اين موضوع را مي‌توان با دقت شاياني بررسي كرد، چون آثار بودايي به‌زودي تدوين و گردآوري شد. شريعت پالي به‌نام تريپيتاكا احتمالاً مقارن سده‌ٴ سوم پ‌م تدوين شده بود؛ در اطراف آن آثار فراوان ديگري پديد آمد، كه همگي تنها به آيين هيناياناي بودايي مربوط مي‌شد. علاوه براين‌، آثار وسيع ماهايانا به‌زبان خالص يا مخلوط سانسكريتي به‌وسيله‌ٴ آشواگوسا (دوم ـ 1)، ناگارجونا (سوم ـ 1) و غيره به‌وجود آمد.1 مترجمان چيني كوشيدند همه چيز را ترجمه‌ كنند.
ازاين‌رو، وقتي از تريپيتاكاي چيني گفت‌وگو مي‌كنيم نبايد به يك كتاب ديني مشخص مانند تورات يا انجيل فكر كنيم‌، بلكه بايد شريعتي بسيار گسترده را در نظر بگيريم كه در آن بيشتر تمايل‌ به جذب بوده است تا دفع‌. سان ـ تسئانگ چيني‌2 را نمي‌توان شريعتي بودايي پنداشت‌، بلكه‌ بيشتر يك كتاب‌خانه‌ٴ بودايي است كه هر مذهبي آنچه را مي‌خواسته از آن برداشته و از آن‌ شريعت خاص خود را پديد آورده است‌. در واقع بهترين راه تعريف يك فرقه‌ٴ بودايي ذكر سوتراي‌ مورد علاقه‌ٴ آن و كندوكاو بقيه‌ٴ اقتباس‌هايش از تريپيتاكاست‌.
از آنجا كه غالباً علماي غربي دچار سوءتفاهم شده‌اند (و گواه آن اشاره‌ٴ مكررشان به تريپيتاكا به‌عنوان شريعت بودايي است‌) مايلم مطالب زير را به آنچه در مجلدهاي پيشين گفته‌ام اضافه‌ كنم‌. ضرورت ايجاد مجموعه‌اي از آثار بودايي به زبان چيني مقارن سال 518 به‌وسيله‌ٴ ووـ تي‌ (امپراتور سلسله‌ٴ ليانگ 502 ـ 549) احساس شده بود و نخستين مجموعه‌ٴ آثار بودايي در سال‌520به‌وسيله‌ٴ سنگ ـ يو (ششم ـ 1) تأليف شد (نانجيو، شماره‌ٴ 1476).3 ازآن پس يازده‌ مجموعه‌ٴ ديگر به‌فرمان دوازده امپراتور ديگر تهيه شد؛ ازآن جهت مي‌گويم دوازده‌، كه دو

1. براي بررسي نك (Winternitz(vol. 2, 1912-20 ، يا ترجمه‌ٴ انگليسي آن (ج 2، 1933)؛ هم‌چنين‌، مقدمه 1 و 2 (جاهاي مختلف‌).
2. San - ts'ang = سه گنجينه‌، ترجمه‌ٴ نام سانسكريتي تريپيتاكا. در ژاپني آن را ايسائي كيو (Issaikyo) مي‌نامند. من ترجيح مي‌دهم نام سانسكريتي را به‌كار برم‌، هم‌چنان‌كه بيشتر علما چنين كرده‌اند.
3. اين ارجاع و ارجاعات مشابه بعدي اشاره به مجموعه‌ٴ تريپيتاكا از Bunyiu Nanjio (آكسفورد، 1883) است‌. كه براساس چاپ ژاپني سال 1678 ـ 1681 تهيه‌ شده و خود آن براساس يك چاپ عصر سلسله‌ٴ مينگ است‌. اخيراً مجموعه‌ٴ تازه‌اي توسط باگچي (1927 ـ 1938) در كلكته انتشار يافته كه كامل‌تر است‌، نه تنها به‌خاطر آن‌كه از يك چاپ جديد و كامل‌تر ژاپني (توكيو 1882 ـ 1885) اقتباس شده‌، بلكه در عين حال موٴلف توانسته است همه‌ٴ معلومات اضافي را در طي نيم‌ قرن پژوهش گردآورد. با اين حال‌، اثر قديم‌تر روشن‌تر و قابل استفاده‌تر است و از آنجا كه هنوز مجموعه‌ٴ چيني كه باگچي وعده داده چاپ نشده است‌، كتاب‌ نانجيو كه شامل همه‌ٴ نام‌هاي چيني و عنوان كتاب‌ها به خط چيني است‌، بي‌نظير است‌.