فصل بيست و هشتم‌

عصر جابر بن حيان‌
(نيمهٴ دوم سدهٴ هشتم‌)

الف‌. نظري به علم در نيمهٴ دوم سدهٴ هشتم‌. ب‌. زمينهٴ ديني‌. ج‌. زمينهٴ فرهنگي‌، شرق و غرب‌. د. رياضيات و نجوم‌ اسلامي و لاتيني‌. ه . كيمياگري اسلامي و لاتيني‌، فن‌آوري ژاپن‌. و. تاريخ طبيعي اسلامي‌، چيني و ژاپني‌. ز. جغرافياي‌ لاتيني و چيني‌. ح‌. طب لاتيني‌، سرياني‌، اسلامي‌، هندي‌، تبتي‌، چيني و ژاپني‌. ط. تاريخ‌نويسي لاتيني‌، اسلامي و ژاپني‌. ي‌. زبان‌شناسي اسلامي‌.

الف‌. نظري به علم در نيمهٴ دوم سدهٴ هشتم‌

1. ركود فكري كه در نيمهٴ دوم سدهٴ هفتم و نيمهٴ اول سدهٴ هشتم‌، دست‌كم در مورد اروپا و خاور نزديك محسوس بود، عصر تجديد فعاليتي را به دنبال داشت‌. اين امر تا حدودي كاملاً مديون پيش‌گامي مسلمين بود، چون رستاخيز كارولنژي تا پايان قرن هنوز واقعاً آغاز نشده بود.
از اين رو كاملاً شايسته است به اين فصل‌، كه نشان‌دهندهٴ شروع علم اسلامي است‌، نامي عربي‌ بدهيم‌. گرچه اطلاق اين عصر به نام جابر بن حيان تاحدي قابل مناقشه است‌، بگذار چنين باشد! مطالعهٴ دقيق آثار جابر، خواه به عربي يا لاتيني‌، يكي از ضروري‌ترين و اميدبخش‌ترين وظايف‌ تحقيق است‌. اين مطالعه‌، ولو اين‌كه‌، به اميدهاي برخي عرب‌دوستان جامهٴ عمل نپوشد، جابر، هم‌چنان شخصيت ممتازي خواهد ماند، هم به خاطر موفقيت‌هاي خودش‌، و هم به سبب‌ روايات فريبنده‌اي كه بدو مربوط است‌.

2. زمينهٴ ديني‌. يك نهضت ضد تلمودي‌، به نام قرائي‌، به وسيلهٴ عانان بن داود برپا شد. اين‌ نهضت داراي اهميت زيادي است‌، چون مدتي قريب چهار قرن برافكار يهوديان اثر گذاشت‌. قرائيت در ميان اسرائيل آن دامنهٴ اصلاح پروتستاني در ميان مسيحيان را پيدا نكرد.
قاضي ابويوسف‌، بزرگ‌ترين شاگرد ابوحنيفه رساله‌اي فقهي در باب خراج نوشت كه هنوز در ميان حنفيان نافذ است‌. مالكي‌، دومين فرقه از فرقه‌هاي چهارگانهٴ اهل سنت در اسلام‌، به وسيلهٴ