قسطنطنيه‌، و از 864 به بعد، در ميان اسلاوهاي موراويا برآمدند. كوريل تا حدودي خزرهاي‌1 كريمه و دنيپر سفلا را به دين مسيح درآورد (866)، او در 869 در قسطنطنيه درگذشت‌. متوديوس تبليغ آنان را در پانونيا ادامه داد، او در 885 درگذشت‌. رسولان مسيحي خزرها و اسلاوهاي موراويا وپانونيا. الفباي سيريلي تا ديرزماني بدو نسبت داده مي‌شد (و به نام او موسوم است‌). احتمالاً درست‌تر اين است كه گفته شود او الفباي گلاگليتي‌2 را ابداع كرد كه الفباي‌ سيريلي‌3 نمو بعدي آن است‌. به هر حال كوريل كسي است كه اولين الفبا را به اسلاوها عرضه كرد.
قديم‌ترين سند از خط سيريلي متعلق به سال 998 است‌. الفباي سيريلي اينك در روسيه‌، صربستان و بلغارستان معمول است‌. مدتي براي نوشتن يك زبان غيراسلاوي در روماني به كار مي‌رفت‌. قديم‌ترين اسناد اسلاوي با الفباي گلاگليتي نوشته شده‌. اين خط احتمالاً جز در چند مجمع كاتوليكي دالماتيا تقريباً از رواج افتاده است‌. ((نسخه انجيل‌هايي كه قبلاً شاهان فرانسه در كليساي جامع رنس‌4 بدان سوگند مي‌خوردند، به زبان اسلاوي بود، كه قسمتي به خط سيريلي و قسمتي به خط گلاگليتي نوشته شده بود))5.
بزرگ‌ترين كار كوريل برگرداندن ترجمهٴ هفتاد نفري كتاب مقدس به زبان اسلاوي بود. قسمت‌ اعظم آن در سدهٴ سيزدهم از ميان رفت‌. كتاب‌هاي مقدسي كه اينك در كليساي اُرتدكس معمول‌ است‌، با هم تفاوت دارد، همه آنها صرفاً مبتني بر ترجمهٴ هفتاد نفري نيست‌، بلكه براساس متن‌ عبري و وولگات لاتيني هم تنظيم شده‌.

دين زرتشتي‌

قديم‌ترين متن پهلوي در باب دين -- جز ترجمه‌هاي‌6 پهلوي متون اوستايي‌، دينكرت است كه‌ تنها كتاب‌هاي سوم تا نهم آن‌، شامل 1069,000 كلمه‌، باقي است‌. اين تأليف را آذر فرنبغ آغاز كرد، كسي كه در مناظره‌اي در حضور مأمون (خلافتش از 813 تا 833) از آيين‌زرتشتي دفاع‌ كرد7، و آذربد در حدود 881 آن را تكميل كرد. اين اثر حاوي اطلاعات وسيعي است راجع به‌ آداب‌، رسوم‌، تاريخ و ادبيات زرتشتي‌. كتاب هشتم (19,000 كلمه‌) خلاصه‌اي از 21 نسك‌ (كتاب‌) است كه ظاهراً مجموعهٴ آثار زرتشتي دورهٴ ساساني را تشكيل مي‌داده‌. اين كتابها به سه‌

1 .در يادداشتم راجع به حسداي بن شپروت اطلاعات بيشتري در مورد خزرها داده‌ام (نيمهٴ دوم سدهٴ دهم‌).
Glagolitic characters .2
Cyrillic .3
Reims .4
C. H. Robinson op. cit ,300 .5
6 .جمعاً بالغ بر 141,000 كلمه مي‌شود.
7 .اين مناظره در حدود سال 825 م [210 ه. ق‌] ميان آذر فرنبغ با گُجَسْتَگ اَباليش (= اباليش ملعون‌) در حضور مأمون صورت گرفت‌. رسالهٴ پهلوي ماتيكان‌ گجستگ اباليش دربارهٴ همين مناظره به نگارش درآمده است‌. - و.