فصل دوازدهم‌

حقوق و جامعه‌شناسي‌
(نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ دوازدهم‌)

الف‌. مسلمانان غربي‌

ابوبكر طرطوشي‌

ابوبكر محمد بن وليد بن محمد بن خلف طرطوشي ملقب به ابن ابي رندقه در 1059 ـ 1060، در طرطوشه زاده شد؛ در سرقسطه و اشبيليه تحصيل كرد، در 1083 ـ 1084، حج به‌جاي آورد، و در خاور نزديك باقي ماند، تا سرانجام در اسكندريه اقامت گزيد و در 1126 (يا 1129)، در همان‌جا درگذشت‌. حكيم الٰهي مسلمان اسپانيايي‌، از پيروان مذهب مالكي‌. در 1122، براي‌ مأمون وزير در فسطاط رساله‌اي راجع به سياست عملي به نام سراج‌الملوك نوشت‌، كه حاوي‌ حكايت‌هاي تاريخي فراواني بود.

ابن العربي‌

ابوبكر محمد بن عبداللّه معروف به ابن العربي را نبايد با هم‌نام بزرگش‌، ابوبكر محمد بن علي‌ بن عربي (نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ سيزدهم‌)، اشتباه كرد. محدث مسلمان اسپانيايي‌. در 1076، در اشبيليه‌ زاده شد، همراه پدرش به شرق آمد و در شام‌، بغداد، مكه‌، و مصر تحصيل كرد. هنگام اقامت در شام از ابوبكر طرطوشي ( ¿بالا) آيين قضاوت را فراگرفت‌. هنگامي كه در 1099، پدرش در اسكندريه درگذشت‌، ابن‌العربي به اشبيليه بازگشت و قاضي‌القضات آن‌جا شد، سپس به فاس‌ رفت‌، تا هنگام مرگش در 1148، در آن‌جا ماند. بر كتاب المُوَطًاٴ مالك بن انس (نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ هشتم‌)، يعني كتاب اصلي فقه حنفي شرحي نوشت‌. به‌روايت ابن خلدون‌، كه او را مي‌ستايد، ابن‌العربي ترتيب بسيار بديعي براي آموزش مقدماتي در نظر گرفت‌: اول تحصيل زبان عربي‌، سپس حساب‌؛ و مقام قرآن را برتر از آن دانست كه مقدمه‌ٴ آموزش باشد.