براي مقاصد دوران صلح و جنگ كارآمد شد و استفاده از كبوتران نامه‌بر با بهره‌گيري از علائم‌ بصري همراه گرديد؛ با حمله‌ٴ تيمور در سال 1400م‌/ 803 ه ق اين سازمان به‌كلي از ميان رفت و مقارن سال 1421م‌/ 824 ه ق تقريباً به‌كلي از كار افتاده بود. تا وقتي صاحب‌البريد (رئيس‌ پست‌) وجود داشت‌، كاركنان دولت در همه‌جا از او مي‌ترسيدند، چون او درواقع نوعي جاسوس‌ يا مأمور مخفي دولت مركزي بود.
صبح‌الاٴعشي‌ٰ سرشار از اطلاعات تاريخي است‌، ولي طبعاً اين اطلاعات بيشتر در مقاله‌ٴ دوم‌ مربوط به تاريخ و جغرافيا گرد آمده و به‌ترتيب زير است‌: جغرافيا؛ كليات‌؛ تاريخ خلافت‌؛ توصيف مصر؛ تاريخ مختصر مصر؛ منابع مالي و نهادهاي مصر. از ساير ممالك اسلامي هم‌ به‌همين ترتيب‌، ولي خيلي به اختصار بحث شده است‌؛ شام‌، حجاز، مملكت چنگيزخان‌، عربستان‌، هند، شمال آفريقا، اندلس‌، سودان‌، سرزمين‌هاي شمال مصر، شامل اطلاعاتي درباره‌ٴ امپراتوري بيزانس و غيره‌، بلاد چِركِس و غيره‌، يعني ممالك اسلاو.
گزارش مربوط به سودان يكي از دو اشاره‌ٴ مكتوب نخستين درباره‌ٴ بيماري خواب را شامل‌ است‌؛ در اروپا نخستين‌بار، در سال 1734م جان اتكينس (1685 ـ1757م‌) جراح نيروي دريايي‌ انگلستان از آن ذكري كرده است‌. قلقشندي از سلطان ماري جازه‌، از سلاطين ماندينگو در مالي‌ (كه جته و ديَته هم تلفظ مي‌شود = امير شير)، ياد مي‌كند، كه در حدود 1373ـ1375م از اين‌ بيماري مرد. عجيب است كه در تاريخ بربر ابن‌خلدون هم اشاره‌ٴ ديگري به همين مطلب وجود دارد.
ساير آثار قلقشندي چندان مورد علاقه‌ٴ ما نيست‌. او در سال 1409ـ1410م‌/ 812 ه ق‌ نهايةالاٴرب في معرفة قبائل العرب را در باب تاريخ و شجره‌نامه‌ٴ اعراب جاهلي تأليف كرد. شش‌ سال بعد پيوستي بر آن نوشت‌، به نام قلائدالجُمان في التعريف بقبائل عرب الزمان‌.
نجم الدين محمدبن احمد قلقشندي دو كتاب پدرش را تقليد كرد: صبح‌الاٴعشي را با عنوان‌ قلائدالجمان في مصطلح مكاتبات اٴهل الزمان‌، و نهاية را با عنوان نهاية الاٴرب في معرفة اٴنساب العرب‌ (حدود 1442 م‌/ 846 ه ق‌).

د. چين‌

تئو ـ تئو

مورخ و كارمند كشوري مغولي چين (1313ـ1355).
تئو ـ تئو متخلص به تا يونگ اصلاً مغول بود و پدرش در دربار سلسله‌ٴ يوآن مقام بلندي‌ داشت‌. او خود به‌سرعت راه ترقي را پيمود و هنگامي كه توانست شورش عمش پو ـ يِن را برضد طغان تيمور، آخرين امپراتور سلسله‌ٴ يوآن (1333ـ1368) فرونشاند؛ وفاداري‌اش را نسبت به