آمرزش‌، به صورتي كه الكساندر هيلزي و ديگران تدوين كردند، نيست‌؛ ولي مسلم است كه اولاً اين كار وضع مشكوكي داشت‌، و ثانياً رفته رفته از حد تحمل خارج مي‌شد. كافي است يادآوري‌ كنيم افتضاحات مربوط به كار آمرزش علت اصلي عصيان لوتر و كاميابي خارق‌العاده‌اش بود.
به هر حال‌، سال 1300 براي كليسا و پاپ سال پيروزي بود.

هنر مسيحي‌

قبلاً، بارهاخاطرنشان شده است كه رشد هنر با رشد دين و فرهنگ ارتباط نزديكي داشت‌. در سايه‌ٴ آرايش و زيبايي هنر بود كه كليساها به صورت انجيل درمي‌آمد. به همان ترتيب‌، نخستين‌ ساختمان‌هاي شهرداري پيام‌هاي شهروندان را مي‌رساندند، معماران و ساير هنرمندان از روحانيان عصر الهام مي‌گرفتند، و شايد بيش از همه از ونسان دوبووه‌. از طرف ديگر، براي فهم‌ زمينه‌ٴ فكري مردم آن زمان بايد بتوانيم مساعي هنريشان را ارزيابي كنيم‌. اگر بتوان چيزي را آيينه‌ٴ اجتماعي به شمار آورد، آن چيز جز نيروي خلاق آن اجتماع در زمينه‌ٴ هنر نيست‌.
فهرست زير، كه منحصر به چند بناي مهم آن عصر است‌، تصوير خوبي از فعاليت معماري‌ آن عرضه مي‌كند. گرچه فقط بناهاي مسيحي را در نظر داشته‌ام‌، نام چند تاي ديگر را هم بر آنها افزوده‌ام‌.
129 ـ كاتدرال ساليسبري‌، جز بناي برج آن (1350) به اتمام رسيد.
1270 ـ ايجاد برج و بارو در كاركاسون‌.
حدود 1273 ـ بناي كاتدرال اوپسالا آغاز شد.
1280 ـ 1290 ـ بناي قسمت اعظم كاتدرال استراسبورگ‌.
1280 ـ بناي جايگاه سرودخوانان در كاتدرال لينكلن‌.
1280 ـ بناي كاتدرال اورويتو آغاز شد.
1283 ـ قلعه‌ٴ كارناروُن‌.
1284 ـ قلعه‌ٴ كانوِي (هر دو قلعه را ادوارد اول در ويلز بنا كرد).
1288 ـ بناي كاتدرال آميان تكميل شد.
1295 ـ ساختمان برج ناقوس بروژ آغاز شد.
1295 ـ ساختمان تالار شهرداري سي‌ينا.
(اين مطالب از كتاب بيزلي‌، بدون بررسي دوباره‌، نقل شده است‌.) درباره‌ٴ آرنولد ويلانووايي و رامون لول ¿ فصل فلسفه‌، و درباره‌ٴ ريكولدودي مونته كروچه ¿ فصل جغرافيا.