فصل سي و پنجم‌

شيمي‌
(نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ سيزدهم‌)

الف‌. اروپاي غربي‌

¿ يادداشت‌هاي مربوط به آلفرد سارشلي و سنت ارسطويي در فصل مترجمان‌؛ و ¿ يادداشت‌هاي اين جانب درباره‌ٴ مايكل اسكات در فصل فلسفه‌؛ و درباره‌ٴ جان گارلندي ¿ درفصل‌ زبان‌شناسي‌؛ و درباره‌ٴ هوگو و تئودوريك بورگونديايي ¿ در فصل طب‌.

ب‌. مسلمانان شرقي‌

جَوْبَري‌

زين‌الدين عبدالرحيم (يا عبدالرحمن‌) بن عمر دمشقي جوبري در جوبر نزديك دمشق زاده شد.
در سرزمين‌هاي خلافت شرقي سفرهاي زيادي كرد و تا هند پيش‌رفت‌. در 1216 ـ 1217، در حران بود؛ در 1219 ـ 1220، در قونيه‌؛ بعدها، در دربار سلطان ارتقي آمد و حِصْن كَيْفا به نام‌ ركن‌الدين مودود (حكومتش از 1222 تا 1231)، برآمد. كتاب المختار في كشف اﻷسرار و هتك‌ اﻷستار خود را، كه در آن حيل و نيرنگ‌هاي صرافان‌، شعبده‌بازان و كيمياگران را برملا كرده است‌، به سلطان مذكور اهدا كرد. اين كتاب از نظر تاريخ كيمياگري و فن‌آوري اسلامي‌، هم‌چنين از نظر آداب و خرافات رايج در جهان اسلامي اهميت بسيار زياد دارد.
درباره‌ٴ عبداللطيف ¿ فصل فلسفه‌، و درباره‌ٴ عمربن عَديم ¿ فصل تاريخ‌.

ج‌. هند

شارنگادارا

¿ فصل طب‌.