شده است‌، زيرا از هيچ ابداعي كه توسط يهوديان در نيمه‌ٴ دوم سده‌ٴ چهاردهم‌، صورت گرفته‌ باشد اطلاعي نداريم‌. برعكس‌، عقايد اسلامي درباره‌ٴ آموزش و پرورش را دو مرد صاحب نبوغ و استثنائي جاني تازه بخشيدند، ابن‌بطوطه‌ٴ جهان‌گرد و ابن‌خلدون مورخ‌. البته بعداً، به‌تفصيل از آنان سخن خواهيم گفت‌، چون آنان مانند محمدبن احمد رقوطي (سيزدهم ـ 2) مربي نبودند، بلكه در مشاهداتشان به مسائل آموزش و پرورش توجه داشتند.
ابن‌بطوطه (از لحاظ آموزش و پرورش‌) تنها شخصيتي است هوشمند و صادق‌، كه ما برخي‌ از بهترين اطلاعاتمان درباره‌ٴ مدارس اسلامي در سده‌هاي ميانه‌، و درباره‌ٴ سنّت انتقال معرفت از معلمان پير به جوان‌تر را به او مديونيم‌. ابن‌خلدون تنها يك ناظر نيست‌، بلكه ناقدي است كه‌ با توجه به محيطش و علم‌گريزي روزافزوني كه جهان اسلام دچارش شده بود، بسيار شجاع‌ و آينده‌نگر بود. او قرن‌ها پيش از مسلمانان ديگر، لزوم اصلاح روش‌هاي آموزش و پرورش‌ را از صدر تا ذيل دريافت‌؛ او آن را به‌روشني ديد و از بازگفتنش پروا نكرد. ذكر اين نكته‌ جالب است كه ابن‌بطوطه و ابن‌خلدون هردو مغربي بودند؛ اين هم جالب است و هم اندكي‌ موجب حيرت‌، چون انتظار نمي‌رود مغرب در آن روزگار پيشروتر يا كمتر از مشرق گرفتار قراردادهاي خشك باشد.
روش‌هاي قراردادي آموزش ممكن است توسط ابن شِحْنه‌ٴ شامي عرضه شده باشد، كه‌ نويسنده‌ٴ معروف كتاب‌هاي درسي بود. بي‌شك‌، اين ((شغل‌)) تازه‌اي نيست‌، هرچند در آن زمان‌، كمتر از حال سودآور بود. ابن شِحنه تعداد زيادي كتاب درسي در زمينه‌هاي مختلف به شعر نوشت‌. از آن‌جا كه رايج‌ترين شيوه‌ٴ آموزش حفظ كردن بود، كتاب‌هاي درسي منظوم طبعاً خواهان بيشتري داشت‌. زندگي ابن شِحنه از راه قضاوت مي‌گذشت و از اين رو، مي‌توان تصور كرد كه او آن منظومه‌ها را براي سرگرمي مي‌سرود، يا مي‌شود گفت به‌خاطر شهرت بود و نه‌ ثروت‌. در آن هنگام‌، از اين كار پولي عايد نمي‌شد، ولي مجموعه‌اي از اشعار مربوط به مطالب‌ اساسي صرف و نحو، منطق يا طب با اشتياق رونويسي مي‌شد و در ميان دانشجويان دست‌ به‌دست مي‌گشت و خيلي زود سراينده‌ٴ آنها به‌عنوان استادي بزرگ در آن زمينه مشهور مي‌شد ـ اگر نه در مقام به‌وجود آورنده‌ٴ آن علم‌!

ج‌. چين‌

نظام امتحانات براي ورود به خدمات دولتي‌، كه بر ادارات چين مستولي بود، بارها ذكر شده‌ است‌. اين نظام مدت‌ها پيش‌، به‌وجود آمد و تا سال‌هاي 1905 ـ 1906 دوام داشت‌. گه‌گاه‌ در آن اصلاحاتي مي‌شد، بدون اين‌كه دست‌خوش تغييري بنيادي گردد. دانشجويان چيني‌ براي به‌دست آوردن هر شغل دولتي بايد با گذراندن يك‌رشته امتحانات قابليت خود