(1917 ـ 1920) نقل شده است كه مايل بود حساب‌هاي ملي به روش مرسوم در دوران شاه‌ جان (شاه در سال‌هاي 1199 ـ 1216) نگه‌داري شود و حساب‌داري دوبل را بدعت وحشتناكي‌ معرفي مي‌كرد! اين داستان كه آن را هسكت پي‌يرسن در شرح حال دل‌انگيزش ازجرج برنارد شاو (ص 227، نيويورك 1942) نقل كرده‌، مي‌تواند مشتي باشد نمونه‌ٴ خروار.
به كار بردن ارقام هندي‌. اينك طرح يك سوٴال مي‌ماند كه ممكن است حاشيه‌روي تصور شود، ولي در واقع‌، اهميتي اساسي دارد. از اين رو، به خاطر تجديد بحث بر موٴلف حرجي‌ نيست‌، ولي از جنبه‌هاي ديگر آن بارها سخن به‌ميان آمده است‌.1 در همه‌ٴ اين دفترها از چه نوع‌ ارقامي استفاده مي‌شد؟2 برخلاف آموزش‌هاي فيبوناچي‌3 (سيزدهم ـ 1) ارقامي كه تا سده‌ٴ شانزدهم به‌كار مي‌رفت تقريباً همواره رومي بود نه هندي‌. اعداد هندي را نامشخص مي‌دانستند و مي‌گفتند مايه‌ٴ اشتباه مي‌شود (مقدمه‌، ج 2، ص 1847). توضيح واقعي ايستادگي در برابر ارقام‌ هندي اين است كه آن را بخشي اساسي از خط عربي مي‌دانستند، حال آن‌كه ارقام رومي از خط لاتيني قابل تفكيك نبود. اين نشان مي‌دهد كه حساب‌داران و حتي‌اكثر رياضي‌دانان هنوز از اصل‌ بنيادي اين ارقام آگاه نبودند، اصلي كه ربطي‌به شكلشان نداشت‌. با اين همه‌، اعمال رياضي ساده‌ كه با ارقام هندي بسيار آسان بود، با ارقام رومي به سختي انجام مي‌گرفت‌. چگونه آنان‌ نمي‌توانستند اين را دريابند؟ فقط بدان سبب كه سعي نمي‌كردند. اين بهترين مثال از لختي انسان‌ است كه او را قرن‌ها از ثمرات يك اختراع اساسي بي‌بهره مي‌گذارد.
به عقيده‌ٴ براون (ص 107) قديم‌ترين دفتر كل‌، كه در آن ارقام هندي به‌كار رفته‌، از جاكوب‌ بادوئر در سال‌هاي 1436 ـ 1439 است‌؛ او آن را در قسطنطنيه نوشته‌، محلي كه يونانيان و يهوديان اين ارقام را به آنجا آورده بودند.
ديوان محاسبات فرانسه تا سده‌ٴ هجدهم به استفاده از ارقام رومي ادامه داد.4
عمليات بانكي در سده‌هاي ميانه با آنچه در عصر حاضر وجود دارد تفاوت اساسي داشت‌، چون در آن چك به‌كار نمي‌رفت‌، بلكه حواله‌ها شفاهي دريافت مي‌شد و با تقرير حواله‌دهنده از

1 .مقدمه جلد 2، ص 1609، 1847، مقاله‌ٴ ابوالفدا؛ يادداشت مربوط به بيزانس‌. درست پيش از اين‌؛ و غيره‌.
2. صرف نظر از صورت‌حساب‌هاي عبري‌، كه در آن طبعاً حروف عبري به كار مي‌رفت‌. نك تصويري كه در مجله‌ٴ تحقيقات يهود (تصوير 8، روبه‌روي ص‌161، 1884) آمده و ترانويسي آن (9، 6ـ203، 1884).
3 .لئوناردو فيبوناچي در كتاب حساب خود Liber Abbaci به معرفي اعداد هندي پرداخت‌. اين ارقام پيش از اين تاريخ در اروپا شناخته نشده بودند ــ يا كم‌تر شناخته شده بودند ــ فيبوناچي درمقدمه‌ٴ اين كتاب تصريح كرده كه در دوران كودكي‌، زماني كه به همراه خانواده‌اش در بجايه (الجزاير) به سر مي‌برده‌، حساب را به روش عربي آموخته است‌. ( ¿ دائرةالمعارف مستشرقان‌، عبدالرحمن بدوي‌، ترجمه‌ٴ صالح طباطبايي‌، 1377، ص 433 ـ 434). ــ و.
Encyclopedie de sciences mathematiques I, 1, 14, 1904 .4