يادداشتي درباب ميل پيمانه و بشكه‌سنجي

گزارش اشترومر در باب چگونگي اندازه‌گيري ظرفيت يك خمره يا ظرف مشابه قديمي‌ترين‌ شرحي است كه مي‌شناسم‌. اين روش به‌صورت فن خاصي درآمد كه در سده‌ٴ شانزدهم در آلمان‌ شهرت زيادي يافت و اين را از مطالب موجود در كتاب‌هاي حساب و حتي كتاب‌هاي جداگانه‌ در اين باب مي‌توان حدس زد. بعد از گزارش اشترومر، قديمي‌ترين متني كه در اين باره‌ مي‌شناسم در يك نسخه‌ٴ لاتيني است كه در حدود 1450 ـ 1475 به‌دست يك آلماني نوشته‌ شده و در حدود سال 1500 در نسخه‌ٴ لاتيني ديگري كه در آلمان نوشته شده‌، نقل گرديده است‌. نخستين متن چاپي از هانس برايفمالر نورنبرگي (معروف به هانس بوخدروكر، هانس اشپورر) بود كه در سال 1485 در رگنسبورگ و در 1487 در بامبرگ انتشار يافت‌؛ موٴلف از معاصران ناشر بود. در اين كتاب چگونگي به‌دست آوردن حجم يك بشكه‌، اعم از پر و خالي را بيان مي‌كند؛ استفاده از چوب‌پنبه براي به‌دست‌آوردن سطح مايع در بشكه معرفي شده‌است‌.
معرفي تعدادي ديگر از آثار بشكه‌سنجي كه مي‌شناسم جالب خواهد بود. اگر گزارش اشترومر را شماره‌ٴ 1 و دو نسخه‌ٴ لاتيني بعدي را شماره‌هاي 2 و 3 و كتاب برايفمالر را شماره‌ٴ 4 بدانيم‌:
5. ياكوب كوبِل هايدلبرگي (1470 ـ 1533): رساله‌ٴ جديد بشكه‌سنجي (چاپ اول‌، اپنهايم‌1515) با تصاوير باسمه‌ٴ چوبي‌، كه غالباً در سده‌ٴ شانزدهم تجديدچاپ شده است‌.
6. هنريكوس نحوي (هاينريش شرايبر ارفورتي‌، متولد اواخر سده‌ٴ پانزدهم‌): كتاب جديد پيمايش‌. مقدمه‌ٴ آن تاريخ وين 1518 را دارد؛ چاپ اول نورنبرگ 1518 بارها تجديد چاپ شده‌ است‌.
7. ارهارت هِلْم‌: كتاب پيمانه‌، پيوست كتاب حساب آدام رايز (چاپ اول 1522)، كه در چاپ‌1533 و بسياري چاپ‌هاي بعدي هم آمده‌است‌. ولي نمي‌دانم آيا در چاپ‌هاي قبلي هم‌ بوده‌است يا نه‌. در سده‌ٴ شانزدهم دست‌كم چهل چاپ از آن كتاب حساب صورت گرفت‌.
8. پتروس آپيانوس (1495 ـ 1522): رساله‌ٴ اندازه‌گيري ظرف‌هايي كه بخشي از آنها خالي‌ شده‌باشد. متن مذكور كه توسط كانتور (2، 404، 1900)، ذكرشده در دست نيست‌.
9. يوهان فراي نورنبرگي‌: روش نوين پيمايش (نورنبرگ 1543)، تنها يك چاپ‌
10. بوركارد ميتوپ (1504 ـ 1565): بشكه‌سنجي (فرانكفورت 1544).
احتمالاً اين فهرست ناقص است‌، با اين‌همه مي‌توان از آن نتيجه‌گيري‌هايي كرد. جالب است‌ توجه شود كه همه‌ٴ اين متن‌ها از آلمان سرچشمه گرفته و اغلبشان به زبان آلماني است و چندتايي به لاتيني (ش 2، 3، 8، 10). به عقيده‌ٴ اسميت (ص 221، 1908) فن بشكه‌سنجي در انگلستان كمتر از آلمان متداول بود؛ مثلاً در چاپ جامع سرزمين هنرهاي رابرت ريكوردي كه از سال 1542 به بعد در سده‌هاي شانزدهم و هفدهم منتشر شد از آن ذكري نشده‌است‌. ولي در