در بغداد برآمد و در 1234 ـ 1235، در آن‌جا درگذشت‌. فقيه و صوفي شافعي‌، كه آثاري درباره‌ٴ حكمت و تصوف نوشت‌؛ از قبيل كتاب عوارف‌المعارف‌؛ و كشف‌الفضائح اليونانية در نقد فلسفه‌ٴ يوناني‌، تقديم به ناصر خليفه‌ٴ عباسي (خليفه از 1180 ـ 1224)، كه به كشف‌النصائح اﻹيمانية هم‌ موسوم است‌. عوارف در وهله‌ٴ اول‌، از اخلاق و اعمال صوفيان بحث مي‌كند، ولي حاوي برخي‌ ملاحظه‌هاي تاريخي هم است‌، و از معروف‌ترين آثار صوفيانه به‌شمار مي‌رود. سعدي‌، شاعر نامدار ايراني‌، در بغداد نزد عمر سهروردي تحصيل كرده است‌.

نظامي عروضي‌

احمد بن عمر بن علي نظامي عروضي سمرقندي درباري و نويسنده‌ٴ ايراني در اواخر سده‌ٴ يازدهم زاده شد، در 1152، هنوز زنده بود، در سمرقند و خراسان برآمد. زماني در اثناي سال‌هاي‌1150و 1160، تأليف مهمش چهارمقاله را نوشت‌، كه به‌ترتيب از چهار طبقه‌ٴ مردمي كه‌ خدمتشان مورد حاجت شاهان است گفت‌وگو مي‌كند، يعني كاتبان‌، شاعران‌، اخترشناسان و طبيبان‌. اين كتاب حاوي بازتاب‌هاي كلي و داستان‌هاي مربوط به طب و اخترگويي است‌. عقايدي راجع به سير تكاملي همراه با اشاراتي به مراحل انتقالي ميان اركان سه‌گانه‌ٴ طبيعي‌: مرجان واسطه‌اي ميان جماد و نبات است‌؛ نخل‌1 ميان نبات و حيوان‌؛ نسناس (بوزينه‌، انسان‌ وحشي‌؟) ميان حيوان و انسان‌.

فخرالدين رازي‌

فخرالدين ابوعبداللّه محمد بن عمر بن حسين رازي‌،2 غالباً معروف به امام رازي‌؛ فيلسوف‌، مورخ‌، رياضيدان‌، اخترشناس‌، طبيب‌، فقيه شافعي‌، و جامع‌العلوم ايراني‌، كه به هر دو زبان‌ عربي و فارسي مي‌نوشت‌، در 1149، در ري زاده شد؛ به خوارزم و ماوراءالنهر سفر كرد، عاقبت‌ در هرات مقيم شد، و در 1210، در آن‌شهر درگذشت‌.
فعاليت وي عظيم بود و چنان آثار فراواني به‌جاي گذاشت كه تعداد كمي از آنها مورد مطالعه‌ قرار گرفته‌، و براي ما دشوار است ميان آنها انتخابي كنيم و درباره‌ٴ او و آثارش قضاوت درستي‌ داشته باشيم‌. ظاهراً مهم‌ترينش اينهاست‌: مصادرات اقليدس‌؛ 2) رساله‌اي در اخترگويي براي‌

1 .توليد مثل جنسي درخت خرما از قرن‌ها پيش شناخته شده بود، و حتي كشاورزان موفق به بارورسازي مصنوعي درختان شده بودند.
2 .در اصل كتاب ابوعبداللّه محمد بن عمر بن حسين بن خطيب فخرالدين رازي‌. اما ظاهراً خطيب عنوان پدرش عمر رازي بوده و ازاين رو، او را ابن‌خطيب‌ مي‌خوانده‌اند. ــ م‌.