42. رساله‌هاي مربوط به جانوران خاص‌. وقتي رساله‌هاي عجيبي را به‌ياد مي‌آوريم كه محققان‌ چيني به گياهان خاص اختصاص داده بودند (َّ بخش 39)، مي‌توانيم اميدوار باشيم كه در ميان‌ آثارشان با رساله‌هايي همان قدر عجيب درباره‌ٴ جانوران مختلف روبه‌رو شويم‌. پس بهتر است‌ بررسي خود را از خاوردور آغاز كنيم‌، مسلماً ناراضي نخواهيم شد. در سده‌ٴ دوازدهم‌، چيزي‌ نيافته‌ام كه قابل قياس با رساله‌ٴ درباب خرچنگ‌ها باشد كه فوكونگ در 1059 نوشته‌؛ ولي سده‌ٴ سيزدهم‌، آن را به‌خوبي جبران كرده است‌. از ايام بسيار قديم‌، چينيان به حشرات توجه خاصي‌ داشتند؛ اين توجه به آنان امكان داد تا كار كرم ابريشم را كشف كنند و آن را با مهارت فراواني براي‌ مقاصد خويش به كار گيرند (از پرورش كرم ابريشم‌، همراه با دامداري در بخش 38 گفتگو شده‌). با حشرات ديگر هم آشنايي زيادي داشتند. به‌ويژه با زنجره كه درباره‌ٴ آن مشاهدات‌ خارق‌العاده‌اي به‌عمل آورده بودند. قديمي‌ترين رساله‌اي را كه در آن اين مشاهدات گردآوري‌ شده‌، چيا سسو ـ تائو در نيمه‌ٴاول سده‌ٴ سيزدهم‌، نوشته است و به مرور زمان ديگران از او پيروي‌ كرده‌اند.
چينيان به پرندگان هم توجه عميقي داشتند. ممكن است در ايام قديم آنان رساله‌هاي‌ پرنده‌شناسي نوشته باشند، شايد پيش از زمان سلسله‌ٴ هان‌، حتي سلسله‌ٴ چئين‌؛ ولي قديمي‌ترين‌ متني كه به‌دست ما رسيده‌، يعني چئين چينگ‌، ممكن نيست قديمي‌تر از اواخر عصر سلسله‌ٴ سونگ باشد.
جالب‌ترين رساله‌هاي عربي مربوط به اين مقوله به اسبان اختصاص داشت‌: يكي را ابن‌جواليقي بغدادي در نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ دوازدهم نوشت‌؛ ديگري را عبدالموٴمن دَمْياطي مصري در نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ سيزدهم‌. اين كتاب‌ها از آن‌چه مورد پسند طبيعيدانان قرار مي‌گيرد بسيار به دور است‌، چون در آنها بيشتر به روايت‌هاي گذشتگان به ادبيات و به واژه‌شناسي توجه شده‌، با اين‌همه مي‌توان از آنها اطلاعات كمي درباره‌ٴ اسبان عربي به دست آورد.1

مازني غرناطي در خاور نزديك‌، و آنچه جالب‌تر است‌، در روسيه سفرهاي زيادي كرد. هنگامي كه در ناحيه‌ٴ ولگا (بلغار) توقف داشت شاهد تجارت سنگواره‌ٴ استخوان (عاج‌؟) بود كه‌ به ايران و جاهاي ديگر صادر مي‌شود.
در باختر اروپا دايرةالمعارف‌نويسان سده‌ٴ سيزدهم‌، تا جايي كه توانستند گزارش‌هايي درباره‌ٴ انواع جانوران عرضه كردند. مثلاً از نوزده مقاله‌ٴ كتاب اندر طبيعت چيزها تأليف توماس كانتمپري‌، 9 مقاله راجع به جانوران است‌. از اين 9 مقاله سه تاي اولي نوعي مقدمه‌ٴ مردم‌شناسي را تشكيل‌

1 .اطلاعات بيشتري راجع به اسبان را مي‌توان در قسمت‌هاي 38 و 60 به‌دست آورد، كه به ترتيب به مزرعه‌داري و دام‌پزشكي اختصاص دارد.