در آن زمان از حد توان هر پزشك دانشگاه‌ديده يا نديده‌اي خارج بوده است و مسلم نيست كه در زمان خود ما هم معالجه مي‌شد.
11. بيماري‌هاي گوناگون (مقدمه‌، 2، 885 ـ890). هم‌چنان‌كه مي‌توان انتظار داشت‌، رساله‌هاي‌ اختصاص‌يافته به بيماري‌هاي خاص از لحاظ محتوا غني‌تر از بخش‌هاي مربوط به آنها در دايرةالمعارف‌هاي پزشكي است‌. از اين‌رو، بررسي اين رساله‌هاي ويژه با ارزش خواهد بود.
تعداد آنها در دوره‌ٴ مورد بحث ما كم‌تر از چند قرن پيشين است‌. مثلاً چيزي نمي‌يابم كه همتاي‌ رساله‌ٴ عربي ابن ميمون (دوازدهم ـ 2) درباره‌ٴ بواسير يا رساله‌ٴ عبري سليمان‌بن ايوب (سيزدهم ـ 2) تأليف شده در سال 1265 در بجايه باشد، هر چند موضوع در رساله‌هاي عمومي برونو دا لونگوبورگو (سيزدهم ـ 2)، لانفرانچي (سيزدهم ـ 2) و ديگران مورد بحث قرار گرفته‌. يا چيزي‌ مشابه با رساله‌ٴ عربي ابن ميمون درباره‌ٴ تنگي نفس يا رساله‌ٴ يوناني دمتريوس پياگومنس‌ (سيزدهم ـ 2) درباره‌ٴ نقرس نمي‌بينم‌.
نخستين ((تب‌))، كه به‌عنوان بيماري ويژه‌اي شناخته شد، احتمالاً آبله بود كه رازي (نهم ـ 2) آن را شناخت‌؛ سپس سرخك بود كه ابن جزار علايم آن را تشخيص داد (دهم ـ 2). ابن رشد (دوازدهم ـ 2) مصونيت حاصل از يك بار ابتلا به آبله را شناخت و گيلبرت انگليسي (سيزدهم ـ 1) از خصيصه‌ٴ واگير بودن آن ((تب‌)) كاملاً آگاه بود.1 در نيمه‌ٴ اول سده‌ٴ چهاردهم چنين كشفياتي‌ صورت نگرفت و از اين لحاظ بايد آن را دوران ركود دانست‌.
بيماري واگيردار اصلي طاعون بود كه شيوع آن بلايي بين‌المللي در مقياسي بي‌مانند بود، ولي از آنجا كه درست در پايان اين عصر روي داد، يعني در سال 1348، بهتر است خود فاجعه و نتايج فراوانش را در بخش دوم بررسي كنيم‌.
در مورد سيفيليس تااينجا نتوانسته‌ام توصيفي مقدم بر آنچه از سال 1495 به‌بعد به‌سرعت‌ پديدار مي‌شد، به‌دست آورم‌.2 علي‌ٰرغم تأييدهاي مكرر در سال‌هاي اخير مبني بر قدمت وجود سيفيليس اروپايي پيش‌از كشف آمريكا، من دراين مورد هنوز قانع نشده‌ام‌. گسترش ناگهاني و فزاينده‌ٴ سيفيليس در اواخر سده‌ٴ پانزدهم به‌آساني قابل توضيح خواهد بود. اگر در آن هنگام‌

1 .اين شرح مختصر تاريخ آسياي شرقي را كنار مي‌گذارد، زيرا در سنت‌هاي علمي اروپا تأثيري نداشته است‌. به عقيده‌ٴ فضلاي چيني قديم‌ترين توصيف آبله‌ را كو هونگ (چهارم ـ 2) داده است‌، كه متن آن را وُنگ و وُو عرضه كرده‌اند (ص 82، 274، 1936)، و نخستين مايه‌كوبي در زمان فرمان‌روايي چِـن تسونگ (997 ـ 1022) موجب نجات پسران وانگ تان (957 ـ 1017) وزير اعظم گرديد (يعني پيش‌از سال 1017). مايه‌كوبي در آسيا سابقه‌اي ديرينه دارد (وُنگ و وُو ص 215 ـ 216، 269، 273 ـ 274، 1936).

2. Charles Sudhoff and Charles Singer: The earliest printed literature on syphilis 1495-98. In complete facsimile with (introduction (Florence 1925; Isis 8, 351-54).