مسلمانان وقتي اين كار را كردند كه اخترشناسان مسيحي تازه سرگرم شناختن مجسطي بودند.
نخستين گزارش اصولي از موسيقي وزني (ايقاع‌) به لاتيني‌، و نت‌نويسي فرانكو، در غرب‌ نمايان شد.
بزرگ‌ترين اثر جغرافيايي قرون وسطا، را ادريسي در دربار سيسيل تأليف كرد. قديمي‌ترين‌ اثر جغرافيايي به‌زبان عبري را بنيامين تودلايي‌، برجسته‌ترين سياح يهودي در قرون وسطا، تأليف كرد. بهترين آثار جغرافيايي لاتيني توصيف ويلز و ايرلند از جرالد ويلزي بود.
قديمي‌ترين رساله درباره‌ٴ كشت و پرورش مركبات را مرهون يك چيني هستيم‌، به نام هان‌ چئان ـ چيه‌، ولي در مورد بهترين رساله‌ٴ كشاورزي به‌طور كلي ــ بهترين آن در قرون وسطا ــ بايد متوجه اسپانياي مسلمان شد، چون آن را ابن عوام اندلسي نوشته است‌.
دست كم سه پزشك بزرگ در اين عصر برآمدند: ابن‌رشد در مراكش‌، ابن‌ميمون در مصر، و روجر در سالرنو ــ يك مسلمان‌، يك يهودي و يك مسيحي‌. روجر را مي‌توان پدر جراحي اروپا دانست‌.
برجسته‌ترين مورخان ويليام صوري و جرالد ويلزي بودند. جان ساليسبوري و رانولف‌ گلانويلي رهبران تفكر سياسي و حقوقي به‌شمار مي‌رفتند.
تغيير اوضاع اقتصادي و اجتماعي موجب پيش‌رفت حقوق در برابر حكمت الهي شد، و از جمله در اين راه به‌ياري تقويت تفكر علمي شتافت‌.
در اثناي اين عصر، زبان‌هاي متعددي با قدرت زياد رشد كردند، ولي جز سه‌تاي آنها رشد بقيه‌، جنبه‌ٴ غيرعلمي داشت ــ عربي‌، عبري‌، سانسكريتي‌. بزرگ‌ترين زبان‌شناس هماكاندراي‌ هندي بود. آثار نحويان عربي كمتر جنبه‌ٴ پيشرو داشت‌. ازسوي ديگر، اين عصر در ايجاد و تثبيت‌ زبان جديد عبري دوره‌ٴ حساسي بود.

مقايسه‌ٴ موفقيت‌هاي گروههاي مختلف‌

بهتر است از ژاپن آغاز كنيم و به سوي غرب بياييم‌. نام‌هاي برجسته با حروف ايتاليك نوشته شده‌ است‌:1

ژاپن (5)

بنيانگذاران دين (2): Eisai ,Honen-Shonin

رياضيدان (؟): Fujiwara Michinori

پزشك: Henchiin Seiken

1 .املاي لاتيني نام‌هاي غيراسلامي داده شد، تا شناختن تلفظ درست آنها آسان‌تر باشد.