه (كيسه‌كشي‌) يا كَيًسه (واژه مصري براي كيسه‌كشي‌) بودند. چنين كارهايي در حجاز و تهامه نيز رايج بود، كه‌ ممكن است داراي منشأ يوناني يا مستقل باشد. تاريخ حمام كردن و مشت‌مال در جهان عرب‌ هنوز نوشته نشده است‌.1
17. داروسازي‌. داروسازي سده‌هاي ميانه در مطالعه‌ٴ گياهان و ساير ادويه‌ٴ مفرده متمركز شده بود و نتايج آن به‌صورت گياه‌نامه‌ها تأليف مي‌شد. در بخش 10 در اين باره سخن گفتيم‌.
پزشك و داروگر يا داروشناس سده‌ٴ چهاردهم مجموعه‌ٴ سرشاري از كتاب‌هاي ادويه‌ٴ مفرده را در اختيار داشت‌. صرف‌نظر از آثار قديم كلاسيك از قبيل ديسقوريدس (اول ـ 2)، قرابادين‌ ابن ماسويه صغير (يازدهم ـ 1) و قرابادين نيكلاس سالرنويي (دوازدهم ـ 1) و بخش‌هاي ويژه‌ٴ تقريباً همه‌ٴ دايرةالمعارف‌هاي پزشكي كه مي‌بايد در قفسه‌هايشان مي‌داشتند، برخي تأليف‌هاي‌ جديد از قبيل راه‌نماي تن‌درستي سيمونوي جنوايي (سيزدهم ـ 2) يا خلاصه‌ٴ آن از موندينو فريولانو، جامع فرانچسكودي پيدمُنته‌، پاندكتاي ماتيوس سيلواتيكوس‌، داروهاي معطر نيكولو دارگيو در دست‌رس آنان قرار داشت‌. داروگران يوناني متن يوناني ديسقوريدس و دايرةالمعارف‌هاي پزشكي بيزانسي را در اختيار داشتند، به‌علاوه‌ٴ دينامرون نيكولاس مورِپسوس‌ (سيزدهم ـ 2) و آخرين كتاب‌هاي روش‌هاي پزشكي يوآنس آكتواريوس‌. داروگران عربي ادويه‌ٴ مفرده‌ٴ ديسقوريدس و دايره‌المعارف‌هاي خودشان را داشتند، به‌ويژه كتاب الحاوي رازي (نهم ـ 2)، الكتاب الملكي علي‌بن عباس مَجوسي اهوازي (دهم ـ 2) و قانون ابن سينا (يازدهم ـ 1) را. هم‌چنين‌ رساله‌هاي اختصاصي در دست‌رسشان بود، مانند جامع‌المفردات غافقي (دوازدهم ـ 2) تلخيص‌ ابن‌العبري (سيزدهم‌ـ2)،2 يا جامع‌في‌الادويةالمفردة اثر بسيار معروف ابن‌بيطار (سيزدهم‌ـ1) و آثار

1. براي اطلاعات كلي نك‌

E. W. Lane Manners and customs of the modern Egyptians (2 vols.,London 1836 ؛ch. 16).

در زمان مشاهده‌ٴ لِين (1825 ـ 1835)، هنوز روش‌هاي مصريان تاحد زيادي قرون وسطايي بود، از اين‌رو، توصيف دقيق او داراي ارزش تاريخي زيادي است و اغلب تجديد چاپ شده است‌.
2. چاپ ماكس مايرهوف و جرجيس صبحي (قاهره 1932ـ1940)، كامل‌نشده (ايسيس 20، 454-57؛ 33،359).