كتاب‌هاي ژاك دو هامريكور و بالاتر از همه تاريخ ژان فرواسار. اثر اخيرالذكر از شاه‌كارهاي‌ ادبيات سده‌هاي ميانه و از آثار تاريخي زبان فرانسه است‌.
معروفيت بين‌المللي زبان را از تاريخ ارمنستان مي‌توان دريافت‌، كه لئون پنجم لوسينياني‌ آخرين شاه ارمنستان با كمك منشي‌اش ژان داردل به زبان فرانسه نوشت‌. ممكن است گفته شود كه خانواده‌ٴ لوسينيان فرانسوي بود؛ تأليف آن تاريخ به زبان فرانسه به جاي لاتيني داراي اهميت‌ كمي نيست‌.
اكنون بايد به آثار سياسي و اقتصادي پرداخت‌. مهم‌ترين آنها متعلق به نيكول اُرام است‌، چون ترجمه‌ٴ آثار ارسطو در اين زمينه اهميت اساسي داشت‌. رساله‌ٴ او درباره‌ٴ پول‌، كه تأليف آن را به همان اندازه‌ٴ لاتيني به زبان فرانسه هم لازم مي‌ديد، نقطه‌ٴ عطفي در آن زمينه است‌. سپس‌ روٴياي زاير از فيليپ دو مزير و روٴياي باغبان يا منظومه‌اي اخلاقي از ژيل لو مويزي‌؛ كتاب شهسوار لاتور از محبوب‌ترين كتاب‌هاي تربيتي سده‌هاي ميانه‌؛ قواعد ژيلبر دولافوي‌، تدبير منزل پاريسي و حتي كتاب آشپزي تاياوان را داريم‌. همه‌ٴ اين كتاب‌ها به پدر خانواده كمك مي‌كرد تا خانه‌اش را اداره و وظايف خصوصي و عمومي خود را تنظيم كند.
توفيق فراوان زبان فرانسه چشمگيرتر است‌، زيرا اين زبان در آن هنگام بسيار بي‌ثبات و ناقص بود، ولي زبان‌ها هم مانند ساير موجودات زنده توفيقشان را دست كم به همان اندازه‌ مرهون اوضاع خارجي هستند كه عوامل داخلي‌. عصر زبان فرانسه‌ٴ ميانه (يعني تقريباً از آغاز سلسله‌ٴ والوا تا آغاز سلسله‌ٴ بوربون 1328 ـ 1589)، عصر آبستني و بي‌انضباطي بود. فرانسه‌ٴ قديم ثباتي كسب كرده بود، كه فرانسه‌ٴ ميانه هرگز به‌دست نياورد. همان استادان هم از قبيل اُرام‌، فرواسار و ژارسن چندان قادر به حفظ ثبات نبودند.
بسيار عجيب است كه باوجود مشكلات دستوري كه مترجمان تقريباً در هر جمله‌اي با آن روبه‌رو بودند، تا قريب يك قرن بعد در فرانسه هيچ كوششي براي تبيين قواعد دستور زبان فرانسه انجام نگرفت‌. ولي در زمينه‌ٴ لغت‌نويسي فرانسه پيش از پايان سده‌ٴ چهاردهم‌ كوشش‌هايي شد. اين كوشش به‌صورت اقتباس واژه‌نامه‌ٴ معروف لاتيني به فرانسه بود، يعني‌ فرهنگ جامع جوواني بالبي (سيزدهم ـ 2) كه در سال 1286 تأليف شده بود. جامع لاتيني به‌ فرانسه‌، نامي كه به آن اثر مجهول‌الموٴلف مي‌توان داد، در فاصله‌ٴ سال‌هاي 1280 و 1400 و احتمالاً پس از سال 1360 تأليف شد؛ زيرا قديمي‌ترين نسخه‌هاي خطي آن مربوط به اواخر سده‌ٴ چهاردهم است‌. آن فرهنگ در سال 1485 در پاريس و بار ديگر در سال 1487 در ژنو چاپ شد.
اين واژه‌نامه كاملاً بي‌فايده بود. واژه‌نامه‌ٴ واقعي زبان فرانسه را روبرِ اِتيَن اول = روبرتوس‌ استفانوس (پاريس 1503 ـ ژنو 1559) در سال 1531 (در 2 ج‌، 940 ص‌، قطع رحلي‌، پاريس‌)