نقشه‌هاي دريايي قديم ديده مي‌شود، و هر كدام را به نام منشأ آن ناميده‌اند. فراز كوهي‌، يوناني‌، خاوران‌، راه‌زن‌، نيم‌روزان‌، افريقي‌، پشت سري‌، نامساعد1. ولي باد خاوران را اغلب با يك چليپا و باد شمالي (فراز كوهي‌) را با يك پيكان نشان مي‌دادند. به مرور زمان علائم يا دايره‌هاي افقي‌ بادنقش از 8 به 16، 24 و سرانجام‌، 32 رسيد. در نقشه‌ٴ پيزا 16 نشانه‌ٴ باد ديده مي‌شد، ولي در نقشه‌ٴ جوواني دا كارينيانو قريب 32 باد مشخص شده بود. چاسر به 32 باد صريحاً اشاره كرده‌ است‌: ((اكنون سمت‌هاي‌2 افق را به 24 بخش كرده كه نشانه‌ٴ 24 قسمت جهان است (گرچه‌ دريانوردان آن را 32 بخش مي‌دانند)) ).3
تنها از نقشه‌هاي دريايي غربي سخن گفته‌ايم‌، چون معروف‌ترند، ولي نقشه‌هاي دريايي‌ شرقي (اسلامي‌) هم وجود داشت و در حال حاضر، نمي‌توان گفت كدام‌يك از آنها قديمي‌ترند. هم‌چنان كه قبلاً، خاطرنشان شد، معتقدم نياز به اين نقشه‌ها آنچنان همه جاگير و مبرم‌، و فكر تهيه‌ٴ آنها چنان بديهي بود كه نمي‌توانم براي آن منشأ خاصي قائل شوم‌، بلكه‌ بايد منشأ متعدد داشته باشد. مثلاً دريانوردان مسلمان كه در سراسر درياهاي شرقي‌ ناوپيمايي مي‌كردند و سراسر سواحل چين و هند شرقي را از سده‌ٴ نهم به بعد، مي‌پيمودند نقشه‌هاي دريايي داشتند؛ ماركوپولو بدين نقشه‌ها اشاره مي‌كند؛ آيا نمي‌توان قبول كرد كه‌ پس از قرن‌ها تجربه‌، برخي از اين نقشه‌ها تهيه شده‌، كه مقدم بر نقشه‌هاي سواحل مديترانه و اطلس بوده است‌؟
با اين همه‌، در مقايسه با غرب‌، تعداد كمي نقشه‌ٴ دريايي اسلامي وجود دارد. قديمي‌ترين‌ آنها معروف به نقشه‌ٴ موگرابين در ميلان است‌4. در آن تنها شانزده مسير باد مشخص شده است‌. اين نقشه احتمالاً از سده‌ٴ چهاردهم‌، شايد از اوايل آن‌، و بعد از نقشه‌ٴ پيزاست‌. مقياس آن براساس‌ ده‌دهي است و از همان طرح نقشه‌ٴ جوواني داكارينيانو پيروي شده است‌. بخشي از آن را شارل‌ دولارونسيه منتشر كرده است (نقشه‌ٴ 4، 1925). بيشتر نقشه‌هاي عربي كه به ما رسيده ــ از قبيل‌ نقشه‌هاي ادريسي كاملاً از نوع ديگري است‌، يعني بيشتر كار نقشه‌پردازان نظري است تا محصول كار كساني كه سعي مي‌كنند از اطلاعات عملي دريانوردان بهره‌برداري كنند (ايسيس‌، ج‌9، ص 458 ـ 462).
مطلب زير دليل غير مستقيم بر وجود نقشه‌هاي اسلامي است‌. ارغون‌خان ايلخان مغولي ايران در

1. معادل‌هاي فارسي اختياري است و از درستي برخي‌شان مطمئن نيستم‌:
Tramontano, Greco, Levante, Scirocco, Ostro, Africo (Libeccio), Ponente, Maestro
2. سمت azimuth قوسي است از دايره‌ٴ افق‌، محصور ميان نقطه‌ٴ جنوب و دايره‌ٴ ارتفاع آن نقطه‌.ـ و.
Treatise on the astrolabe, ed. by R. T. Gunther, 90, 1929 .3
Maugrabin chart of the Ambrogiana in Milano .4