يوناني و طلوع عصر نوزايي كمك كرد. كاتوليك‌ها براي الٰهيات يوناني هيچ اهميتي قائل نبودند، ولي همين اشاره به ادبيات كهن يوناني ـ آنان را از يك خواب طولاني بيدار ساخت‌.

2. روسيه‌

روسيه از پاپ‌ها خيلي دور بود و به جاي كشمكش با آنان‌، بخشي از شور ديني خود را صرف‌ كار تبليغي مي‌كرد. مهم‌ترين نمونه قديس استفانوس پرمي است كه از نخستين مبشران در شمال‌ و شمال خاوري روسيه بود. هم‌چنان‌كه هميشه در مورد كارهاي تبليغي ديده شده‌، كار او از نظر زبان‌شناسي و فرهنگي هم به‌اندازه‌ٴ ديني شايان توجه است‌. در آخرين فصل اين كتاب و آخرين‌ بخش اين فصل بار ديگر، از سنت استفان سخن خواهيم گفت‌. او در سال 1396 در مسكو درگذشت‌.

ج‌. يهود

يهوديان با وجود افزايش فشار، به كار فرهنگي خود ادامه دادند و كارهايشان از نظر كيفيت و كميت چشمگير بود. اين امر در فصول بعدي‌، بهتر از اين فصل نمايان خواهد شد. مشكل‌ يهوديان بر اثر نومسيحيان و بسياري موارد تعميد اضطراري بدتر شده بود. نظر كاتوليك‌ها در مورد غسل تعميد عجيب بود. بهترين افراد خطر غسل تعميد توأم با تهديد يا تطميع را دريافته‌ بودند. خطر رستگاري ناشي از غسل تعميد را، كه بدين‌صورت و بدون توجه به تغيير منش افراد (تنها با اجراي تشريفات عبادي‌) انجام مي‌گرفت‌.1 يهودي مسيحي‌شده چيز مطلوبي براي‌ دادگاه‌هاي تفتيش عقايد شد. مردان‌، زنان و كودكاني كه بنابر ناچاري غسل تعميد را پذيرفته‌ بودند، نه‌تنها در نزد هم‌كيشان سابقشان‌، بلكه در نزد مسيحيان هم مورد بي‌اعتمادي بودند. عاقل‌تران رازشان را در سينه مي‌نهفتند؛ ديگران كه قادر به تحمل اوضاع نبودند، مي‌گريختند يا از دينشان برمي‌گشتند؛ كساني هم چنان اشتياقي براي اثبات اعتقادشان به دين تازه داشتند كه به‌ آتش ضديت با يهود دامن مي‌زدند. اين كار، خواه از صدق دل بود يا نه‌، به‌يك اندازه ناپسند بود. مسيحيان هم به‌اندازه‌ٴ قربانيانشان پشت‌پا به اصول اخلاقي زده بودند. مسيحي‌كردن جمعي‌ كافران نخست مايه‌ٴ غرورشان مي‌شد، ولي خيلي زود، با وجود اعتقادشان به اثر معجزه‌آساي‌ غسل تعميد، نسبت به ارزش پيروزي‌هايشان به شك افتادند. حساب كردند اگر وضع معكوس‌

1. بنابر آيين كاتوليك (و هم‌چنين ارتدكس‌) رستگاري انسان در صورتي ميسر مي‌شود كه مراسم عبادي دقيقاً اجرا شود، ولي به‌عقيده‌ٴ پروتستان‌ها در صورتي‌ اين مراسم معتبر است كه افراد قلباً مايل به پذيرش آن باشند. به‌ويژه‌، در مذهب كاتوليك‌، غسل تعميد امري مستقل از قصد گيرنده‌ٴ آن است و به‌طور معجزه‌آسايي طبيعت او را تغيير مي‌دهد (ايسيس‌، ش 30، ص 309)، به او بركت مي‌بخشد و نازدودني است‌. قديس اوگوستين اين مطلب را در مباحثاتش با هواداران دوناتوس به‌روشني بيان كرده است (در باب تعميد، ج سوم‌، ص 14).