بخش اعظم جامع‌الفنون (ازباب 4 به بعد) را سراج‌الدين عمر بن محمد بن وردي (متوفا 1457م‌/ 862 ه ق‌) عيناً در دايرةالمعارف خريدةالعجائب و فريدةالغرايب خود نقل كرده است‌، او را نبايد با زين‌الدين بن وردي معروف اشتباه كرد. خريدةالعجائب به فارسي و تركي ترجمه‌ شده است‌.
ابن وردي پس از مقدمه‌اي كه در آن مآخذ خود را معرفي كرده (ولي ذكري از ابن شبيب‌ نكرده‌!)، و كلياتي درباب نقشه‌ٴ جهان‌، مقياسات و غيره‌، خريدةالعجائب را در 14 فصل آغاز مي‌كند: 1) كشورهاي بزرگ‌؛ 2) درياها و تنگه‌ها؛ 3) جزاير؛ 4) عجايب آن جزاير؛ 5) رودهاي‌ بزرگ‌؛ 6) چشمه‌ها و چاه‌ها؛ 7) كوه‌هاي بلند؛ 8) سنگ‌ها و خواصشان‌؛ 9) معادن و جواهرات‌؛ (10 ـ 13) گياه‌شناسي‌؛ 14) جانورشناسي‌. كتاب با اشاراتي به روز قيامت پايان مي‌يابد.
اين كتاب احتمالاً يكي از مآخذ گويندگان قصه‌هاي هزار و يك شب بوده است‌.

عبـدالمـوٴمـن بـن عبـدالحـق‌

جغرافي‌دان عربي (متولد 1259 ـ 1260م‌/ 658 ه ق ـ متوفا 1338 ـ 1339م‌/ 739 ه ق‌).
ابوالفضائل صفي‌الدين عبدالموٴمن بن خطيب عبدالحق بغدادي حنبلي‌. در 1259 ـ 1260 در بغداد زاده شد و در بغداد، دمشق‌، مكه و مصر به تحصيل حديث‌، فقه‌، حساب‌، جبر، هندسه‌ وساير علوم پرداخت‌.
عبدالموٴمن يك فرهنگ جغرافيايي تأليف كرد به نام مراصدالاطلاع علي اسمأ الامكنة والبقاع‌ كه تلخيصي از معجم‌البلدان ياقوت (سيزدهم ـ 1) است‌، ولي كتابي است مفصل‌، قريب 1410 صفحه‌ٴ چاپي و ترتيب اسامي اماكن در آن الفبايي است و برخلاف معجم كه همه نوع اطلاعات‌ جغرافيايي‌، تاريخي‌، شرح حالي‌، اخترگويي وادبي را شامل است‌، مراصد فقط به جغرافيا اختصاص دارد و داراي اضافاتي نسبت به معجم است‌.
مراصد را اشتباهاً به سيوطي و خود ياقوت نسبت داده‌اند. در مورد انتسابش به ياقوت‌ تاحدي درست است‌، چون درحقيقت مراصد ويرايش كتاب ياقوت است و نمي‌توان گفت‌ چه‌قدر مطلب اصيل در آن وجود دارد، چون اين كار مستلزم يك بررسي طولاني است‌.

4. مـغـرب‌

تيـجانـي‌

ابومحمد عبدالله بن احمد تيجاني‌.1 سياح شمال آفريقا، جغرافي‌دان تونسي (برآمدنش 1306 ـ 1311م‌/706 ـ 711 ه ق‌).

1. يا ابوعبدالله محمد بن احمد (يا ابن ابراهيم‌).