زبان‌شناسي عبري‌
ناتان بن يَحيئيل‌1

پيش از 1035 در رم زاده شد؛ تا حدود 1070 به سيسيل‌، فرانسه و ايتاليا سفر كرد، تا اين كه در آن زمان در رم مقيم شد؛ در 1106 درگذشت‌. پدرش ابي يحيئيل بن ابراهيم در 1070 درگذشت‌.
دو برادران ناتان نيز بسيار باسواد بودند، و آن سه تن را ((سه گيونيم خاندان رابي يَحيئيل‌)) مي‌خواندند. لغت‌نويس يهودي ايتاليايي‌. در آغاز سال 1101 واژه‌نامهٴ تلمودي معتبري به نام‌ عَروك تأليف كرد، كه همهٴ واژه‌نامه‌هاي عبري بعدي بر آن مبتني است‌. از بزرگ‌ترين شاه‌كارهاي‌ معارف قرون وسطايي به شمار مي‌رود؛ تنها اثر مهم مربوط به يهوديان ايتاليايي در آن عصر بحراني است‌، كه فرهنگ يهودي تدريجاً از شرق به غرب منتقل مي‌شد. ناتان در اين واژه‌نامه‌ دلايلي بر نبوغ و تبحر وسيع خويش در زمينهٴ زبان‌شناسي ارائه كرد. نوشته‌هاي متعددي نقل‌ شده و مقايسه‌هاي متعددي با زبان‌هاي آرامي‌، عربي‌، فارسي‌، لاتيني‌، اسلاوني‌، و ايتاليايي به‌ عمل آمده است‌. در عين حال حاوي مقدار زيادي اطلاعات جغرافيايي و نژادشناسي هم هست‌ و آيينه‌اي است از حيات يهوديان ايتاليايي آن عصر.
يادداشت مرا راجع به رشي هم در فقرهٴ فلسفه (ب‌) در بالا ببينيد.

زبان‌شناسي عربي‌
ابن سيده‌

ابوالحسن علي بن اسماعيل مرسي بن سيده در 1007 - 1008 در مرسيه واقع در جنوب شرقي‌ اسپانيا با چشماني نابينا زاده شد، در 1065 - 1066 در دانيه درگذشت‌. لغت‌نويس اسپانيايي‌ مسلمان‌. مؤلف يك واژه‌نامهٴ عربي بزرگ به نام الكتاب المُلَخًص في اللغة؛ كتاب المحكم و المحيط الاعظم‌.

قديم‌ترين واژه‌نامهٴ لاتيني به عربي‌

قديم‌ترين واژه‌نامهٴ لاتيني به عربي در يك نسخهٴ خطي قرار دارد كه زماني نامعلوم در مركز اسپانياي (غربي‌) (يعني در كاستيل يا پرتغال‌) نوشته شده‌. خط لاتيني از نوع ويزيگوتي است و خط عربي از نوع مغربي‌. قسمتي از آن بر روي پوست و قسمتي ديگر بر كاغذ نوشته شده‌، هر بار دو ورق پوست قبل از پنج ورق كاغذ قرار دارد (جمعاً 42 ورق پوست و 103 ورق كاغذ است‌).
كاغذ پيش از نيمهٴ سدهٴ دهم در اسپانيا معمول نشده بود، و پيش از نيمهٴ سدهٴ دوازدهم در آنجا ساخته نمي‌شد. گنجينهٴ واژگان آن بسيار غني است‌.

Nathan ben Jehiel .1