زوناراس‌

يوآنس زوناراس‌1 راهب و تاريخ‌نويس بيزانسي كه از اواخر سده‌ٴ يازدهم تا حدود 1150، در قسطنطنيه و بعدها، در هاگيا گلوكريا2 ــ از جزاير قيزيل آدالار در درياي‌ مرمره ــ مي‌زيست‌. اندكي پس از 1143، تاريخ گزيده‌3 را در 18 كتاب نوشت‌، كه مربوط به‌ رويدادهاي تاريخي از آغاز خلقت تا سال 1118 است و بسيار برتر از ساير تاريخ‌هاي بيزانسي‌ است‌، جنبه‌ٴ اساسي‌تر و انتقادي‌تري دارد، و از مآخذ بهتري استفاده كرده است‌. ما آگاهي خود را از بيست و يك كتاب اول تاريخ ديون كاسيوس (نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ سوم‌)، مديون اين كتاب هستيم‌. تاريخ گزيده‌ٴ زوناراس خيلي زود محبوبيت زيادي يافت و به‌زبان صربي و ساير زبان‌هاي‌ اسلاوني‌، و سپس به لاتيني‌، فرانسوي‌، و ايتاليايي ترجمه شد. واژه‌نامه‌ٴ منتسب به او جعلي است‌.

گلوكاس‌

ميخائيل گلوكاس‌4 مورخ بيزانسي در ثلث اول سده‌ٴ دوازدهم زاده شد، تا اواخر سده‌، زندگي كرد. مهم‌ترين تأليفش تاريخ جهان‌،5 از زمان خلقت تا 1118 است‌، كه در اثناي سال‌هاي 1143 تا 1156، نوشته شده است‌. بيشتر آن حكايات است‌. شرح مبسوط خلقت شامل مطالب زيادي‌ است كه از فوزيولوگوس‌، و منشأ پيدايش سنگ‌ها، گياهان و جانوران از كتاب آيليانوس (نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ سوم‌)، و مآخذ ديگر اقتباس شده است‌. هنگامي كه در 1158 يا 1159، زنداني بود، منظومه‌اي سرود كه از نخستين متن‌هاي زبان عاميانه‌ٴ يوناني است‌.

ه. ارمني‌

ماطاوس اورفه‌اي (رهاوي‌)6

مورخ ارمني كه در 1144، در سنين پيري درگذشت‌، احتمالاً هنگامي كه اين شهر به‌دست‌ عمادالدين زنگي اتابك موصل و حلب گشوده و ويران شد. او تاريخ ارمنستان را از زمان آشوت‌ سوم (بخشنده‌) از پادشاهان سلسله‌ٴ باگراتوني (953 ـ 977)، تا سال 1136، نوشت‌. هشت سال‌ از عمر خود را صرف مطالعه و انتخاب موضوع‌ها كرد. گريگور، كه مانند ماطاوس (متّي‌) كشيش‌ يا راهب بود، دنباله‌ٴ اين تاريخ را تا سال 1162، نوشت‌.

Joannes Zonaras.1
Hagia Glyceria .2
Epitome Istorion .3
Michael Glycas .4
5. كتاب تاريخ = Biblos chroniche
Matthew of Edessa .6