صرف‌نظر از رساله‌هاي هلني‌، ساختن رنگ‌ها (هشتم ـ 2)1؛ كليد نقاشي (هشتم ـ 2)؛ كتاب‌هاي‌ هراكليوس (دهم ـ 2) در باب رنگ‌ها و هنر رومي‌؛ در باب براق كردن از موٴلف ناشناس اهل برن‌؛2 هنرهاي مختلف تذهيب از تئوفيل پاريسي (دوازدهم ـ 2)؛ بالاخره نزديك به زمان مورد بحث ما، در باب رنگ‌هاي نقاشي از پي‌ير سنت اومري (سيزدهم ـ 2) و رساله‌ٴ پرتغالي نوشته‌شده به خط عبري از ابراهيم‌بن يهودا بن حييم (سيزدهم ـ 2) را هم به‌خاطر بياوريد. اين سنت مكتوب‌ احتمالاً اهميتي خيلي كم‌تر از سنت شفاهي يا آموزشي داشت‌. البته‌، با توجه به بي‌سوادي‌ هنرمند معمولي و گرايش او به پنهان داشتن فوت و فن‌هاي موفقش به‌جاي انتشار آنها، رساله‌هاي عرضه شده از سده‌ٴ هشتم به بعد چشم‌گير است‌.
سنت مكتوب در سده‌ٴ چهاردهم با نيروي بيشتري ادامه يافت و سرانجام در كتاب هنر تأليف‌ چنينو چنيني در سال 1437 يا پيش از آن به اوج خود رسيد. با توجه به رساله‌هاي متعدد سده‌ٴ چهاردهم‌، عموماً تعيين تاريخ دقيق آنها، يا حتي گفتن اين‌كه به آغاز، وسط يا پايان قرن تعلق‌ دارند، ناممكن است‌. يكي از پيش‌گامان مطالعه در اين موضوع خانم مري فيلادلفيا مريفيلد بود كه در سال 1844 رساله‌ٴ چنيني را ترجمه كرد و سپس ((رساله‌هاي اصيل مربوط به سده‌هاي‌ دوازده تا هجده در زمينه‌ٴ هنرهاي نقاشي رنگ روغني‌، مينياتور، نقاشي روي كاشي و شيشه‌، در زمينه‌ٴ صيقل كاري‌، رنگرزي و آماده كردن رنگ‌ها و صمغ‌هاي مصنوعي‌)) (2 جلد، 1230 صفحه‌، لندن 1849) را انتشار داد. رساله‌هايي كه او منتشر كرده اغلب مربوط به قبل يا بعد از عصر مورد بحث ماست‌، گرچه مجموعه‌ٴ نسخه‌ها به نام اسرار رنگ‌ها (نسخه‌ٴ خطي 165، سالواتوره‌، بولونيا) ممكن است نزديك به اين عصر باشد. خانم مريفيلد نخستين ناشر آن بود (همان كتاب‌. ص 340 ـ 600) و بار ديگر هم جداگانه چاپ شد.3 متن قديم‌تري به‌نام هنر تذهيب (كتاب‌خانه‌ٴ ملي ناپل‌) اول‌بار منتشر شد.
مطالعه‌ٴ تطبيقي اين مجموعه دستورالعمل‌ها (چون اين رساله‌ها چندان زياد نيستند) وظيفه‌اي بي‌نهايت سنگين و ملال‌آور خواهد بود. ممكن است اين كار به شخص امكان دهد تا

1. براي ذكر دو تأليف مهم از فرصت استفاده مي‌كنم كه پس از يادداشت من (مقدمه‌، ج 1، ص 533) منتشر شده‌اند.
Hjalmar Hedfors: Compositiones ad tingenda musiva, herausgegeben, ubersetzt und philologisch erklart (thesis, 245p., (Uppsala 1932; Isis 20, 517), Rozelle Parker Johnson: Compositiones variae (116 p., Urbana, I11, 1939; Isis 32
2.مربوط به نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ يازدهم‌. چاپ‌
(Daniel V. Thompson, Jr. (Technical studies in the field of the fine arts vol. 1, 1932; Isis 20, 521
Olindo Guerrini and Corrado Ricci: Il libro dei colori (Scelta di curiosita letterarie, no. 222, 355 p. Bologna 1887) .3