تأليف شد. توسط جان ماندويل‌(؟) و ژان دوتراموز (فرانسه‌)، توسط مليتنيوتس نامي و نيلوس‌ دياسورينوس (به يوناني‌) و توسط تئائو تسينگ ئي و غيره به چيني‌. البته هر دايرةالمعارف‌ تاريخ طبيعي شامل دانستني‌هايي درباره‌ٴ كاني‌ها بود و هر تفسير كتاب مقدس شامل بحثي‌ درباب دوازده جواهر سينه‌بند كاهن اعظم بود (سِفْر خروج 28: 15 ـ 21؛ 39: 10 ـ 13) و غيره‌.
درمورد يشم بايد به مآخذ چيني روي آورد. لونگ‌تا ـ يوآن در سال 1176 فهرست مفصلي از 700 قطعه يشم قديمي تهيه كرد. علاقه و احترام چيني‌ها براي يشم‌1 به‌عنوان جواهر شاهانه نزد مغولان و البته همه‌ٴ اقوامي وجود داشت كه در مدار فرهنگ چيني قرار گرفته بودند.
معروف‌ترين قطعه‌يشم در جهان‌، هم‌چنين يكي از بزرگ‌ترين آنها، سنگ قبر تيمور لنگ در سمرقند است‌. اين فاتح بزرگ در سال 1405 درگذشت‌، ولي احتمالاً ساختن گورش را از سال‌ها پيش از آن‌، آغاز كرده بود. اين سنگ گور با شكوه و سادگي خارق‌العاده‌اش يادبود حيرت‌انگيزي‌ از كارهاي هولناك اوست‌.
4. زمين‌لرزه و آتش‌فشان‌. براي توضيح پديده‌هاي آتش‌فشاني و زمين‌لرزه‌ها هيچ كار تازه‌اي‌ انجام نگرفت‌، ولي تاريخ‌ها در اين دوره هم تعداد زيادي زمين‌لرزه را گزارش كرده‌اند. گاه‌ تفسيرهاي مربوط به آنها حالت ضمني دارد: مورخي كه مشغول ذكر رويدادهاي متوالي نزديك‌ است‌، ارتباط آن را با حوادث ديگر ذكر كرده است‌. مثلاً، نه‌تنها با فوران آتش‌فشان (مانند ايسلند) مربوط شده‌، بلكه با ستارگان دنباله‌دار، قران كواكب‌، سيل‌، قحطي و حمله‌ٴ آفات هم همراه شده‌ است‌.
بي‌شك زمين‌لرزه‌ها و فاجعه‌هاي ملازم با آنها براي برانگيختن وحشت مردم و تقويت‌ خرافاتشان به‌حد وفور وجود داشت‌. بهتر است مهم‌ترين آنها را از فهرست ماله (ص 40 ـ 45، 1852) نقل كنم‌.
زمين‌لرزه‌ٴ شديدي در روز ميلاد مسيح در سال 1352 در بورگوسان سپولرو آغاز شد و در سراسر هفته ادامه يافت‌؛ بيش از يك ماه‌، لرزه‌هاي شديد در فواصل لرزه‌هاي خفيف روي‌ مي‌داد؛ 2000 نفر كشته شدند. در سال 1356 در دره‌ٴ راين‌عليا زمين‌لرزه‌ٴ شديدي روي داد، به‌ويژه در استراسبورگ و بال و در بخش بزرگي از سوييس‌. در بال بسياري ساختمان‌ها بر اثر تكان و آتش‌سوزي‌هاي ناشي از آن ويران شد. در اسقف‌نشين كنستانس سي و هشت قلعه ويران‌ شد. مدت يك سال‌، لرزه‌ها در بال محسوس بود. لرزه‌ٴ ديگري در سال 1357 همان منطقه را ويران ساخت‌. در سال 1361 كرانه‌هاي جنوبي آدرياتيك ايتاليا دچار لرزش‌هاي سختي شد؛ در آسكولي 4000 تن كشته شدند؛ در پايان همان سال‌، زمين‌لرزه مدت چهار روز سي‌ينا را لرزاند

1. از اين‌رو واژه‌ٴ يشم yü در چيني كاربردي سحرآميز دارد، مانند عروس در عربي و queen در انگليسي و غيره‌.