6. مماليك
مُفَضَّل بن ابوالفضايل

مورخ عربي‌نويس قبطي (دست كم تا سال 1358م‌/759ه ق زنده بود).
مفضل تاريخ مماليك بحري مصر را از سال 1260 تا 1349م‌/658ـ750 ه ق يعني از بَيبَرس‌ (سلطنت 1260ـ1277م‌/658ـ676 ه ق‌)، تا ناصرالدين حسن (نخستين سلطنتش‌1347ـ1351م‌/748ـ752 ه ق‌) نوشت‌، كه قصدش تدوين ذيلي بر مجموع‌المبارك مَكين بن‌ العميد (سيزدهم ـ2) بوده است و اين موضوع از اظهار خود او در مقدمه و نام آن كتاب‌ النهج‌السَديد والدُّرَالفريد في‌مابعدِ تاريخ ابن‌العَميد معلوم مي‌شود، ولي طالع آن خيلي تفاوت‌ داشت‌. مجموع المبارك در شرق به خوبي شناخته شد و از نخستين تاريخ‌هاي عربي شناخته‌شده‌ در غرب بود، درحالي‌كه نهج واقعاً ناشناس ماند و تنها يك نسخه‌ٴ خطي از آن (كتاب‌خانه‌ٴ ملي‌ پاريس‌، نسخه‌ٴ عربي 4525) در دست است‌، كه ظاهراً زير نظر خود او تهيه شده است‌. مورخان‌ بعدي عربي از قبيل يوسف‌بن تَغريبِردي (وفات‌: 1412 / 815 ه ق‌) و مقريزي (وفات‌: 1442 م‌/ 845 ه ق‌) بدان توجهي نكردند.
بنابر مضمون كتاب‌، در دهم شوال 759 ه ق تدوين شده است‌. مي‌توان پنداشت كه موٴلف‌ در آن هنگام سالخورده بود؛ تاريخ وفاتش معلوم نيست‌، ولي بي‌شك مقدم بر 783 ه ق‌، بوده‌ است‌. او مي‌گويد تاريخ را براي خودش نوشته و وقايعي را ثبت كرده كه يا خود شاهد آن بوده‌، يا از شهود وقايع شنيده است‌.
او برخي منابع را ذكر مي‌كند، از قبيل بيبرس منصوري (چهاردهم ـ1)، ولي مهم‌ترين آنها، يعني نوَيري (چهاردهم ـ1) را نام نمي‌برد و مطالب فراواني را كه از او نقل كرده با قال‌المورخ‌ مشخص مي‌كند و اين را مي‌توان نشانه‌ٴ خوبي از احترام گذاشتن او به موٴلف نهاية الاٴرَب دانست‌.
گرچه حوادث زندگي مفضل معلوم نيست‌، نام چهارتن از اعضاي خانواده‌اش را مي‌دانيم‌، كه‌ عبارت‌اند از پدرش‌، عمش‌، پدربزرگش و جدش‌؛ جدش امين‌الملك در خزانه‌ٴ مماليك كار مي‌كرد (و اين مقام مختص قبطيان بود).
شك نيست كه مفضل قبطي بود، ولي تركيب شگفت‌انگيز دعاهاي مسيحي و اسلامي در تاريخ او گيج‌كننده است و نوعي شخصيت دوگانه را نشان مي‌دهد.
تاريخ مفضل نه‌تنها از نظر تاريخ مماليك‌، بلكه براي تاريخ بِطريق‌هاي قبطي‌، مسلمانان‌ عربستان و هند و تاتارها هم با ارزش است‌.

ابن شاكر

ابن شاكر كُتُبي‌، مورخ مسلمان شامي (وفات‌: 1363 م‌/ 764 ه ق‌).