عبري مي‌دانند. ديديم كه دو تن نحوي قرائي بر سعديا پيشي جسته بودند. ولي اين مي‌تواند درست باشد كه دستور زبان و واژه نامه‌ٴ عبري او نخستين كتاب‌هاي اصولي در نوع خود بودند (تأليف عقرون را در سال 913 به پايان رسانيد). گروه زيادي از لغويان رباني كار سعديا را دنبال‌ كردند، كه در ج 1 و 2 از اغلبشان ياد كرده‌ايم و يك برشمردن سريع كافي خواهد بود. توجه شود كه پس‌از مرگ سعديا در سال 942، با اين‌كه دارالعلم‌هاي سورا و پُمبِديته يك قرن ديگر دوام‌ يافتند (اولي تا سال 1034 و دومي تا سال 1038)، بيشتر كار در غرب انجام شد. دُنَش بن لَبرَط (دهم ـ 2) مغربي بود و براي استفاده از درس‌هاي سعديا به سورا آمده بود و پس از او به فاس و قرطبه بازگشت‌. بزرگ‌ترين رقيب او در آن شهر مناهم بن سَروق (دهم ـ 2) بود و مشاجراتشان را شاگردانشان دامن زدند و موجب پيش‌رفت زبان‌شناسي گرديدند، مناهِم نخستين واژه‌نامه‌ٴ كامل‌ عهد عتيق را نوشت‌. سپس به استاد بزرگ حيّـوج (دهم ـ 2) مي‌رسيم‌، كه او هم در قرطبه بود. بايد توجه داشت كه واژه‌نامه‌ٴ بزرگ او به عربي نوشته شد. سموئيل لاوي (يازدهم ـ 1)، و ابن جناح‌ (يازدهم ـ 1)، بزرگ‌ترين زبان‌شناس عبري در سده‌هاي ميانه نيز هردو به عربي نوشتند، ابوزكريا يحيي بن بلعام (دايرةالمعارف يهود 6، 519، 1904)، ناتان بن يَـحيئيل (يازدهم ـ 2)، موٴلف‌ واژه‌نامه‌ٴ تلمودي عروك‌. سه نفر اولي اسپانيايي بودند و ناتان اهل رُم بود.
از سده‌ٴ دوازدهم وضع اندكي فرق كرد. ابراهيم بن عزرا (دوازدهم ـ 1) رساله‌ٴ حيوج را به عبري‌ برگرداند؛ هم‌چنين آثار دستوري ديگري به زبان عبري نوشت و هم‌چنين بود يوسف قمحي (دوازدهم‌ ـ 2)، كه دو پسرش‌، موسي بن يوسف (دوازدهم ـ 2) و داود بن يوسف (دوازدهم ـ 2) كارش را دنبال‌ كردند. در اين اثنا ابراهيم بارحيه (دوازدهم ـ 1) اصطلاح‌شناسي علمي تازه‌اي را آغاز كرده بود و برخياهَه ـ نَقدَن (دوازدهم ـ 2) در همين زمينه كار كرد. ولي وظيفه‌ٴ مهم‌تر ايجاد زبان علمي و فلسفي‌ به وسيله‌ٴ يهودابن تِبّون (دوازدهم ـ 2)، ((پدر مترجمان يهودي‌)) آغاز شد و به‌همت پسرش سموئيل‌ بن يهودا (سيزدهم ـ 1) و داماد سموئيل‌، يعني يعقوب آناطولي (سيزدهم ـ 1) ادامه يافت‌. نحويان‌ يهودي در كشورهاي ديگر هم كار مي‌كردند و گواه آن در انگلستان موسي بن اسحاق نسيه اهل لندن‌ (برآمدنش سده‌ٴ دوازدهم‌/سيزدهم‌)، الياس موسي هَـه ـ نقدن‌،1 و در فرانسه‌، يوسف بن شمشون‌ (سيزدهم ـ 1)، موٴلف يك واژه‌نامه‌ٴ عبري به فرانسه‌، سليمان بن ايوب اهل بزيه (سيزدهم ـ 1)، مترجم دستور زبان ابن جناح به عبري و ابراهيم بن اسحاق بِدِرسي‌، كه در اواخر سده‌ٴ سيزدهم در پرپينيان برآمد و فرهنگي از تشابهات لفظي عبري به‌ترتيب الفبايي فراهم ساخت‌.2
يهوديان شرقي در اين دوره كار بسيار كمي انجام دادند. ابواسحاق ابراهيم (سيزدهم ـ 2)،

Neubauer - Renan p. 484-87, 1877 .1
2 .او از دوستان داود كَسلَري (سيزدهم ـ 2) بود. (E. J 3, 1210-12, 1929). حُتَم تُكنيت در سال 1865 در آمستردام به وسيله‌ٴ گابريل بن اسحاق پولاك و يوسف زبي دُونِـر چاپ شده است‌.