باختري بود. از نيمه‌ٴ سده‌ٴ سيزدهم به بعد، چنين گرمابه‌هايي را تقريباً در هر شهر مهم اروپايي‌ مي‌شد يافت‌.
پول كاغذي در 1294، به زبان چيني و عربي در تبريز منتشر شد. اختراع چاپ باسمه‌اي در آن زمان تقريباً قديمي بود -- چينيان در نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ هشتم‌، شايد هم پيش از آن‌، آن را تكميل‌ كرده بودند. ولي اين قديمي‌ترين گزارش از آن در اسلام است‌، و با اين كه بسيار جديدتر از اختراع‌ اصلي است‌، با اين حال به چاپ اروپايي تقدم دارد. اين تصوير روشني از كندي پيش‌رفت انسان‌ است‌. اين پيش‌رفت هميشه كند نيست‌، ولي به‌دلايل مرموزي‌، به‌نظر مي‌رسد كه ذهن انسان در برابر برخي نوآوري‌ها بيش از حد امكان مقاومت مي‌ورزد. دراين‌جا، يك ابداع عملي از نوعي‌ ساده مطرح بود، فوايد آن -- صرفه‌جويي در كار و يكنواخت شدن -- بر ما معلوم است‌. چطور شد كه بيش از شش سده طول كشيد تا چنين فكر ساده و سودمندي از چين به اروپاي باختري‌ برسد؟ براي اين تأخير خارق‌العاده توضيحي نمي‌توان يافت‌، مگر عدم علاقه‌ٴ مطلق به اين فكر و پايداري شديد در برابر آن‌.

20. اوزان و مقادير. حال موضوعي براي بحث مي‌ماند كه دست‌كم از لحاظ نظري به فيزيك‌ مربوط است‌. طريق معمول مطالعه‌ٴ آن رويكرد ديرينه‌شناختي است‌: علمي كه مي‌تواند همه‌ٴ اوزان و مقادير بازمانده از قرون وسطا را مورد بررسي قرار دهد. با اين حال‌، اين امر ما را از زمينه‌ٴ بحثمان دور خواهد كرد، چون ما به خود اوزان چندان علاقه‌اي نداريم‌، بلكه به افكار مربوط بدان علاقه‌منديم‌.
مهم‌ترين مأخذ مكتوب براي اين بررسي در عصر مورد بحث‌، رساله‌اي است كه عبدالرحمن‌ بن نصر مصري احتمالاً در ايام صلاح‌الدين ايوبي نوشته است‌. اين كتاب راهنمايي است براي‌ محتسبان‌. غالباً اطلاعات باارزشي در كتاب‌هاي ادويه‌ٴ مفرده و در دايرةالمعارف‌هاي طبي ديده‌ مي‌شود؛ از جمله فصل‌هاي مستقلي راجع به اوزان و مقادير در كتاب‌الارشاد ابن جامع و منهاج‌الدُكّان اثر كوهين عطار وجود دارد، كه هر دو از محصولات مكتب طبي يهودي - مصري است‌.
اطلاعاتي از نوع ديگر و بسيار كم‌ارزش‌تر را در نوشته‌هاي يوسف عقنين (شاگرد محبوب‌ ابن‌ميمون‌) و مترجم بزرگ موسي بن تبوّن مي‌توان يافت‌. اين هر دو درباره‌ٴ اوزان و مقادير مذكور در عهد عتيق‌، و تلمود بحث كرده‌اند.

شيمي‌

21. باروت و فنون آتش‌بازي‌. اختراع باروت احتمالاً در نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ سيزدهم‌، يعني مقارن‌ اواخر آن‌، در اروپاي باختري يا در شام صورت گرفت‌. دستورالعمل منسوب به بيكن مطمئناً جعلي است‌، ولي دلايل ديگري در دست است براي قبول اين‌كه او اطلاعاتي درباره‌ٴ باروت و