دشوارتر است‌. جانورنامه‌ها رواج عمومي داشتند. مي‌توان ديد كه برخي از آنها به‌تعداد زياد تكثير شده‌اند. براي تكثير سريع و دقيق تصاوير از طريقه‌ٴ ((گرته‌برداري‌)) استفاده مي‌شد.
مراحل مختلف صورتگري گياهان و جانوران را نه‌تنها در نسخه‌هاي خطي غربي‌، بلكه در نسخه‌هاي خطي شرقي‌، از اسلامي و مسيحي هم مي‌توان ديد. مثلاً، در كتاب‌خانه‌ٴ پيرپونت‌ مورگان يك كتاب دعاي ارمني وجود دارد (نسخه‌ٴ 803)، كه در سال 1335 به‌وسيله‌ٴ وارطان‌ لُريايي (گرجي‌) و پسرانش نوشته و به كوشش مگرديچ تزيين شده است‌. آرايش شامل شاخ و برگ‌، پرندگان و هيولاهاست‌. نسخه‌هاي خطي ارمني ديگري با آرايش‌هاي مشابه را مي‌توان در فهرست كتاب‌خانه‌ٴ مخيتار ونيز يافت‌.
مجموعه‌ٴ بزرگي از طرح‌هاي اسلامي مربوط به حيوانات را مي‌توان در كتاب زياي‌ِ زيبا اثر خانم كليوز استيد، با مقدمه‌ٴ گاستُن ويِت يافت‌،1 كه حاوي قريب 630 طرح برداشته‌شده از كاشي‌هاي مصري موجود در موزه‌ٴ عربي قاهره است‌.
هم‌چنين تعداد زيادي كتاب‌هاي مذهبي اسلامي بيشتر به عربي‌، نيز به فارسي و تركي در دست است‌. علاوه بر اشاره‌اي كه در جلد 2، صفحه 1933 شده‌، كافي است اشاره بكنيم به نسخه‌ٴ خطي عالي منافع الحيوان ابن‌دُرَيْهِم كه در سال 1354 زير نظر شخص موٴلف كتابت و با قريب‌250 نگاره‌ٴ عالي تزيين شده است‌. اين نسخه از مفاخر كتاب‌خانه‌ٴ اسكوريال است‌.
بديهي است‌، تا وقتي كه همه‌ٴ اين اسناد مسيحي و اسلامي به‌درستي مورد بررسي قرار نگرفته و بر پايه‌ٴ منظور ما رده‌بندي نشده باشد، بايد از هرنوع تعميمي خودداري كرد. قدر مسلم‌ اين است كه گرايش به طبيعت را در غالب آثار مربوط به سده‌ٴ چهاردهم مي‌توان يافت‌، كه با گرايش‌هاي قراردادي و باسمه‌اي همراه است‌.
اما در چين سنّت‌هاي شايان تحسين تصويرگري كه از قرن‌ها پيش در پن‌تسئائوها حفظ شده‌ و تكامل يافته بود، قبلاً مورد بحث قرار گرفته است‌. كافي است خاطرنشان كنيم تصاويري كه در نخستين پن‌تسئائوي چاپي آمده نه‌تنها از تصاوير گياه‌نامه‌هاي خطي غرب‌، بلكه از تصاوير گياه‌نامه‌هاي چاپي سده‌ٴ پانزدهم آنها هم خيلي وسيع‌تر است‌. در اين زمينه‌، چين خيلي جلوتر از غرب بود.
يك آلبوم عجيب تاريخ طبيعي را هم مي‌توان به پن‌تسئائو اضافه كرد، به نام ئي ـ يو تئو ـ چيه‌ حاوي تصاوير تعداد زيادي جانور. چينيان علاقه‌ٴ زيادي به آلبوم‌هاي نقاشي داشتند. قبلاً، به‌ بسياري از آنها اشاره كرده‌ايم‌؛ كافي است ذكري بكنيم از 45 كنده‌كاري روي چوب از لوشو (دوازدهم ـ 2) درباره‌ٴ كشاورزي و نساجي‌، و دوازده كتاب تصاوير رساله‌ٴ كشاورزي از وانگ چن

1. C. Stead ,Fantastic fauna, 38 p., 177p1.,Cario1935.