فصل بيست و يكم‌

عصر فا - هسين‌
(نيمهٴ اول سدهٴ پنجم‌)

الف‌. نظري به علم در نيمهٴ اول سدهٴ پنجم‌. ب‌. زمينهٴ ديني‌. ج‌. فلسفهٴ هلنيستي و رومي‌. د. رياضيات و نجوم هلنيستي‌، هندي و چيني‌. ه . كيمياگري‌، فيزيك و فن‌آوري هلنيستي و چيني‌. و. جغرافياي چيني و رومي‌. ز. طب رومي‌، هلنيستي‌، هندي و كره‌اي (شامل گياه‌شناسي و زيست‌شناسي‌). ح‌. تاريخ‌نويسي هلنيستي‌، رومي‌، ارمني و چيني‌. ط.قانون رومي و بربري‌. ي‌. زبان‌شناسي ارمني و يوناني‌.

الف‌. نظري به علم در نيمهٴ اول سدهٴ پنجم‌

1. گذاشتن نامي چيني بر اين فصل شايد عجيب جلوه كند، ولي اين به خواننده كمك مي‌كند تا به خاطر آورد كه چين رفته رفته به صورت يكي از مهم‌ترين اقاليم بشريت درمي‌آمد. هم‌چنين‌، نام فا - هسين اشاره‌اي است به بوداييگري كه از آن پس يكي از نيرومندترين مظاهر آن بود -- نيروي متمدن‌كننده‌اي همتاي مسيحيت كه تقريباً در منطقهٴ پهناوري انتشار يافت‌. به علاوه‌، فا - هسين راهب يكي از بزرگ‌ترين سياحان همهٴ اعصار بود. با اين حال‌، ميان او و مبشران مسيحي‌ كه در همان هنگام در اروپا سياحت مي‌كردند، فرقي اساسي وجود داشت‌؛ آنان مي‌رفتند كه ياد بدهند، و او مي‌رفت كه ياد بگيرد.

2. زمينهٴ ديني‌. گرايشي كه در پايان ملاحظاتم راجع به عصر پيشين دربارهٴ آن سخن گفتم -- انتشار فرهنگ مديترانه‌اي در داخلهٴ اروپا -- در سدهٴ پنجم بر اثر فعاليت مبشران مسيحي تسريع‌ شد. مقصود اصلي آنان تبليغ انجيل بود و تعليم به اقوام غير متمدن و بدوي براي اين كه خدا و مردم را دوست بدارند؛ هرچند اين امر، در صورت كم‌ترين موفقيت هم‌، گامي بلند به پيش بود، ولي صرف‌نظر از آن‌، آنان نتوانستند به انتقال بخشي از تمدن رومي كمك كنند. برجسته‌ترين اين‌ رسولان قديس پاتريك بود، كه بر اثر مساعي او ايرلند يك مركز ثانوي مهم انتشار فرهنگ شد.