مفاهيم جهاني آن اثر گذاشتند. مؤسسان فرق اربعهٴ اهل سنت (ائمهٴ اربعه‌)، و خلفاي اوليه‌، در نظر مسلمانان مردان مقدس دينشان به شمار مي‌روند. ابن حنبل مجموعهٴ عظيمي از احاديث را گرد آورد، موسوم به مُسْنَد. مجموعهٴ ديگري از همان نوع‌، كه به ترتيبي ديگر، يعني برحسب‌ موارد حقوقي طبقه‌بندي شده بود، به وسيلهٴ بخاري فقيه شافعي تحرير شد. اين مجموعهٴ دوم‌، موسوم به الصحيح‌، يكي از مهم‌ترين كتب فقهي و حقوقي اسلام است‌.
زوال آيين بودايي چيني در سدهٴ نهم ادامه يافت‌. گرايش‌هاي زشتي كه در نيمهٴ اول سدهٴ هشتم نفوذ خود را در بودائيت چين آغاز كرده بود، به حدي رشد كرد كه سلامت فكري كشور را به مخاطره افكند. از اين رو، جفاهايي كه بوداييان در دوران فرمان‌روايي وو - تسونگ (841 تا 846) قرباني آن شدند، در مجموع سودمند بود، ولو اين كه او چنين مقصودي نداشت‌.
در آغاز قرن‌، دو مذهب جديد در ژاپن ايجاد شد. اين دو مذهب چنان با نيازهاي ديني مردم‌ سازگار بود، كه به زودي مذاهب قبلي را فراموش كردند و اين‌ها را تا امروزه نگاه داشتند. اين دو مذهب توسط مردان واقعاً بزرگي ايجاد شد، دنگيو در 805 مذهب تندائي را بنيان گذاشت و يك‌ سال بعد كوبو مذهب شينگون را. هر دو مذهب از چين آورده شده بود و هر دو داراي تمايلات‌ التقاطي وسيعي بود؛ هريك براي هر كس چيزي داشت كه عرضه كند، براي پست‌ترين افراد و براي‌ ممتازترين اشخاص‌. موفقت آنها بيشتر مديون نفوذ دين ملي شينتو در لابه‌لاي دين بودا بود (ريوبو - شينتو). كوبو يكي از بنيان‌گذاران تمدن ژاپن است‌؛ و يكي از محبوب‌ترين شخصيت‌هاي سراسر تاريخ ژاپن به شمار مي‌رود. جيكاكو، يكي از اخلاف دنگيو، نه سال در چين به تحصيل آثار بودايي مشغول شد؛ او پس از بازگشت گزارش‌هاي شايسته‌اي دربارهٴ حاصل مطالعاتش نوشت‌.

3. زمينهٴ فرهنگي‌. فلسفهٴ بيزانسي‌، لاتيني‌، اسلامي و هندي‌. ليون سالونيكي‌، كه در حدود نيمهٴ قرن برآمد، نويسنده‌اي جامع‌الاطراف بود و در زير به تكرار از او ياد خواهد شد. او موجد رستاخيز بيزانسي در سده‌هاي نهم و دهم بود، كه ما برخي از بهترين دست‌نبشته‌هاي يوناني را بدان مديونيم‌.
يگانه‌ترين و يكي از بزرگ‌ترين شخصيت‌هاي رستاخيز كارولنژي‌، قديس آگوبارد بود كه در مبارزه با برخي خرافات رايج و مرسوم تقريباً همتايي نداشت‌. تحقير تعصبات ملي اقوام ديگر، يا ايام گذشته‌، بسيار آسان است‌، چون نه مستلزم هوشمندي است و نه محتاج شهامت‌؛ ولي‌ براي مبارزه با خرافات محيط زندگي انسان‌، چيزي جز بينشي روشن‌تر و روحي والاتر به كار نمي‌آيد. در اين مورد، مرداني چون قديس آگوبارد در هر عصري نادرند و اين افتخار برايشان‌ كافي است‌. كارولنژي بزرگ ديگر هرابانوس موروس شاگرد آلكوين بود، كه نخستين معلم آلماني‌ به شمار مي‌رفت‌؛ و يكي ديگر هم آينهارد بود كه از او در فقرهٴ تاريخ ياد خواهم كرد.
يحيي بن بطريق آثار متعددي را از افلاطون و ارسطو به عربي ترجمه كرد. ترجمهٴ عربي‌