اسحاق بن حنين‌

ابو يعقوب اسحاق بن حنين بن اسحاق عبادي در 910 - 11 در بغداد درگذشت‌. پسر حنين بن‌ اسحاق و برجسته‌ترين مترجمي كه در زيردست او كار مي‌كرد. پزشك‌، رياضي‌دان‌. مترجم آثار ارسطو، اقليدس‌، بطليموس (مجسطي‌)، منلاوس‌، ارشميدس‌، اوطولوقوس‌، هوپسيكلس‌، ترجمهٴ كتاب النبات مجعول ارسطويي هم بدو منسوب است‌. برخي از آن ترجمه‌ها توسط ثابت‌ بن قره اصلاح يا تكميل شده است‌. آثار طبي هم بدو نسبت داده شده‌، مثلاً پدرش ترجمهٴ دو اثر جالينوس را به سرياني و ده اثر او را به عربي به نام اسحاق ذكر مي‌كند و مي‌گويد كه او اغلب‌ متون يوناني و ترجمه‌هاي عربي را مقابله كرده است‌.

انتشار اعداد هندي‌

در يادداشتم دربارهٴ محمد بن ابراهيم فزاري (نيمهٴ دوم سدهٴ هشتم‌) خاطرنشان كردم كه ترجمهٴ او از زيج‌هاي هندي ازجمله سدهانت (سند هند) احتمالاً وسيله‌اي بود كه اعداد هندي را در دنياي‌ اسلام معرفي كرد. زيج‌هاي خوارزمي و اولين زيج‌هاي حبش مبتني بر ترجمه‌هاي فزاري بود و احتمالاً همانان اطلاعات مربوط به اين اعداد را انتشار دادند. مقارن سال 825 حساب الهند خوارزمي تأليف شد. قديم‌ترين اسناد اسلامي كه حاوي اعداد هندي است به سال‌هاي 874 و 888 مربوط مي‌شود. قديم‌ترين اثر اسلامي كه در آن صفر به صورت نقطه‌1 شناخته شده مربوط به سال 873 است‌. قديم‌ترين نمونه‌هاي هندي از عدد صفر در كتيبه‌اي از سال 876 در گوال‌يور است (اعداد 50 و 270).2
در مورد انتشار اعداد هندي در خارج از قلمرو اسلام بايد فعاليت پيگير بازرگانان مسلمان را در سدهٴ نهم به خاطر داشت (يادداشت مرا دربارهٴ سليمان در نيمهٴ اول سدهٴ نهم ببينيد). انهدام‌ كانتون [در مآخذ اسلامي‌، خانفو در چين‌] در 878 فعاليت مسلمانان را در مسيرهاي ديگري‌ انداخت‌، و احتمالاً تا حدود زيادي متوجه غرب ساخت‌. اسميت و كارپينسكي (در همان جا) مثال‌هاي فراوان ديگري از روابط ميان شرق و غرب در همان زمان گرد آورده‌اند.

حامد بن علي‌

ابوالربيع حامد بن علي واسطي‌، اهل واسط در بين‌النهرين سفلي‌، در سدهٴ نهم احتمالاً مقارن‌

1 .صفر عربي تا امروز هم به صورت نقطه باقي مانده‌.
2.( Smith and Karpinski: The Hindu-Arabic numerals (52, 56, 138, 1911 ، حاوي اشاراتي به سال‌هاي 873، 874، 876 و 888 است كه در بالا ذكر شده‌. توجه كنيد كه تاريخ‌هاي 873 و 874 خالي از تناقض نيست‌.