1. عجائب‌المخلوقات و غرائب‌الموجودات در دو بخش است‌؛ بخش اول درباره‌ٴ موضوعات‌ آسماني (سيارات‌، ثوابت‌، فرشتگان‌، تقويم‌!)، و بخش دوم درباره‌ٴ اجسام زميني (عناصر اربعه‌، كاني‌ها، گياهان‌، جانوران‌، انسان‌). اين بخش اخير شامل مطالب جغرافيايي فراواني هم هست كه‌ اغلب حرف به حرف در كتاب جغرافيا نقل شده است‌. چهار تحرير جداگانه از اين كتاب وجود دارد، و شهرت و رواج فوق‌العاده‌اش از وجود تلخيص‌ها، ترجمه‌ها و نقل‌هاي متعدد به فارسي‌ (دست كم دوتا)، تركي (دست كم سه تا) و جغتايي معلوم مي‌شود. دَميري (نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ چهاردهم‌) از آن استفاده‌هاي زيادي كرده است‌. احتمال دارد كه تحريرهاي مفصل داراي الحقات‌ بعدي باشد ــ از جمله فصل مربوط به نژادهاي مختلف انسان‌، هنرهاي مختلف‌، اطلاعات‌ مربوط به اردوهاي تركان مستخرج از آثار ابودلف و ابن‌فضلان (هر دو از نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ دهم‌)؛ شرح مربوط به اسلاوها، خزرها، و غيره‌. بدين‌ترتيب‌، تعيين متن اصلي و تاريخ آن‌، اگر ناممكن‌ نباشد، بسيار دشوار است‌.
دو تحرير كوتاه مربوط به سال‌هاي 1262 ـ 1263، و 1275 ـ 1276 است‌، و اينها ظاهراً نزديك به متن اصلي هستند.
2. جغرافيا. دو تحرير متفاوت از آن وجود دارد. اولي (مورخ 1262 ـ 1263) به نام عجائب‌ البلدان‌؛ دومي اصلاح شده و خيلي مفصل‌تر (مورخ 1275 ـ 1276)، و به نام آثارالبلاد و اخبار العباد. اين كتاب توصيف هفت اقليم عالم است‌. شهرها، كشورها، كوه‌ها، جزيره‌ها، درياچه‌ها، و رودهاي هر كشور جداگانه به ترتيب الفبايي ذكر شده است‌. به عبارت ديگر، به جاي اين كه مانند معجم‌البلدان ياقوت حموي (نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ سيزدهم‌) واژه‌نامه‌ٴ الفبايي باشد، مجموعه‌اي از هفت‌ اقليم است‌. ولي مانند كتاب ياقوت نه فقط شامل اطلاعات جغرافيايي است‌، بلكه اطلاعات‌ تاريخي‌، نژادشناسي‌، و شرح حالي را هم شامل است‌. از قرار معلوم نسخه‌ٴ اصلي مصور بوده‌ است‌. جغرافياي قزويني به فارسي ترجمه‌، و منتخباتي از آن در ترجمه‌هاي تركي‌ عجائب‌المخلوقات نقل شد. عبدالرشيدبن صالح‌بن نوري باكويي‌، آن را در 1403 ـ 1404، تلخيص كرد و طول و عرض نقاط ذكرشده را بدان افزود.
اقليم‌هاي فوق‌الذكر همان اقليمهاي اراتوستني يا بطليموسي است كه اغلب جغرافيدانان و نقشه‌نگاران مسلمان اقتباس كردند. اقليم‌ها عبارت بودند از منطقه‌هاي عرضي كه حدود آنها تا حدي به‌طور اختياري بر حسب طول درازترين روز تعيين مي‌شد. اقليم اول‌، حدود '40 °12 تا '27 °20 نزديك‌ترين نقطه به خط استوا است و بلندترين روز آن 3/4 12ساعت است‌؛ و اقليم‌ هفتم حدود '12 °47 تا '20 °50 كه بلندترين روز آن 3/4 15ساعت است‌.

وطواط

جمال‌الدين محمدبن ابراهيم‌بن يحيي وطواط انصاري كُتُبي وَرّاق‌. متولد 1235، (وفات‌: