به امروز نادرترين سيماي آن‌. ابوالعباس صوفي مراكشي در اين‌جا به‌خاطر شخصيت‌ ناچشمگيرش ذكر نمي‌شود؛ بلكه بيشتر در مقام معرف طبقه‌ٴ بزرگي از اخترگويان از او ياد مي‌كنيم‌، كه افكار مردم را با سرعت به‌خود جلب مي‌كردند. ابن‌طفيل و ابن‌رشد با عظمتي كه‌ داشتند فقط فرزند زمان خويش بودند، ولي ابوالعباس و امثالش با همه‌ٴ كوچكي‌شان به‌زمان‌ معيني تعلق ندارند. زيجات العالَم او، كه جنبه‌ٴ جادويي دارد، ممكن بود چند سده‌ٴ پيش از آن‌، يا ديروز، تأليف شده باشد ــ و در هر حال اساساً همان بود كه بود؛ چون فكر منطقي قادر به‌ پيش‌رفت است‌، ولي خرافات چنين نيست‌؛ به نظر مي‌رسد كه هر چقدر آن بيشتر دگرگون‌ مي‌كند، اين كمتر دگرگون مي‌شود.

2. مسلمانان شرقي‌. گرچه قسمت شرقي اسلام نتوانست فيلسوفي از هر نظر قابل قياس با ابن‌رشد يا ابن طفيل بپرورد، با اين همه عده‌ٴ بيشتري از شرقيان به فلسفه علاقه‌مند بودند. منظره‌ٴ فعاليت آنان‌، بيش از منظره‌اي كه هم‌اكنون‌، در مغرب شاهد آن بوديم‌، متنوع بود.
مثلاً افراد زير را در نظر بگيريد: ابن دَهّان فقيه بر خلاصه‌ٴ فقه تأليف خويش مقدمه‌اي در باب‌ منطقه ضميمه كرد. عبدالرحمن بن نصراللّه معرف جنبه‌ٴ مذموم تفكر شرقي بود (مانند ابوالعباس سبتي در مغرب‌)، و رساله‌اي درباب تعبير خواب نوشت‌. مَرْغيناني رساله‌هاي فقهي‌ نوشت كه در كشورهاي حنفي‌مذهب رواج زيادي يافت‌. علي بيهقي و ابن‌جوزي دو تن از نويسندگان آثار گوناگون تعدادي موضوع‌هاي فلسفي را مورد بحث قرار دادند، و دومي متن‌ منقحي از احیاﺀ العلوم غزالي فراهم ساخت‌. دو صوفي كه اتفاقاً هر دو اهل سهرورد (در جبال‌) بودند: يحيي سهروردي‌، از موجدان حكمت اشراق بود و آثار متعددي در آن باب نوشت‌؛ و عمر سهروردي به تأليف آثاري در اخلاق‌، در باب اصول عملي تصوف‌، و در رد فلسفه‌ٴ يوناني‌ پرداخت‌.
بر اين نويسندگان آثار عربي مي‌توان دو تن را افزود كه بيشتر به‌فارسي مي‌نوشتند. نظامي‌ عروضي‌، نديم درباري‌، مقاله‌هايي تأليف كرد كه شامل افكاري درباره‌ٴ تكامل (فرگشت‌) موجودات بود و ارتباط ميان اركان سه‌گانه‌ٴ طبيعت [جمادات‌، گياهان و حيوانات‌] را شرح‌ مي‌دهد. مي‌توان گفت كه چنين ديدگاه‌هاي شهودي در ميان انديشمندان مسلمان تقريباً پيش پا افتاده بود؛ و نظريه‌ٴ آفرينش خلق‌الساعه‌اي‌1 در نزدِ پيشروترين حكمايشان‌، از قبيل ابن‌رشد را، به‌ سادگي مي‌توان با اين ديدگاه‌ها سازگار دانست‌. فخرالدين رازي‌، بزرگ‌ترين شخصيت گروه‌ شرقي‌، رساله‌هايي درباره‌ٴ بسياري از موضوع‌هاي علمي و فلسفي نوشت‌، به‌ويژه رساله‌اي در

1 creationism. نظريه‌اي است كه برپايه‌ٴ آن خداوند هرگونه از جانداران را به همان صورتي كه اكنون هستند، به‌يكباره (يعني بدون تكامل تدريجي‌) پديد آورد.
ــ و.