3. عـراق‌

ابـن طِـقطَـقي‌ٰ

ابوجعفر جلال‌الدين (يا صفي‌الدين‌) محمد بن علي بن طباطبا ابن طقطقي‌، نويسنده‌ٴ شيعي در زمينه‌ٴ سياست و تاريخ (برآمدنش آغاز سده‌ٴ چهاردهم م‌/ هشتم ه ق‌).
او از اولاد امام حسن و ابراهيم طباطبا بود. پدرش‌، علي‌، كه نقيب شيعيان عراق بود، در سال‌1281م‌/ 680 ه ق قرباني يك توطئه‌ٴ سياسي شد. ابن طقطقي در حدود 1262 م‌/ 661 ه ق‌ زاده شد و همان كار سياسي پدر را در حله‌، نجف و كربلا دنبال كرد، زني از خراسان گرفت‌، در 1297م‌/ 697 ه ق به مراغه و در 1301 ـ 1302م‌/ 701 ه ق به موصل سفر كرد و در آنجا براثر بدي هوا بيمار شد. از آن پس‌، از او چيزي نمي‌دانيم‌.
او در مدت اقامت ناگزيرش در موصل كتابي نوشت كه موجب بقاي نامش شد و آن را به نام‌ فخرالدين عيسي‌، امير موصل به كتاب الفخري‌1 في الاًداب السلطانيه والدول الاسلاميه موسوم كرد.
كتاب الفخري در دو بخش است‌. اولي رساله‌اي است سياسي (و به‌نوعي آداب كشورداري‌)، و دومي تاريخ سلسله‌هاي اسلامي است از زمان حضرت علي (656 م‌/ 35 ه ق‌) تا پايان خلافت‌ عباسي (1285 م‌/ 656 ه ق‌). اين تاريخ از كتاب گمشده‌ٴ مسعودي (دهم ـ 1)، تاريخ محمد بن يحيي‌ صُولي (متوفا 946 م‌/ 335 ه ق‌) و هلال بن محسن صابي (متوفا 1056 م‌/ 448 ه ق‌) و بيش از همه‌ از كامل ابن اثير (سيزدهم ـ 1) اقتباس شده است‌. موٴلف علاوه بر خلفا، وزرايشان را هم ذكر كرده است‌.
فخري كتابي بسيار ممتاز است‌، ساده و خوب نوشته شده‌، داراي بينش انتقادي و همراه با حكايات‌، با اعتدال‌، واقع‌بينانه و مقبول خواننده است‌. هم‌چنين‌، علي‌رغم تمايلات شيعي‌ موٴلف‌، به‌طور شاياني بي‌طرفانه است‌. بي‌شك اين اعتقادات به او امكان مي‌داد تا از خلفاي‌ عباسي بدگويي كند، ولي او از سخن گفتن از شرارت بي‌پايان مغول در جريان فتح بغداد (13 ـ 20 فوريه‌ٴ 1258 م‌/6 ـ 13 صفر 655 ه ق‌) ابايي نداشته است‌. اهميت اين امر وقتي بيشتر است‌ كه توجه كنيم كتاب به كسي اهدا شده كه نماينده‌ٴ ايلخان مغول‌، يعني غازان خان محمود (سلطنتش 1295 ـ 1304 م‌/ 695 ـ 704 ه ق‌) بوده است‌.
اين كتاب پيش از سال 1323 به اهتمام هندوشاه بن سنجر كراني به نام تجارب السلف براي‌ يكي از اتابكان لرستان به فارسي ترجمه شد.

عبـدالـرزاق شيبـانـي‌

كمال‌الدين ابوالفضائل عبدالرزاق بن احمدبن محمد معروف به ابن‌الفوطي بغدادي‌. مورخ و كتاب‌دار عراقي (1244 ـ 1323م‌/642 ـ 723 ه ق‌).

1. به همين سبب برخي آن را از فخرالدين رازي (دوازدهم ـ 2) دانسته‌اند. در عنوان‌هاي آثار عربي بيشتر مرسوم بوده است آنها را به جايي يا ولي نعمتي‌ موسوم كنند تا به شخص موٴلف‌.