(چهاردهم ـ 1). دايرةالمعارف‌هاي چيني حاوي تصاوير فراواني است‌. علاقه به تصاوير را تاحدي مي‌توان ناشي از دشواري كتابت آنان دانست (تصاوير موجب تشويق خواننده‌ مي‌شد و گاه‌، ممكن بود جانشين نوشته شود) و قسمتي هم مربوط به اين واقعيت بود كه‌ تهيه‌ٴ گراور تصاوير چندان دشوارتر از گراور نوشته‌ها نبود و بنابراين‌، ترجيح داده مي‌شد نوشته‌ها با تصوير همراه باشد و تصاوير هرچه بيشتري چاپ شود. علت هرچه باشد، اسناد تصويرگري زيادي دردست است كه تقريباً همه‌ٴ جنبه‌هاي چاپ چيني را نمايش‌ مي‌دهد.
جالب اين‌كه در ابتدا نقش حيوانات بيش از گياهان ديده مي‌شد و رواج كامل تصاوير آرايشي‌ گياهان تا زمان سونگ به دوران شكوفايي خود نرسيده بود.
مبارزه‌ٴ ديرين ميان واقع‌گرايي و ايجاد تصاوير تخيلي يا استيليده و نوسان متناوب ميان‌ طبيعت‌گرايي و تخيل‌گرايي در هنر چين هم به اندازه‌ٴ غرب مشهود است‌. بسياري تصاوير چيني‌ مربوط به گياهان و حتي بيش از آن جانوران‌، كاملاً قراردادي هستند و تصاوير ديگري چنان‌ واقعي كه بلافاصله مي‌توان اصل آنها را در طبيعت شناخت (يا دست‌كم جنس genus آنها را). پيداست كه ضرباهنگ از ويژگي‌هاي اساسي طبيعت آدمي است كه طول موج و برد آن در زمان‌ها و مكان‌هاي مختلف فرق مي‌كند، ولي تاحدي در همه‌جا مي‌توان آن را يافت‌.
9. مزرعه‌داري‌. مهم‌ترين رساله‌ٴ كشاورزي اين عصر، به عربي و توسط يك امير عرب نوشته‌ شد! اين رساله بُغْيةالفلاّحين نام داشت و ملك افضل عباس‌بن علي‌، ششمين سلطان رسولي يمن‌ موٴلفش بود. بغيةالفلاحين به‌طور خارق‌العاده‌اي جامع است‌.
برتري مسلمانان در زمينه‌ٴ كشاورزي در آراگون و كاتالونيا هم مورد قبول قرار گرفته بود و گواه‌ آن اين واقعيت است كه پدروي‌آدابدان فرمان داد يك رساله‌ٴ كشاورزي عربي را، كه قبلاً براي امير مسلمان اشبيليه تأليف شده بود، به كاتالونيايي ترجمه كنند.
تاريخ اصلاحات كشاورزي را كه به‌تدريج در سده‌هاي ميانه رايج مي‌شد، حتي به‌تقريب هم‌ نمي‌توان معلوم ساخت‌. قبلاً (فصل اول‌)، اشاراتي به كشت تناوبي محصولات مختلف در فلاندر شده است‌. ذكر دقيق زمان يا تعيين نوع غلاتي كه به‌صورت متناوب در كشورهاي مختلف‌ كشت مي‌شد، آسان نيست‌. خاك را چگونه تقويت مي‌كردند؟ ارزش كود از قديم شناخته شده‌ بود و وارو (اول ـ 2 ق م‌) بدان اشاره مي‌كند. نه‌تنها در هر جا كه ميسر بود از پهن استفاده مي‌شد، بلكه فضله‌ٴ پرندگان‌، به‌ويژه كبوتر هم به‌كار مي‌رفت‌. كود بيشتري را با پهن كردن كاه و كلش در طويله‌ٴ چهارپايان به‌دست مي‌آوردند. خاكستر و گياهان پوسيده هم مورد استفاده قرار مي‌گرفت‌. همه‌ٴ اين كارها در زمان روميان وجود داشت‌. جالب است كه ارزش خاص گياهان دانه‌دار به‌طور تجربي شناخته شده بود، هرچند كار آنها (جذب و حفظ نيتروژن هوا) تنها در سده‌ٴ نوزدهم معلوم