رنگين‌كمان بود، توضيحي كه اساساً با توضيح دكارت معادل است‌. اين توضيح در نهايةالادراك‌ او آمده است‌، كه تاريخ دقيق تأليفش را نمي‌دانيم‌. از آن جا كه او در 1311، درگذشته‌، ممكن‌ است اين كتاب مربوط به سده‌ٴ چهاردهم باشد، ولي احتمالش كم است‌. چون وي در 1236 متولد شده‌، مي‌توان فرض كرد كه مهم‌ترين آثارش پيش از پايان سده‌ٴ سيزدهم‌، تأليف شده است‌. تئودوريك فريبرگي حدود چهارده سال جوان‌تر بود، و توصيف او درباره‌ٴ رنگين‌كمان‌، كه شبيه‌ توصيف قطب‌الدين است‌، به حدود 1304 ـ 1310، مربوط مي‌شود. احتمال خيلي زيادي وجود دارد كه قطب‌الدين مقدم بوده‌، و مسلماً اين دو كشف مستقل از يك‌ديگر صورت گرفته است‌.
وقتي برمي‌گرديم و به آثار نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ سيزدهم‌، در زمينه‌ٴ نور نگاه مي‌كنيم‌؛ نخست از جهاني بودن‌، و سپس از تجانس آن درشگفت مي‌شويم‌. چون از نُه دانشمندي كه در اين قسمت‌ نام برديم دو تن از انگلستان برخاستند، دو تن از ايران‌، و از فرانسه‌، فلاندر، آلمان‌، لهستان و ايتاليا هر كدام يكي‌. تجانس فكري آنها بسيار چشمگير است‌، چون با وجود پراكندگي فراوانشان‌ اين موضوع را به آساني مي‌توان ثابت كرد. آنان خواه در انگلستان برآمده باشند يا در ايران‌، همه‌ از يك سرچشمه سيراب مي‌شدند ــ كتاب‌المناظر ابن هيثم‌. تأثير آن در سده‌ٴ سيزدهم‌، متوقف‌ نشد و آثار ويتلو، پكهام‌، يا قطب‌الدين شيرازي آن را تحت‌الشعاع قرار نداد. نفوذ آن مستقيماً در شرق و غرب دوام يافت‌. كمال‌الدين فارسي بزرگ‌ترين شاگرد قطب‌الدين شيرازي شرح‌ گران‌بهايي بر كتاب‌المناظر ابن هيثم نوشت‌، و ترجمه‌ٴ لاتيني كتاب ابن هيثم همراه با رساله‌ٴ ويتلو مقارن سال 1572، چاپ شد.
2. اوزان و مقادير. اين موضوع بيشتر از نظر ديرين‌شناسي جالب است تا فيزيك‌. از اين رو، مطلب زيادي نخواهيم گفت‌.
موسي بن تبّون رساله‌اي نوشت در توضيح اوزان و مقادير مذكور در تورات و تلمود. از قرار معلوم همين شخص مسائل ارسطو را از عربي به عبري ترجمه كرد.
فصل بيست و دوم كتاب الادويه‌ٴ كوهين عطار داراري جنبه‌ٴ عملي‌تر بود. اين مطلب من باب‌ توضيح ذكر مي‌شود كه محققان اوزان قديم هميشه مي‌توانند از رساله‌هاي ادويه‌ٴ مفرده استفاده كنند.
3. مغناطيس‌. برجسته‌ترين رساله‌ٴ فيزيكي اين عصر را، يك صليبي اهل پيكاردي به نام پير غريب در 1269، در بيرون باروي لوچرا تأليف كرد. مقاله‌ٴ پير درباره‌ٴ مغناطيس مجموعه‌اي بود از معلومات موجود درباره‌ٴ مغناطيس‌، كه او با تجارب خويش مقدار زيادي بر آن افزوده بود. طبعاً توجه زيادي به اقسام قطب‌نما معطوف كرده بود، كه يكي از آنها بسيار كامل بود. مقاله‌ٴ پير جالب‌ترين نمونه‌ٴ تحقيق تجربي در قرون وسطا، به شمار مي‌رود. در آن نخستين اشاره به‌ خاصيت مغناطيسي كره‌ٴ زمين را مي‌يابيم‌.
4. مكانيك‌، فن‌آوري‌، مهندسي‌. موضوع مكانيك به همان اندازه‌ٴ مبحث نور جلب توجه‌