پرورشگاه بزرگ پاريس در سال 1326 به وجود آمد.
در سال 1084 و سال‌هاي بعد از آن‌، بيمارستان‌هاي متعددي در انگلستان تأسيس شد. بدبختانه هيچ جدول سياهه مانندي از بيمارستان‌هاي انگلستان به‌ترتيب زماني وجود ندارد، بلكه به‌ترتيب هر ولايت‌، و در هر ولايت به‌ترتيب الفبايي است‌. مهم‌ترين بنا بيمارستان سنت‌ بارتولوميو در لندن از راهري‌1 (متوفا 1144) است‌. بناي آن در سال 1123 آغاز شد و نخستين‌ منشور آن از سوي هنري اول در سال 1133 صادر گرديد. بيمارستان سنت بارتولوميو، كه‌ به صورت مخفف بارتس ناميده مي‌شود، امروز يكي از مهم‌ترين بيمارستان‌هاي جهان است‌. راهبان بيمارستان روح‌القدس در سرزمين‌هاي ژرمن بسيار فعال بودند و تعدادي بيمارستان‌ به همت آنان در آن كشورها ساخته شد. ويرشو در سال 1877 فهرست بلندبالايي از اين‌ بيمارستان‌هاي روح‌القدس‌، از سده‌ٴ سيزدهم تا شانزدهم‌، عرضه كرده است‌. قديم‌ترين آنها بيمارستان‌هاي براندنبورگ (1204)، زوريخ (1207) و وين (1209) است‌. او در نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ سيزدهم 28 بيمارستان‌، در نيمه‌ٴ دوم 56، در نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ چهاردهم 21، در نيمه‌ٴ دوم 37، يا در سده‌ٴ سيزدهم 84، در چهاردهم 58، در پانزدهم 7، در شانزدهم 6 بيمارستان و جمعاً 155 بيمارستان را ذكر مي‌كند كه اغلبشان (142) در سده‌هاي سيزدهم و چهاردهم ايجاد شده‌اند.
انجام پژوهش‌هاي مستقلي درباره‌ٴ هتل ديوُ، بارتس و غيره تصويرهاي بسيار دقيقي درباره‌ٴ بيمارستان‌هاي اروپا در سده‌هاي ميانه عرضه خواهد كرد. احتمال دارد پژوهش‌هاي مستقل‌ بيشتري را درباره‌ٴ بيمارستان‌هاي ديگر اروپا در بايگاني‌ها يا مجلات باستان‌شناسي محلي بتوان‌ يافت‌. تحليلي تركيبي از معلومات ما درباره‌ٴ بيمارستان‌هاي سده‌هاي ميانه بايد نوشته شود.
اغلب اين موٴسسات بيش از آنچه موٴسسه‌اي پزشكي باشند، سازمان خيريه بودند. نمي‌توان‌ گفت چه وقت بيمارستان‌ها به صورت آزمايشگاه‌هاي پزشكي امروزي خود درآمدند؛ انتقال از بشردوستي كوركورانه به خيرخواهي علمي بسيار تدريجي بود؛ از جايي به جايي بسيار فرق‌ مي‌كرد و در هرجا تحت تأثير وجود (يا فقدان‌) پزشكاني بود كه علاقه‌ٴ عميق‌تري به مسايل‌ علمي داشتند.
22. امور جنسي‌. بهتر است بررسي خود را از مقولات عمده‌ٴ آثار پزشكي با امور جنسي پايان‌ دهيم‌، گرچه لازم نيست كليات گفته شده در ج 2 (ص 878) تكرار شود. علاقه‌ٴ سده‌هاي ميانه‌ به امور جنسي در نيازشان به داروهاي تقويت‌كننده‌ٴ نيروي جنسي‌، از قبيل روغن ذراريح (يا مگس هندي‌) ديده مي‌شود كه مردان براي تقويت قوه‌ٴ باه مصرف مي‌كردند و مي‌بايست تأثير بسيار بدي در بدنشان پديد آورده باشد. همه‌ٴ دارونامه‌ها، به‌ويژه دارونامه‌هاي شرقي حاوي‌

Clay (p. 277-337) .1