نصيرالدين طوسي‌

فيلسوف‌، رياضيدان‌، اخترشناس‌، طبيب‌، و دانشمند ايراني كه به عربي و فارسي مي‌نوشت‌. از بزرگ‌ترين رياضيدانان و دانشمندان اسلامي‌. در 1201، زاده شد؛ در 1274، فوت كرد.
مندرجات‌: 1) زندگي‌؛ 2) آثار با توجه خاص به متوسطات‌؛ 3) حساب‌؛ 4) هندسه‌؛ 5) مثلثات‌؛ 6) رصدخانه و كتاب‌خانه‌ٴ مراغه‌؛ 7) ابزارهاي مورد استفاده در مراغه‌؛ 8) زيج‌؛ 9) نظريه‌هاي نجومي‌، تذكره‌؛ 10) ساير آثار نجومي‌؛ 11) تقويم‌؛ 12) ساير آثار اخترشماري‌؛ 13) ساير خرافات‌؛ 14) اوپتيك‌؛ 15) كاني‌شناسي‌؛ 16) موسيقي‌؛ 17) جغرافيا؛ 18) طب‌؛ 19) منطق و طبقه‌بندي علوم‌؛ 20) فلسفه‌؛ 21) الهيات‌؛ 22) اخلاق‌؛ 23) شعر؛ 24) پسران‌ نصيرالدين‌؛ 25) متن‌؛ 26) مآخذ شرقي‌؛ 27) نقد و تحليل‌.
1. زندگي ــ نصيرالدين ابوجعفر محمدبن محمدبن حسن طوسي محقق‌1، در ماه فوريه‌ٴ سال‌1201، در ساوه يا طوس زاده شد. مهم‌ترين استادش كمال‌الدين‌بن يونس بود. ناصرالدين‌ عبدالرحمن (يا عبدالرحيم‌؟)بن ابي‌منصور امير اسماعيلي قهستان او را ربود و به الموت‌ فرستاد2، و اگر نه به صورت زنداني‌، دست كم به صورت مهماني ناخواسته تا زمان حمله‌ٴ مغول‌ در 1256، در آن جا باقي ماند. ركن‌الدين خورشاه پيشواي اسماعيلي بنا به توصيه‌ٴ نصيرالدين‌ خود را به هلاكوخان (ايلخان ايران از 1256 تا 1265) تسليم كرد، و خود نصيرالدين به خدمت‌ هلاكو درآمد. هنگامي كه هلاكو در 1258، بغداد را گرفت و به عمر خلافت عباسي پايان داد، احتمالاً نصيرالدين همراه او بود. او در خدمت مغول باقي ماند، به مقام وزارت رسيد، و به‌ خاطر معلوماتش در اخترگويي بر هلاكو نفوذ روزافزوني يافت‌؛ گويند هلاكو بدون توصيه‌ٴ اخترشناس خويش جرئت هيچ كاري را نداشت‌. سرانجام‌، نصيرالدين به رياست امور اوقاف‌ منصوب شد؛ و احتمالاً بخشي از آن را صرف ساختمان و تجهيز رصدخانه و كتاب‌خانه‌ٴ مراغه‌ كرد. نصيرالدين از 1259، تقريباً تا پايان عمر خويش‌، در آن شهر اقامت كرد. در 1274، به بغداد رفت‌؛ و در ژوئن همان سال‌، در آن جا درگذشت‌. او از شيعه‌ٴ اماميه (اثني‌عشري‌) بود.
2. آثار او با توجه خاص به متوسطات ــ آثار زيادي درباره‌ٴ موضوع‌هاي مختلف به‌وي منسوب‌ است‌، بروكلمان بالغ بر 56 اثر را ذكر كرده‌، و فهرست او كامل نيست‌. درباره‌ٴ آثار علمي او كه از آنها اطلاعي داريم‌، و درباره‌ٴ مهم‌ترين ساير آثار او سخن خواهيم گفت‌. در اين فهرست 64 كتاب‌ است كه در فهرست بروكلمان نيامده است‌.

1 .موٴلف ناصرالدين را بر نصيرالدين ترجيح داده و لقب ناصرالدين را به كار برده است‌. ــ م‌.
2 .درباره‌ٴ اسماعيليه ¿ ج 1، ص 583، 736.