مانوي اويغور، نسخهٴ سانسكريتي آن به خط لانتساست (از حدود سدهٴ سيزدهم‌) و ترجمهٴ چيني‌ ديگري از آن توسط پ‌. ك‌. كوزلف در كاراخونوي مغولستان‌، در يك نسخهٴ چاپ شنسي به‌ تاريخ 15 ماه مه 1016 كشف شده‌، و اين دومين كتابي است كه داراي تاريخ صريح است‌. كشفيات كارا - خوتو حاوي يك سوتراي الماس هم هست كه در 1189 به فرمان امپراتريس‌ تنگوت چاپ شده‌. (ترجمه‌اي از سوتراي الماس به انگليسي توسط ويليام گِمِل در دست است‌، لندن‌، 1912).
قديم‌ترين اشارهٴ صريح به باسمهٴ چوبي در ادبيات چيني گزارشي است از كتاب‌هاي چاپي كه‌ توسط مأمور ليو پين (7251 ؟)1 در 883 در ايالت سزچوان‌2 ديده شده است‌. اين كاملاً با تاريخ‌ قديم‌ترين سوتراي الماس تطبيق مي‌كند، احتمال دارد كه اين كتاب در قسمت مركزي چين نيز چاپ شده باشد. جالب‌ترين نكته‌اي كه بايد توجه كرد اين است كه اين قديم‌ترين چاپ چيني تا حدودي صرفاً بودايي و تائويي بود، و براي مصارف همگاني در نظر گرفته شده بود و ظاهراً مورد تحقير فضلا قرار مي‌گرفت‌، درست همان‌طور كه چاپ حروفي در غرب ابتدا مورد تحقير انسان‌گرايان ايتاليايي بود. تا حدود سال 932 ظاهراً فن چاپ منحصر به دو محل بود، كه يكي از آنها در سزچوان قرار داشت‌. ولي از آن پس اين اختراع ناگهان چنان اعتباري يافت كه متصدي اين‌ كار در نزد آيندگان به عنوان مخترع چاپ شناخته شد.3

و. سياحت و اكتشافات فرانسوي و اسكانديناوي‌، جغرافياي انگليسي و اسلامي‌

برنار فرزانه‌

برنار راهب فرانسوي‌4 اصلاً از اهالي برتاني يا شامپانْي‌ْ در حدود 866 تا 870 برآمد. راهب‌ فرانسوي كه در حدود 869 به مصر و فلسطين سفر كرد. او گزارشي بسيار كوتاه و بسيار جالب از سفرش عرضه كرده (كتاب‌خانهٴ معروفي كه شارلماني براي زايران تأسيس كرده بود، كليساها، صومعه‌ها، روابط ميان مسيحيان و مسلمانان‌).

كشف ايسلند

كشف ايسلند به وسيلهٴ راهبان ايرلندي در 795، كه توسط ديكويل (نك نيمهٴ اول سدهٴ نهم‌) شرح داده شده‌، هيچ نتيجه‌اي در پي نداشت‌. احتمالاً اين جزيره در نيمهٴ دوم سدهٴ نهم‌، يعني‌

Liu Pin .1
Szechuen .2
3 .يادداشت مرا راجع به فنگ تائو ببينيد (نيمهٴ اول سدهٴ دهم‌).
Bernardus monachus francus .4