همهٴ متن‌هاي چاپي تورات عبري مبين نوع تلفظ جليلي است‌. مهم‌ترين متن چاپي متعلق به‌ يعقوب حييم بن ادونيا در چهار مجلد بزرگ است (ونيز، 1524 - 25).
روايت بابلي (يا شرقي‌) توسط بن نفتالي تثبيت شد، كه در حال حاضر فقط (به‌طور ناقص‌) به وسيلهٴ چند نسخهٴ خطي‌، كه در قرن گذشته در كريمه و يمن به دست آمده‌، و به وسيلهٴ نسخه‌هاي ماسورايي مختلف‌، ارائه مي‌شود.
ابوزيد هارون بن موسي بن عاشر در نيمهٴ اول سدهٴ دهم‌، در جليل برآمد. او در باب دستور زبان هم مطالبي نوشت و او را مي‌توان رابطي ميان ماسوريان و نحويان عبري به شمار آورد.1 بن نفتالي هم در حدود 890 تا 940 در جليل برآمد.2

اصلاح كلوني‌

در سال 910 در كلوني‌3 (نزديك ماكون‌، در سائون الوار4) دير تازه‌اي توسط ويليام ديندار دوك‌ آكيتن‌5 تأسيس شد. نخستين رهبان آن برنو6 بود؛ و دومي‌، از 927 تا 943، اودو (نك‌). اودو كسي بود كه قوانين كلوني را ايجاد كرد، گرچه اين قوانين تا قرن بعد نوشته نشد. اين اصلاح‌ مربوط به نظام بنديكتي بود، كه بر اثر حملات وحشتناك نورمان‌ها تسريع مي‌شد. انضباط بهتر شده و همكاري ميان ديرها قوت چشم‌گيري يافته بود. نظام كلوني عملاً نخستين نظام ديني‌ واقعي در قلمرو مسيحيت از زمان قديس پاخوميوس‌7 به بعد بود، يعني همهٴ اعضاي فرقه تابع‌ دير كلوني به شمار مي‌رفتند. در اواسط سدهٴ دوازدهم اين فرقه داراي 314 صومعه در سراسر اروپا، حتي در فلسطين بود. اين جامعه اساساً با جامعهٴ بنديكتي قديم تفاوت داشت و به‌ صورت موفقيت‌آميز و سودمندي اصلاح شده بود. از نيمهٴ سدهٴ دهم تا نيمهٴ سدهٴ دوازدهم دير كلوني مركز اصلي حيات ديني در اروپاي غربي‌، و نگهبان عمدهٴ تمدن اروپايي بود. پس از آن‌، به‌ علت نبودن رهبانان بزرگ‌، به سرعت افول كرد، و در 1528 هنگامي كه به توليت سپرده شد، اجل آن فرا رسيد. در 1790 اين فرقه منحل شد. نمازخانهٴ عظيم سبك رومي‌، كه در اثناي‌ سال‌هاي 1088 و 1118 در كلوني ساخته شده بود؛ در آغاز سدهٴ نوزدهم نابخردانه ويران شد.

Caspar Levias",in Jewish Encyl., vol. I, 18, 1901.1"
2 .همان كتاب‌، ج 2، ص 617 ، 1902.
Cluny .3
Macon, Saone-et-Loire .4
Aquitaine .5
Berno .6
7 .در مورد او يادداشت مرا راجع به رهبانيت مسيحي در نيمهٴ اول سدهٴ چهارم ببينيد.