موزه‌ٴ متروپوليتن نيويورك 13 چراغ هست‌؛ موزه‌ٴ بوستن 3 قطعه مهم دارد.1 اين اشيا داراي‌ ارزش باستان‌شناسي زيادي هستند، چون بسياري از آنها نام يا لقب يا نشان امراي معروف را دارند و از اين رو مي‌توان زمانشان را معلوم كرد. مجموعه‌ٴ قاهره چنان جامع است كه مي‌توانيم‌ توجه خود را بدان محدود كنيم‌.2 از 118 شيأ موجود در موزه‌ٴ قاهره‌، 87 قطعه‌ٴ آن قابل‌ تاريخ‌گذاري است‌. قديم‌ترين شيأ تنگي است داراي نام صلاح‌الدين صغير، سلطان دمشق و حلب‌، 1250 ـ 1260م‌/648 ـ 659 ه ق‌؛ اين نشان مي‌دهد كه فن ميناكاري در اواسط سده‌ٴ سيزدهم كاملاً تثبيت شده بود. جديدترين اشيا نام سلطان قايتباي (سلطنت 1468 ـ 1495م‌/ 873 ـ 901 ه ق‌) را بر خود دارند، ولي از كيفيت پست‌تري برخوردارند.3 اشياي سده‌هاي‌ سيزدهم و پانزدهم نسبتاً كمياب است و بيشترشان به سده‌ٴ چهاردهم مربوط مي‌شوند. در موزه‌ٴ قاهره تنها سه شيأ از سده‌ٴ سيزدهم وجود دارد و دو شيأ از سده‌ٴ پانزدهم‌؛ ساير اشياي‌ قابل تاريخگذاري‌، يعني 82 قطعه‌ٴ ديگر، از سده‌ٴ چهاردهم هستند. در حدود 39 قطعه (شامل‌35چراغ‌) نام سلطان ناصرالدين حسن (سلطنت 1347 ـ 1351م‌/748 ـ 752 ه ق‌، 1354 ـ 1361م‌/755 ـ 763 ه ق‌)، و 24 قطعه (شامل 22 چراغ‌) نام سلطان ظهير برقوق (سلطنت‌1382ـ 1389م‌/785 ـ 792 ه ق‌، 1390 ـ 1398م‌/793 ـ 801 ه ق‌) را دارند. از 13 چراغ‌ موجود در موزه‌ٴ متروپوليتن 8 قطعه نام فرمان‌رواياني را برخود دارند و همين امر تاريخ‌گذاري را امكان‌پذير مي‌سازد.4 قديم‌ترينشان مربوط به پيش از سال 1277م‌/676 ه ق‌ و 7 تاي ديگر از سده‌ٴ چهاردهم هستند.
بر روي يك چراغ ساخت حلب‌، كه اينك در موزه‌ٴ لوور است‌5 نام امير ارغون‌الناصري ديده‌ مي‌شود. وي در سال 1331م‌/732 ه ق در حلب درگذشت‌.
اين هنر پس از سده‌ٴ چهاردهم به سرعت زوال يافت و دليل آن احتمالاً فتح دمشق در سال‌1400م‌/803 ه ق به‌دست تيمور و بردن صنعتگران شامي به سمرقند بود. به‌نظر نمي‌رسد آنان صنعت خود را در سمرقند دنبال كرده باشند و در غير اين صورت‌، ساخته‌هايشان بايد ازميان رفته باشد. فرمان‌روايان مصر و شام در سده‌ٴ پانزدهم اهميتي كم‌تر از سده‌ٴ چهاردهم‌ داشتند.

1 .با تشكر از دوستم آناندا ك‌. كوماراسوامي (نامه‌ٴ 16 ژوئن‌1941، كه‌اطلاعات بيشتري دراين‌مورد به‌من داد.
2 .اين كار با بررسي استادانه‌ٴ گاستن وايت در فهرست عمومي موزه‌ٴ قاهره (قاهره‌، 1929) آسان شده است‌.
Dillon p. 168, 1907 .3
4 .اطلاعات را م‌. س‌. ديماند كارشناس هنر خاور نزديك لطف كرده است (نامه‌ٴ مورخ 27 ژوئن 1941 م از نيويورك‌).
5 .در كتاب زير به‌تفصيل توصيف شده‌: Paul Ravaisse: Une Lampe sepulcrale en verre emaille au nom d'Arghun en-Nasiri (73p., 16 pl., (Paris 1931