برجسته‌ترين معرفانش ابوعبيده (هشتم ـ 2) و حمزه (دهم ـ 2) و مدافعان اصلي برتري عرب‌ اصمعي (هشتم ـ 2) و ابن دريد (دهم ـ 1) بودند. در اثناي نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ دهم مقام زبان فارسي‌ بالا گرفت‌، زيرا استفاده از آن براي مقاصد علمي آغاز شد، مثلاً در كتاب الابنيه‌ٴ ابومنصور موفق‌ (دهم ـ 2)، ولي بيشتر بدان جهت كه سرودن حماسه‌هاي عظيم ايراني‌، يعني شاه‌نامه‌ٴ فردوسي‌ (يازدهم ـ 1)، درحدود 975 م‌/365/ ه ق آغاز شد و در 1010 م‌/401 ه ق پايان گرفت‌. ايرانيان‌ مي‌توانستند سرافراز باشند، زيرا زبانشان‌، جز در مورد قرآن‌، هم‌پايه‌ٴ عربي بود. در نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ يازدهم تعدادي آثار مهم به زبان فارسي نوشته مي‌شد ــ سفرنامه‌ٴ ناصر خسرو (يازدهم ـ 2)، رساله‌ٴ چشم پزشكي به نام نورالعيون از زرين‌دست (يازدهم ـ 2)، سياست نامه‌ٴ نظام الملك (يازدهم ـ 2، مقدمه‌، 1، 762) و لغت فرس اسدي طوسي (يازدهم ـ 2).1 زبان فارسي اينك بر شالوده‌اي‌ استوار ايستاده بود و تنها وحي الاهي را كم داشت‌. اين زبان گسترش زيادي يافت‌، ولي تنها به‌ سوي شرق كه در آن رقابت با عربي محاوره‌اي سد راهش نبود. فرمان‌روايان غزنوي آن را به‌ دهلي بردند و به صورت يكي از زبان‌هاي عمده‌ٴ شمال هند درآمد و تأثير خود را بر گويش اردو (شكل فارسي‌شده‌ٴ زبان هندوستاني‌)2 اعمال كرد. در نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ سيزدهم‌، در دوران احياي‌ فرهنگي كه نصيرالدين طوسي (سيزدهم ـ 2)، در رصدخانه‌ٴ مراغه پديد آورده بود، فارسي زبان‌ علمي شد و صنعتگران ايراني كه در خدمت مغول بودند، هم‌چون جمال‌الدين (سيزدهم ـ 2)، آن‌

1. البته خواننده توجه دارد كه قصد موٴلف در اينجا برشمردن همه‌ٴ كتاب‌هاي اوليه‌ٴ فارسي نبوده است‌، ولي شايد ذكر برخي از مهم‌ترين آنها ضرورت داشت از قبيل حدود العالم‌، مقدمه‌ٴ قديم شاه‌نامه‌، تاريخ طبري‌، تفسير طبري‌، تفسير قرآن پاك‌. آثار فارسي ابن سينا، التفهيم‌، بازنامه‌، وجه دين‌، تاريخ بيهقي‌، بيان الاديان‌، تاريخ‌ سيستان‌، مجمل التواريخ و القصص‌، كيمياي سعادت كه همگي مربوط به پيش از سده‌ٴ دوازدهم ميلادي است‌. ــ م‌.
2. زباني كه از ريشه‌ٴ هندي جدا شده و شكل سانسكريتي‌شده‌ٴ آن است‌. جاي تاسف است كه رشد احساسات ملي مسلمانان و هندوها به‌جاي بهتر كردن زبان‌ هندوستاني كه مي‌توانست از هر جهت مفيد باشد، موجب افزايش اختلاف ميان اردو و هندي شده است‌. اشارات مفيدي در اين باره در
Halide Edib: Inside India (p, 342-43, London 1937). Mulk Raj Anand: Some observations on the Hindustani language (lndian arts and letters 17, 114-20, 1943) در دسترس است‌.