آموزش‌هاي پزشكي چين راه يافته تنها انديشه‌هاي فني نبوده‌، بلكه جنبه‌ٴ عمومي داشته (مانند نظريه‌هايي كه اشاره شد) و بدبختانه خرافات‌! دشوار بتوان گفت چه‌مقدار خرافات از محافل تائويي‌ يا بودايي برخاسته‌؛ ولي مسلم است كه علي‌ٰرغم خردگرايي آيين كنفوسيوسي‌1 (يا شايد به‌علت خلاٴ روحي ناشي از خردگرايي‌) پزشكي چين انباشته و آلوده به اوهام و اباطيل فراواني شده بود.2

ت‌. ژاپن‌

بيشتر مطالبي كه راجع به پزشكي چين گفته شد، با تغييرات اندكي‌، درمورد پزشكي ژاپن هم‌ صادق است‌. بي‌شك‌، هر دو در اصل يكي هستند؛ زمينه‌ٴ فكري يكسان است‌. اختلافات ناشي از مليت و زبان بيش از آن نيست كه در همان زمان ميان بخش‌هاي مختلف چين وجود داشت‌، يا بهتر است بگوييم‌، ميان پزشكان برجسته و شديداً جدا شده از ديگران وجود داشت‌. مي‌توان‌ گفت پزشك ژاپني منحصراً بر شالوده‌ٴ چيني بار مي‌آمد، يا اگر، چنان‌چه گفتيم‌، تأثير آيين بودا در پزشكي چين را در نظر بگيريم‌، او بر شالوده‌ٴ پزشكي هندي و چيني پرورش مي‌يافت‌. وابستگي‌ او به اين شالوده بيش از وابستگي پزشك انگليسي يا فرانسوي به شالوده‌ٴ يوناني‌ـ اسلامي‌ خويش نبود.
پيشوايان و راهبان بودايي در ژاپن و در چين تنها با فلسفه‌ٴ خود در پزشكي نفوذ نمي‌كردند، بلكه بيشتر اين تأثير ناشي از روح بخشنده و مهربانشان بود، آنان بيمارستان‌ها و ساير نهادهاي‌ امداد پزشكي را سازمان دادند (هوبوگيرين‌، صص 245 ـ 259) هم چنان كه فرقه‌هاي مسيحي‌ بيمارستان‌هاي اروپايي را پديد آورده بودند. مثلاً درباره‌ٴ راهبي به نام نين‌سئي (متوفا 1303) مي‌شنويم كه پناهگاه‌هايي براي جذاميان و بيماران ديگر ساخته بود. در برابر هشت پزشك‌ چيني‌، تنها دو تن ژاپني را مي‌توانم ذكر كنم‌: كاجيوارا شوزن‌؛ و آكي موريسادا. كاجيوارا دو رساله‌ٴ مشروح درباره‌ٴ همه‌ٴ موضوعات پزشكي نوشت‌؛ آكي متخصص مامايي بود.

1. منظور آيين كنفوسيوسي قديم است و نه نوكنفرسيوسي‌گري (هسينگ لي‌) سلسله‌ٴ سونگ‌، كه شامل بسياري اجزاي بودايي و تائويي است (مقدمه‌، 2، 1231) و غذاي روح و فكر انسان معمولي‌.
2. بسياري كتاب‌ها به‌آنها اختصاص يافته است‌، از جهتي بدان علت كه اغلب به‌نظر مي‌رسد ناظر غربي بيشتر مشتاق است جنبه‌ٴ نامطلوب و نامعقول فرهنگ‌ چين را كشف كند تا جنبه‌ٴ خوب و معقولش را The Recherches sur les superstitions en Chine. تأليف هانري دوره (1859 ـ 1931)، كشيش فقيد يسوعي كه در 18 جلد در 1911 (Varietes sinologiques (Shanghai 1911-1938 چاپ شده‌، به‌ندرت حاوي مطلبي داراي ارزش طبي است‌، ولي نك

E. Vincent: La medecine en paris (316 p., Paris 1915). J. J. Matignon: La Chine hermetique. Superstitions, crime et misere, Souvenirs de biologie sociale (420p., 42 pl., 1936).Wong and Wu (p. 67-73, 1936). paris